Халықаралық құқықта нәсілдік үстемдік қылмысы және Апартеид

Кіріспе

Халықаралық құқық бойынша нәсілдік қанау қылмысы – халықаралық құқық бойынша апартеид қылмысы.

Апартеид қылмысы 2002 жылғы Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутында басқа да адамзатқа қарсы қылмыстар сияқты адамгершілікке жатпайтын әрекеттер ретінде анықталған, яғни "бір нәсілдік топтың кез келген басқа нәсілдік топқа немесе топтарға жүйелі қанау мен үстемдік орнату үшін құрылған институционалды режим аясында жасалған және осы режимді сақтау ниетімен жасалған". 1973 жылдың 30 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Апартеид қылмысын жою және жазалау туралы халықаралық конвенцияны қол қоюға және ратификациялауға ашты. Онда апартеид қылмысы "бір нәсілдік топтың кез келген басқа нәсілдік топ үстінен билік орнату және оны сақтау, сондай-ақ оларды жүйелі түрде қысымға салу мақсатымен жасалған адамгершілікке жатпайтын әрекеттер" деп анықталды. Human Rights Watch және заңгер Майлз Джексонның мәлімдемесіне сәйкес, апартеид халықаралық дәстүрлі құқықта да тыйым салынған, бірақ оны қылмыстық қылмыс деп тану мәселесі әлі де талқыланып жатыр. Заң ғалымдары Герхард Кемп пен Винделл Нортье 2021 жылы екі адамның (апартеидтік Оңтүстік Африканың қауіпсіздік полициясының бұрынғы қызметкерлері) халықаралық дәстүрлі құқық бойынша апартеид қылмысы үшін сотталған алғашқы адамдар болғанын атап өтті.

Тарих

"Апартеид" термині, африкаанс тілінен "бөліну" деп аударылатын сөз, 1948 жылдан кейін Оңтүстік Африкадағы нәсілдік сегрегация жүйесінің ресми атауы болды. Жүйеге қатысты шағымдар 1948 жылдың 12 шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымына жеткізілді, сол кезде Үндістанның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы өкілі Падманабха Пиллай Оңтүстік Африка Одағындағы этникалық үндістерге қатысты алаңдаушылығын білдіретін хатты бас хатшыға жолдады. Оңтүстік Африкадағы апартеид кеңінен танымал бола бастағаннан бастап халықаралық деңгейде әділетсіз және нәсілшіл деп айыпталды, сондай-ақ көптеген адамдар Оңтүстік Африка үкіметіне халықаралық қысым көрсету үшін ресми құқықтық базаның қажеттігіне келісті. 1971 жылы Кеңес Одағы мен Гвинея апартеидті жою және жазалау жөніндегі конвенцияның алғашқы нұсқаларын ұсынды. 1973 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Апартеид қылмысын жою және жазалау туралы халықаралық конвенцияның (ICSPCA) мәтінін бекітті. "Осылайша апартеид адамзатқа қарсы қылмыс деп жарияланды, оның ауқымы Оңтүстік Африкадан асып түсті. Апартеид қылмысы көбінесе 1948 жылдан кейін Оңтүстік Африканың расистік саясатымен байланысты болғанымен, бұл термин жалпы алғанда кез келген мемлекеттегі нәсілдік негіздегі саясатты білдіреді". Содан кейін тағы 76 ел қол қойды, бірақ Канада, Франция, Германия, Израиль, Италия, Нидерланды, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия және АҚШ сияқты бірқатар елдер, соның ішінде батыс демократиялары ICSPCA-ға қол қоймады және ратификацияламады. АҚШ-тың конвенцияға қарсы дауыс беруін түсіндіре отырып, елші Кларенс Клайд Фергюсон былай деді: "[Б]із апартеидтің осылайша адамзатқа қарсы қылмыс болып танылуын қабылдай алмаймыз. Адамзатқа қарсы қылмыстардың сипаты соншалықты ауыр болғандықтан, оларды қолданыстағы халықаралық құқық бойынша мұқият жазылуы және қатаң түсіндірілуі керек". 1977 жылы Женева конвенцияларының Бірінші қосымша хаттамасы апартеидті протоколдың ауыр бұзушылығы және соғыс қылмысы деп белгіледі. Хаттамаға 169 мемлекет қатысушы. Халықаралық қылмыстық сот адамзатқа қарсы қылмыстар үшін, соның ішінде апартеид қылмысы үшін жеке қылмыстық жауапкершілікті қарастырады. ХҚС 2002 жылдың 1 шілдесінде құрылды және тек осы күні немесе одан кейін жасалған қылмыстарды ғана қудалай алады. Сот, әдетте, айыпталушы қатысушы мемлекеттің азаматы болған жағдайда, қылмыс жасалған деп күдіктелген мемлекеттің аумағында болған жағдайда немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі сотқа іс жүзінде жіберген жағдайда ғана құзыреттілік таныта алады. ХҚС толықтырушы юрисдикциямен жұмыс істейді. Көптеген мүше мемлекеттер өздерінің ұлттық соттарына осы қылмыстар бойынша жалпы юрисдикцияны берді және адамзатқа қарсы қылмыстарға ешқандай мерзім шектеуін мойындамайды. 2008 жылдың шілдесіне 106 мемлекет қатысушы мемлекеттер (Суринам мен Кук аралдары 2008 жылдың қазан айында қосылуға жоспарлап отыр), ал тағы 40 мемлекет келісімге қол қойды, бірақ әлі ратификацияламады. Дегенмен, Қытай, Үндістан, АҚШ, Индонезия және Пәкістан сияқты әлемдегі ең көп халқы бар елдердің көпшілігі соттың мүшелері емес, сондықтан олар Қауіпсіздік Кеңесінің жіберуі болмаса, соттың құзырына бағынбайды.

The term apartheid, from Afrikaans for 'apartness', was the official name of the South African system of racial segregation which existed after 1948. Complaints about the system were brought to the United Nations as early as 12 July 1948 when Padmanabha Pillai, the representative of India to the United Nations, circulated a letter to the secretary general expressing his concerns over treatment of ethnic Indians within the Union of South Africa. As it became more widely known, South African apartheid was condemned internationally as unjust and racist and many decided that a formal legal framework was needed in order to apply international pressure on the South African government. In 1971, the Soviet Union and Guinea together submitted early drafts of a convention to deal with the suppression and punishment of apartheid. In 1973, the General Assembly of the United Nations agreed on the text of the International Convention on the Suppression and Punishment of the Crime of Apartheid (ICSPCA). "As such, apartheid was declared to be a crime against humanity, with a scope that went far beyond South Africa. While the crime of apartheid is most often associated with the racist policies of South Africa after 1948, the term more generally refers to racially based policies in any state." Seventy six other countries subsequently signed on, but a number of nations, including Western democracies, have neither signed nor ratified the ICSPCA, including Canada, France, Germany, Israel, Italy, the Netherlands, the United Kingdom, Australia, New Zealand and the United States. In explanation of the US vote against the convention, Ambassador Clarence Clyde Ferguson Jr. said: "[W]e cannot accept that apartheid can in this manner be made a crime against humanity. Crimes against humanity are so grave in nature that they must be meticulously elaborated and strictly construed under existing international law "

In 1977, Addition Protocol 1 to the Geneva Conventions designated apartheid as a grave breach of the protocol and a war crime. There are 169 parties to the protocol. The International Criminal Court provides for individual criminal responsibility for crimes against humanity, including the crime of apartheid. The ICC came into being on 1 July 2002, and can only prosecute crimes committed on or after that date. The court can generally only exercise jurisdiction in cases where the accused is a national of a state party, the alleged crime took place on the territory of a state party, or a situation is referred to the court by the United Nations Security Council. The ICC exercises complimentary jurisdiction. Many of the member states have provided their own national courts with universal jurisdiction over the same offenses and do not recognize any statute of limitations for crimes against humanity. As of July 2008, 106 countries are states parties (with Suriname and Cook Islands set to join in October 2008), and a further 40 countries have signed but not yet ratified the treaty. However, many of the world's most populous nations, including China, India, the United States, Indonesia, and Pakistan are not parties to the court and therefore are not subject to its jurisdiction, except by security council referral.