Кіріспе
Растық немесе этникалық профильдеу – адамның ұлты, діні немесе ұлттығы негізінде күдік тудыру, нысанаға алу немесе кемсіту, жеке күдік немесе қолда бар дәлелдерге емес, осы факторларға сүйену. Растық профильдеу аз ұлт өкілдеріне қатысты кемсітушілікке алып келеді және көбінесе нысаналанған топтар туралы жағымсыз стереотиптерді күшейтеді. Бұл тексерулерді, көлік құралдарын тоқтатуды және бет-әлпетті тану технологияларын қолдануды қамтиды. Растық профильдеу заңмен белгіленген мемлекеттік саясат ретінде (de jure) немесе ресми заңнамадан тыс, іс жүзінде (de facto) жүзеге асырылуы мүмкін. Сынаушылар растық профильдеуді кемсітушілік деп санайды, себебі ол көбінесе түрлі-түсті адамдарға қарсы бағытталған. Оны қолдаушылар қылмыстың алдын алуға көмектесетінін мойындайды, бірақ осы практиканы қатаң бақылауда ұстау және азаматтық құқықтарды сақтау қажет екенін айтады.
Racial profiling or ethnic profiling is the act of suspecting, targeting or discriminating against a person on the basis of their ethnicity, religion, or nationality, rather than on individual suspicion or available evidence. Racial profiling involves discrimination against minority populations and often builds on negative stereotypes of the targeted demographic. Racial profiling can involve disproportionate stop searches, traffic stops, and the use of surveillance technology for facial identification. Racial profiling can occur de jure, when the state has policies in place that target specific racial groups, or de facto, when the practice may occur outside official legislation. Critics argue that racial profiling is discriminatory, as it disproportionately targets people of color. Supporters argue that it can be an effective tool for preventing crime but acknowledge that the practice should be closely monitored and must be used in a way that respects civil rights.
Академиялық пікірталас
Растық белгілеу мәселесі моральдық тұрғысынан келіспеушілік тудырып, философтар арасында пікірталасқа себеп болды. Бір жағы, нәсілдік белгілеуге кейбір жағдайларда моральдық рұқсат етуге болады десе, екінші жағы оның ешқашан моральдық тұрғыдан қабылданбауы керек деп санайды.
Артықшылықтары
Растық белгілеуді қолдайтындар әдетте осы практиканың қажеттілігін негіздеу үшін белгілі бір талаптар қояды. Белгілеу әділ, нақты деректерге негіделген және зорлықсыз болуы керек. Растық белгілеуді жақтаушылар, егер осы талаптар орындалса, ол қылмыстың алдын алуда тиімді құрал бола алады, себебі құқық қорғау органдарына қылмыс жасау ықтималдығы жоғары топтарға күшін жұмсауға мүмкіндік береді.
Кемшіліктері
Растық профильдеуге қарсылар, растық профильдеуді қолдайтындар оның зиянын аз бағалап, осы практиканың расизмді күшейтетінін мойындамайды деп мәлімдейді. Бірнеше полиция ұйымы бұл зерттеуді сынап, мұндай зерттеулер оларды көзге түсетін азшылықтарды тоқтатуға тартындыратынын айтты. Канаданың аборигендері, әсіресе резервацияларда, қылмыс жасады деген айыптауға жиі ұшырайды. Канададағы қылмыс құрбандары туралы сауалнама қылмыскерлердің этникалық тегі туралы мәлімет жинамайды, сондықтан құрбандықтар мен айыпталу көрсеткіштерін салыстыру мүмкін емес. Канада халқының 3,6% аборигендерді құраса да, олар елдегі түрмелердегі тұтқындардың 20% құрайды. Бұл растық профильдеу полицияның тиімділігін арттыра ма, әлде нәсілдік дискриминацияның салдары ма, белгісіз, себебі олар басқаларға қарағанда қатаң бақыланады. 2010 жылдың ақпан айында «Toronto Star» газеті жүргізген зерттеу Торонтодағы қара нәсілді адамдардың ақ нәсілділерге қарағанда полициямен тоқтатылып, тіркелу ықтималдығы үш есе жоғары екенін көрсетті. Полиция «қоңыр» терілі деп сипаттаған адамдарға (Оңтүстік Азиялықтар, арабтар және латиноамерикандықтар) да осыған ұқсас жағдай байқалды. Бұл нәтиже Торонто полициясының 2003-2008 жылдар аралығында толтырылған 1,7 миллиондай контакттік картасын талдау нәтижесінде алынды. Онтарионың Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы «полиция қызметтері растық профильдеудің болатынын мойындап, оны жою үшін шаралар қабылдады [және қабылдауда], оның ішінде офицерлерді қайта оқыту, растық профильдеуге бейім офицерлерді анықтау және қоғамдық байланыстарды жақсарту» деп мәлімдеді. Оттава полициясы бұл мәселені қарастырып, офицерлердің растық профильдеуіне қатысты жаңа саясатты енгізуді жоспарлады. «Бұл саясат офицерлерге адамның нәсіліне байланысты оны тергеуге немесе ұстауға тыйым салады және офицерлерді растық профильдеу тақырыбында оқытудан өтуге міндеттейді». Бұл саясат 2008 жылы Оттава полициясының қызметкерлері африкалық канадалық әйелді толық тінтіп тексергеннен кейін қабылданды. Сол тінтіп тексерудің видеосы жарияланды, онда қара нәсілді әйелдің жерге түсіріліп, кейін Оттава полициясының қызметкері оның бюстгальтері мен көйлегін жыртып тастағаны көрінеді. Бұл видео 2010 жылы жұртшылыққа таратылды. Еуропалық институттардың қолдауымен жүргізілген зерттеу жобаларында адам бет-әлпетін ДНК деректерімен салыстырып, этникалық профильдер құрылды. ДНК үлгілері бір миллионнан астам ұйғырларды ұстап отырған лагерьлерде алынған, бұл 2019 жылдың қараша айында «China Cables» сияқты ақпараттардың жариялануымен расталды.
Германия
2012 жылдың ақпан айында Германия полициясы саясатындағы нәсілдік белгілеуге қатысты алғашқы сот шешімі шықты, ол полицияға тері түсі мен "неміс емес этникалық тегін" пайдаланып, заңсыз көшіп келгендерді тексеру кезінде жеке куәлік сұрау үшін адамдарды іріктеуге рұқсат берді. Кейіннен, кездейсоқ тексеруге түскен адамның осы саясатты СС саясатымен салыстыруы заңды деп танылды. Бірақ жоғары сот бұл шешімді күштен шығарып, нәсілдік белгілеуді заңсыз деп, және 3-баптың дискриминацияға қарсы ережелерін бұзады деп жариялады (Негізгі заң, 2006 жылғы Теңлік туралы заң). Азаматтық құқықтарды қорғау бюросы (Büro zur Umsetzung von Gleichbehandlung) Германияда заңды саналатын қылмыстық белгілеу мен этникалық белгілеу арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Германия Ішкі істер министрлігінің 2016 жылғы есебінде Германияда мигранттарға қарсы жеккөрушілік қылмыстар мен зорлық-зомбылықтың өскені айтылды. Есептерде 2016 жылы Германияда мигранттарға қарсы күніне 10-нан астам шабуыл жасалғаны көрсетілді. 2017 жылы Германияға сапардан кейін БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары кеңсесі жасаған мәлімдемеде: "Негізгі заң теңдікке кепілдік береді, нәсілдік дискриминацияға тыйым салады және адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмау керектігін айтады, бірақ бұл ережелер іс жүзінде орындалмайды" делінген, сондай-ақ полиция қызметкерлерінің нәсілдік белгілеуін кең таралған құбылыс деп атады. Ұсынымдарға заңдық реформа, тәуелсіз шағымдар жүйесін құру, полицияны оқыту және білімін жетілдіру, сондай-ақ жауапкершілікті арттыру және түзету шараларын жүзеге асыру үшін тергеулер жүргізу кіреді.
Эфиопия
2020 жылдың қараша айында басталған Тиграй соғысы кезінде тиграйлықтарға қатысты этникалық сипаттама жасау орын алды, нәтижесінде Тиграй этникалық тобына жататын эфиопиялықтар Эфиопия әуе компаниясынан белгісіз мерзімге демалысқа жіберілді немесе ұшаққа отыруға рұқсат берілмеді. Израиль қауіпсіздік қызметкерлері осыған дейін «адам факторы» деп аталатын мәселеге назар аудара отырып, жолаушыларды нәсілдік сипаттамаға сүйене отырып тексеріп, есімдері немесе сыртқы келбеті бойынша арабтарға ұқсайтындарды бөліп алады. Бұған қоса, араб тегіне жатпайтын жолаушылардың барлығына да Израильге бару себебі туралы сұрақтар қойылады, содан кейін саяхатқа қатысты бірнеше жалпы сұрақтар қойылып, қарама-қайшылықтарды анықтауға тырысады. Көптеген азаматтық құқықтар ұйымдары осы сипаттама жасауды тоқтатуды талап еткенімен, Израиль үкіметі оның тиімді және қажетті екенін мәлімдейді. Израильдік терроризм сарапшысы Ариэль Мераридің пікірінше, «барлығы террористердің көп бөлігі белгілі бір этникалық топтардан екенін білгенде, этникалық сипаттаманы пайдаланбау ақымақтық болар еді. Олар мұсылман және жас болуы мүмкін, ал ықтимал қауіп белгілі бір этникалық топты мазалауды ақтайды».
Мексика
Мексикадағы 2000 жылғы Жалпы халық саны туралы заң (Reglamento de la Ley General de Poblacion) Мексикаға көшіп келген иммигранттарды нәсілдік тұрғыдан сипаттау және зәбірлеу үшін пайдаланылғаны туралы мәлімдемелер бар. Мексика заңдары заңсыз көшіп келуді қылмыс деп санайды және құқық қорғау органдарына заңсыз иммигранттарды анықтау және сұраққа алуда кең өкілеттік береді. Иммиграция және адам құқықтары жөніндегі белсенділер Мексика билігінің Орталық Америкадан келген мигранттарға қатысты нәсілдік сипаттама беру, мазақтау және ақша талап ету әрекеттерін жиі қолданатынын атап өтті. 2007 жылы тамильдер Коломбодан қуылды. Бұл адамдарды елден қуу әрекеті үкіметке кеңінен сын туғызды. Шри-Ланкадағы АҚШ елшілігі бұл әрекетті айыптап, Шри-Ланка үкіметінен елдің барлық азаматтарының конституциялық құқықтарын қамтамасыз етуді сұрады. Норвегия да бұл әрекетті айыптап, оны халықаралық адам құқықтары заңын бұзу деп сипаттады. Олардың баспасөз хабарламасында Шри-Ланка үкіметінен бұдан әрі мәжбүрлеп жер аударудан бас тартуға шақырылды. Канада да бұл әрекетті айыптап отыр. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар, жергілікті сарапшылар және басқа да бақылаушылар бұл әрекетті "этникалық тазалау" деп сипаттады. Медиа тобы бұл сияқты әрекеттердің адамдарға "Гитлер еврейлерге не істегенін" еске салататынын айтты, ал Азиялық адам құқықтары орталығы Үндістанды араласуға шақырды.
Испания
Испанияда полиция күштерінің нәсілдік белгілеуі кең таралған құбылыс. Валенсия университетінің зерттеуі бойынша, европалық емес сырт көрінісі бар адамдар көшеде полиция тоқтатуына 10 есе көп ұшырайды. Amnesty International испан билігін нәсілдік және этникалық белгілеуді пайдалануда айыптады, полиция көшеде және қоғамдық орындарда европалық емес адамдарды бөліп қарауда. 2011 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Расизмді жою жөніндегі комитеті (CERD) испан үкіметін этникалық белгілеуге қарсы "тиімді шаралар" қабылдауға, оның ішінде осы құбылысты қадағалауға мүмкіндік беретін заңдар мен ережелерді өзгертуге шақырды. 2013 жылы БҰҰ арнайы хабаршысы Мутума Рутере испан құқық қорғау органдарының этникалық белгілеуін "тоқтаусыз және кең таралған проблема" деп сипаттады. 2014 жылы испан үкіметі полиция күштері үшін нәсілдік белгілеуді тыйым салатын заңды бекітті.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда нәсілдік мәселелер ұзақ жылдар бойы кеңінен таралған. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кариб теңізі мен Батыс Үндістаннан иммигранттардың Виндраш толқынынан кейін елде нәсілдік шиеленістер күшейді (Notting Hill Race Riot). 2019 жылы Оксфорд университетінің Көші-қон обсерваториясының соңғы статистикасы бойынша, Ұлыбританиядан тыс жерде туған адамдар Ұлыбритания халқының 14%-ын, яғни 9,5 миллион адамды құрайды. Қара британдықтар халықтың 3%-ын құрайды, ал үнді британдықтары халықтың 2,3%-ын құрайды, ал қалғаны көбінесе Еуропалық Одақтан немесе Солтүстік Америкадан келген мигранттар. Соңғы онжылдықтарда елордада пышақпен жасалатын қылмыстардың өсуі полицияның тоқтату және тексеру өкілеттіктерін арттыруға әкелді. Дегенмен, бұл өкілеттіктер дискриминацияға және нәсілдік белгілеуге алып келуі мүмкін деген алаңдаушылық бар, статистика көрсеткендей, әр 1000 қара терілі адамға 54 тоқтату және тексеру жүргізілсе, әр 1000 ақ терілі адамға тек 6 ғана жүргізілген. Әлеуметтік наразылықтар мен институционалдық расизм туралы айыптаулардан кейін, Раса және этникалық теңсіздіктер жөніндегі комиссия 2021 жылы Раса және этникалық теңсіздіктер жөніндегі комиссияның есебін жариялады, онда Ұлыбританияда институционалдық расизм жоқ екені анықталды. Бұл есеп және оның қорытындылары, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының жұмыс тобы тарапынан сынға алынды. Олар бұл есептің "ақ үстемдікті қалыпқа келтіруге тырысады" және "расизмді қоздыруы мүмкін" екенін мәлімдеді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та нәсілдік сипаттама көбінесе афроамерикандықтар, азиялық американдықтар, испаниялық және латын американдықтар, Таяу Шығыс американдықтар, жергілікті американдықтар және Тынық мұхиты аралдарынан шыққан американдықтар, сондай-ақ басқа да көзге көрінетін азшылықтардың пропорционалды емес тексерулеріне қатысты қолданылады. Әлеуметтанушы Роберт Стейплс АҚШ-тағы нәсілдік сипаттама – "бірқатар жеке құқық бұзушылықтардың жиынтығы ғана емес", егер де, ол құлдық дәуірінен бастап американдық қоғамның жүйелі құбылысы екенін айтты.