Талыш халқы: тарихы, тілі мен географиясы

Кіріспе

Ирандық этнос Талыштар (تالشان) немесе Талыштар, Талыштар, Талыштар, Талыштар, Талыштар, Талыштар, Талыштар – Иран этносы, көпшілігі Әзірбайжанда, азы Иранда қоныстанған. Олар Каспий теңізінің батыс жағалауында орналасқан Талыш аймағының түпкілікті халқы. Талыштардың бас қаласы және олардың отаны – Ланкаран қаласы, ондағы халықтың көп бөлігі этникалық талыштардан тұрады. Олар талыш тілінде сөйлейді, ол солтүстік-батыс иран тілдерінің бірі. Талыштардың көпшілігі шиит мұсылмандары. Талыш халқының туу көрсеткіші жоғары, және қазіргі Әзірбайжанда ең жылдам өсіп жатқан этнос осылар. Сонымен қатар, талыштар ұзақ өмір сүруімен және жүз жасқа толуларымен белгілі.

Шығу тегі

Талыштар дәстүрлі түрде Каспий теңізінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі Талыш ауданында қоныстанған, бұл аудан әдетте 150 км-ден астамға созылады деп саналады. Бүгінде Талыш аймағының солтүстік бөлігі Әзірбайжан Республикасының құрамында, Ланкаран, Астара, Лерик, Масалли және Ярдымлы аудандарын қамтиды. Осы бес ауданда 350-ден астам Талыш ауылдары мен қалалары орналасқан. Талыш аймағының оңтүстік бөлігі Иранның Гилан провинциясының батыс бөлігін қамтиды, Капурчал ауылына дейін созылады. Талыш халқының ең маңызды орталығы және этникалық отаны – Ланкаран қаласы, оның халқының көп бөлігі этникалық Талыштардан тұрады. Талыштардың шығу тегін анықтау қиын, өйткені олар туралы қазіргі заманға дейінгі кезеңде өте аз мәлімет белгілі. Басқа этнонимдер сияқты, Талыш есімі де нақты анықталмаған. Ол ерте араб деректерінде әл-Тайласан деп кездеседі. Әл-Табаридің (923 жылы қайтыс болған) сөзіне сәйкес: «Әзірбайжанды қоршаған тауларда арабтарға бағынбаған және өз бостандықтары мен тәуелсіздіктерін сақтаған гельдер мен әл-Тайластар сияқты халықтар өмір сүрген». Парсы тілінде оларды Țālišān және Țavāliš деп атайды, екеуі де Tāliš сөзінің көпше түрі. Талыш атауының жергілікті транслитерациясы алғаш рет 16 ғасырда, Александр романсының армян нұсқасында пайда болады: «Ол Каспий қақпасынан, Гилан провинциясындағы Талыш елінің жанынан босқын екенін айтты». Жергілікті Талыш сарапшылары Талыштардың бұл аймақты мекендеген ежелгі тайпа – Кадусийдің ұрпақтары екенін жиі айтады. Гарник Асатриан мен Хабиб Борджианның пікірінше, «бұл ежелгі халықпен өзін-өзі сәйкестендірудің, кем дегенде, тарихи және тілдік тұрғыдан негізделген сирек жағдайлардың бірі». Ирантанушы Ричард Н. Фрай Талыштардың, мүмкін, Кадусийден тарағандығына сенімді.

Сафавид Иранында

Талыш дәстүрлі түрде Гилан немесе Муғанмен, әсіресе Ардабилмен байланыстырылып келген, соңғысының орталығы, Иран Әзірбайжанының түркіленуі алдында Талышпен ұқсас тілдік және этникалық байланыста болған сияқты. Бұл байланыс ерте Сафавилер кезінде де байқалды, олар Сафи әд-Дин Ардабилидің (1334 жылы қайтыс болған) ұрпақтары еді, ол Захед Гиланидің (1301 жылы қайтыс болған) шәкірті болған, және Талыштан шыққан болуы мүмкін. Сафавилердің алғашқы монархы Шах Исмаил I-нің төрт суфи ұстазының екеуі «Талиши» деген лақап атқа ие болды. Осы атты басқа да тұлғалар Сафавилер мен олардың ізбасарлары кезінде мемлекеттік қызметкерлер болып жұмыс істеді. Бірнеше Талыш басшылары Сафавилердің ерте қолдаушыларының бірі болды, оларға Әзірбайжан провинциясының бір бөлігі болған Астараның билеушілігін берді. Астара билеушісі Талыш хакімі (билеушісі) деп те аталды, бұл Астараның аймақтың астанасы болғанын көрсетеді. 1539 жылдан бастап Астара билеушілігі Баяндор хан Талештің отбасына мұрагерлік ретімен берілді. Талыш түрлі феодтардан тұрды, олар кейде Талыш билеушісінен басқа әмірлерге берілетін. Мысалы, 1586 жылы Мұхаммед хан Түркманға Талыш және Муғандағы бірқатар феодтарды басқару құқығы берілді. Кейін, 1684 жылы Сафиқұли хан Ланкаранды басқарған офицерлердің бірі болды, ал Хосейн тағы бірі болды. Ал осы уақытта Ардабиде Талыш билеушісінің аты-жөні белгісіз болды. Сафави шаһтары (патшалары) жергілікті Талыш басшыларын бағынышты шенеуніктерге бағындыру арқылы оларды бақылауға тырысты. Дегенмен, олардың орталықтандыру стратегиясына қарамастан, Сафави әкімшілігі Оңтүстік Кавказдағы жергілікті тәуелсіздікті жоя алмады. Ресми түрде жергілікті басшылар мұрагерлік иелер емес, олардың шені корольдік ферманмен (жарлық) мойындалған, бұл іс жүзінде олардың жергілікті тәуелсіздігін қабылдау болды. Басшылардың отбасылық мұрагерлігі жергілікті істерге үстемдік ететін және ұлттық үкімет әлсіреген кезде өз ықпалын нығайтуға тырысатын династияларды тудырды. Сафави билігінің құлдырауы кезінде, 18 ғасырдың басында Талыш басшылары тәуелсіз княздықтар құруға тырысты. Ресейдің Иранға басып кіруі кезінде Талыш халқы Сафави монархы Тахмасп II үшін ерікті түрде соғысуға шақырды. Ол оларға әскери немесе материалдық көмек көрсете алмады, тек Рашттан салық жинауға рұқсат берді. 1723 жылы орыстар мен османдықтар Иранның солтүстік және батыс бөлігін бөлісуге келісті. Каспий маңындағы провинциялар Ресейдің бақылауында болған кезде, өзін сейид (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы) деп жариялаған жергілікті басшылардың бірі Мир Аббас Бег орыс қолбасшысы Михаил Матюшкинмен бірлесіп жұмыс істеді. 1735 жылдың соңында Иранның солтүстік және батыс бөлігін қайта басып алу аяқталды, оған Иран әскери жетекшісі Надир басшылық етті. Осы кезеңде ол өзінің жорықтары елде тұрақтылық орнатып, өзіне жеткілікті атақ әкелді деп сенгендіктен, таққа көз тікті. 1736 жылдың 8 наурызында ол Иранның жаңа шаһы болып жарияланды, бұл Афшаридтер әулетінің басталуын білдірді.

Talish has traditionally been associated with either Gilan or Mughan, especially with Ardabil, the center of the latter, which appears to have shared a similar linguistic and ethnic bond with Talish prior to the Turkicization of Iranian Azerbaijan. This connection was still apparent during the time of the early Safavids, who were descended from Safi ad Din Ardabili (died 1334), a disciple of Zahed Gilani (died 1301), who was of probable Talysh descent. Two out of the four Sufi teachers of the first Safavid monarch Shah Ismail I carried the epithet "Talishi". Other figures with the same epithet served as governmental officials under the Safavids and their successors. Several Talysh chieftains were one of the first supporters of the Safavids, who gave them the governorship of Astara, which was part of the province of Azerbaijan. The governor of Astara was also known as the hakem (governor) of Talish, which indicates that Astara was the capital of the district. From 1539 and onwards the governorship of Astara was held hereditarily by the family of Bayandor Khan Talesh. Talish was composed of various fiefs which would sometimes be granted to other emirs than the governor of Talish. For instance, Mohammad Khan Torkman was given control over a number of fiefs in Talish and Mughan in 1586. Later in 1684, Safiqoli Khan was one of the officers in control of Lankaran, and Hoseyn was another. Meanwhile, the unnamed governor of Talish lived in Ardabil. The Safavid shahs (kings) of Iran attempted to control local Talysh chiefs by subordinating them to obedient officials. Nevertheless, despite their centralization strategy, the Safavid administration was unable to terminate the local autonomy in the South Caucasus. Officially, the local chiefs were not hereditary lords, but officials whose rank were acknowledged by a royal farman (edict) which in reality was an acceptance of their local autonomy. The familial succession of the chiefs gave rise to dynasties that dominated local affairs and sought to consolidate their influence whenever the national government weakened. During the decline of Safavid rule in the early 18th century, Talysh leaders attempted to establish autonomous principalities. During the Russian invasion of Iran, the people of Talish volunteered to fight for the Safavid monarch Tahmasp II The latter was unable to provide them with military or material support; all he could do was give them an ineffective permit that allowed them to collect the taxes of Rasht. In 1723, Russians and Ottomans agreed to divide northern and western Iran between themselves. While the Caspian provinces were under Russian control, one of the local leaders Mir Abbas Beg, who claimed to be a seyyed (descendant of the Islamic prophet Muhammad), worked together with the Russian commander Mikhail Matyushkin. By the end of 1735, the reconquest of northern and western Iran was completed, being led by the Iranian military leader Nader. It was also during this period that he set his sights on the throne, as he believed his campaigns had stabilised the country and brought him enough fame. On 8 March 1736, he was crowned the new shah of Iran, marking the start of the Afsharid dynasty.

Афшарид және Занд Иранында

Мир Аббас Бег Ираннан ресейліктер кеткен соң да олармен байланысын үзбеді. Надир шахқа адалдығын көрсету үшін ол ұлы Джамал әл-Динды өзінің сарайына кепіл ретінде жіберді. Джамал әл-Дин қараңғы түсті болғандықтан, "Қара" Бег деген лақап атқа ие болды. Ол Надир шахтың әскерінде маңызды лауазымдарға көтеріліп, 1744 жылы Оңтүстік Талыштағы Қалб Хосейн Бегтің көтерілісін басуға тағайындалды. 1747 жылы Надир шахтың қазасы оның империясының ыдырауына әкелді. Оңтүстік Кавказдағы басқа билеушілер сияқты, Джамал әл-Дин (әкесінен кейін) өзін жартылай тәуелсіз билеуші деп жариялады, осылайша Ланкаранды астана еткен Талыш хандығының құрылысын қалады. Хандық – Иран билігіне бағынышты, мұрагерлік немесе тағайындалған билеуші басқаратын әкімшілік бірлік түрі. Билеушінің атағы бегларбеги немесе хан болды, бұл Османдық пәшенің дәрежесімен бірдей болды. Хандықтар, тіпті Иранның құрлықтағы шахтары аймақта билігін жүзеге асыруға күші жетпеген кезде де, Иранның тәуелділігі ретінде қарастырылды. Джамал әл-Дин әкесінің Ресеймен жүргізген хат алмасуын сақтап, Екатерина II патшайымға адалдығын білдіретін хат жіберіп, орыс әскерлеріне өзінің иеліктеріне кіруге рұқсат берді. Иранның Занд әулетінен шыққан билеушісі Кәрім хан Зандқа бұл туралы Талыштің саялыларының бірі Зохраб Бег хабарлады. Осының салдарынан Джамал әл-Дин Зандтың астанасы Шираз қаласындағы түрмеге қамалды. Кәрім хан Зохраб Бегтің Гіланды билейтін өзінің қарсыласы Хедаятулла Ханмен келісім жасағанын білгеннен кейін шешімін өзгертті. Осылайша Джамал әл-Дин Талышқа губернатор ретінде қайта оралды, оған хан атағы берілді. Зохрабтың әскерін талқандап, Улуф және Дашвандты басып алғаннан кейін, Джамал әл-Дин назарын Астараға бұрды. Ол Астара билеушісі Шожа әл-Динды тұтқынға алып, өлтірді, бірақ қала Кәрім ханның Шожа әл-Диннің ұлына беруімен Джамал әл-Диннің билігі Астарада орнамай қалды. Дегенмен, ол Талыштің бірнеше қалаларын басып алып, аймақтың көп бөлігін бақылауына алды. 1767 жылы Хедаятулла Ханмен келісімге келгеннен кейін, Кәрім хан оны Гіланның билеушісі ретінде бекітті. Келесі жылы Хедаятулла Хан Талышқа шабуыл жасап, Джамал әл-Динды жеңіп, тұтқынға алып, Раштқа қамады. Ол Джамал әл-Диннің ұлы Мир Асқар Бекті Талыш губернаторы етіп тағайындады. 1772 жылы Джамал әл-Дин түрмеден қашып Талышқа оралды. 1784 жылы Талыш хандығына Кавказдың ең күшті ханы Кубалық Фәтһ Әли хан шабуыл жасады. Ол Джамал әл-Динды өзінің вассалы етіп, Бакуде тұтқынға алды. Алайда Ресейдің қысымымен Джамал әл-Дин жақын арада босатылды. 1786 жылы Джамал әл-Дин қайтыс болды, оның орнын ұлы Мир Мостафа хан басты.

Mir Abbas Beg kept up his relations with the Russians even after they pulled out of Iran. In order to demonstrate his loyalty to Nader Shah, he sent his son Jamal al Din as a hostage to his court. Due to his dark complexion, Jamal al Din earned the nickname Qara ("the Black") Beg. He rose to important posts in Nader Shah's army and was assigned the task of putting down Kalb Hoseyn Beg's uprising in southern Talish in 1744. The murder of Nader Shah in 1747 led to the fragment of his empire; in the same fashion as the other rulers in the Southern Caucasus, Jamal al Din (who had succeeded his father) established himself as a semi independent ruler, marking the start of the Talysh Khanate, which used Lankaran as its capital. A khanate was a type of administrative unit governed by a hereditary or appointed ruler subject to Iranian rule. The title of the ruler was either beglarbegi or khan, which was identical to the Ottoman rank of pasha. The khanates were still seen as Iranian dependencies even when the shahs in mainland Iran lacked the power to enforce their rule in the area. Jamal al Din preserved his fathers correspondence with Russia, sending a letter to its empress Catherine II that pledged his allegiance to her and offered the Russian troops access to his domains. The Zand ruler of Iran, Karim Khan Zand was informed of this by Zohrab Beg, one of the grandees of Talish. As a result, Jamal al Din was sent to a prison in Shiraz, the Zand capital. Karim Khan soon reversed his decision after he had discovered that Zohrab Beg had made an agreement with his rival Hedayat Allah Khan, who ruled Gilan. Jamal al Din was thus reinstated in Talish as its governor, being given the title of khan. After destroying Zohrab's army and seizing control of Uluf and Dashtvand, Jamal al Din now directed his attention towards Astara. He captured and killed its ruler Shoja al Din, but failed to establish his rule in Astara, as the city was given to Shoja al Din's son by Karim Khan in an attempt to restrict Jamal al Din's authority. The latter, however, was able to conquer a number of towns in Talish and gain control over most of the region. After having made peace with Hedayat Allah Khan in 1767, Karim Khan confirmed the latter as the ruler of Gilan. The following year, Hedayat Allah Khan launched an attack into Talish, where he defeated and captured Jamal al Din, imprisoning him in Rasht. He then installed Jamal al Din's son Mir Askar Beg as the governor of Talish. In 1772, Jamal al Din broke out of prison and went back to Talish. In 1784, the Talysh Khanate was attacked by Fath Ali Khan of Quba, the most dominant khan in the Caucasus. He made Jamal al Din his vassal and also had him imprisoned in Baku. Due to pressure from Russia, however, Jamal al Din was soon released. In 1786, Jamal al Din died and was succeeded by his son Mir Mostafa Khan.

Қажар Иранында

1789 жылы Фатх Али хан қайтыс болғаннан кейін Мир Мостафа билігін еркіндікпен жүргізе алды. Бірақ көп ұзамай жаңа қауіп пайда болды. 1779 жылы Кәрім хан қайтыс болғаннан кейін, Каджар әулетінен Аға Мохаммад хан Каджар өзінің билігімен Иран империясын қайта орнатуға тырысты. Иранның шекаралық аймақтардағы үстемдігін қайта жаңғырту үшін Ресеймен байланыс орнатқан хандарға қауіпті хаттар жіберді. 1791 жылы Аға Мохаммад хан Талышты тонады, бірақ оны бағындыра алмады. 1795 жылдың жазына қарай Аға Мохаммад хан оңтүстік-шығыс Кавказда Иран билігін қайта орнатуға дайын болды. Сол жылдың жазында оның 60 мың әскері, көбінесе атты әскер, аймаққа кірді. Аға Мохаммад хан алғашқы айларда мұсылман билеушілерінің бағынуын қамтамасыз етуге күш салды. Мир Мостафа және тағы екі хан (Қарабақтың Ибрагим Халил ханы және Ереванның Мохаммад хан Қажар) орыстармен хат алмасып, олардан ирандық әскерді жеңуге болатынына үміт күтті. Гераклиус та орыстарға хабарласып, алдағы шабуылға қарсы көмек сұрады. Аға Мохаммад хан алдымен Талышқа назар аударды; Мұстафа хан Қажар басқарған 10 мың әскер Талышқа жіберілді, ол тез бағынды.

Ресей империясында

Ресей жаңадан басып алған жерлерін Иранның ықпалынан құтқару саясатын көбінесе ашық түрде жүргізді. Осы арқылы Ресей үкіметі бұрынғысына қарасты, зайырлы қағидаларға, әсіресе ортақ тілге негізделген жаңа түркілік ұлттық сананың қалыптасуына және таралуына көмектесті. Оның нәтижесінде, болашақ Әзірбайжан Республикасының көптеген иран тілінде сөйлейтін тұрғындары өздерінің ирандық тегін жасыра бастады немесе біртіндеп ассимиляцияға ұшырады. 19 ғасырда Талыштар мұнай өнеркәсібі мен балық шаруашылығында жұмыс іздеу үшін қазіргі Әзірбайжан Республикасының солтүстігіне көшіп кетті. Соның салдарынан, Абшерон түбегінде, әсіресе Бакуде, сондай-ақ Сумгаитте талыш тілінде сөйлейтін бірнеше елді мекендер осы күнге дейін сақталып келеді.

Кеңес Одағында

Талыш Совет Одағы үшін экономикалық маңызды аймақ болды, себебі ол жеміс-жидек, көкөніс, шай, дәнді дақылдар мен ет сияқты алуан түрлі өнімдерді қамтамасыз етті. Иран шекарасына жақын орналасқан Ланкарандағы әскери база Кавказ аймағындағы ең ірі базалардың бірі еді. Совет кезеңінің басында Талыш орта мектептері, "Қызыл Талыш" атты газет және бірнеше Талыш тіліндегі кітаптар жарық көрді. Бірақ 1930 жылдардың соңына қарай бұл мектептер жабылып, Талыш этносы ресми статистикада мойындалмай, "әзірбайжандықтар" деп жіктеліп саналды. Республиканың басқа халықтары сияқты, мысалы таттар мен күрдтер, Талыштар да әзірбайжандық биліктің мәжбүрлі ассимиляция саясатына ұшырады. 1939 жылғы халық санауы бойынша Талыш халқы Әзербайжан КСР-індегі әзербайжандықтардан, орыстардан, армяндардан және лезгиндерден кейінгі бесінші ірі ұлттық қауымдастық болып есептелді, олардың саны 87 510 адамды құрады. Алайда, 1959 жылғы халық санауында республикадағы Талыш халқының саны 85 адамды көрсетті. Билік органдарының бұл санауда мыңдаған Талыштардың дерлік жоғалып кетуіне берген ресми түсіндірмесі – "Талыштар санақ қызметкерлеріне өз еріктерімен және жаппай өзін әзербайжандықтар деп таныстырды" деген болды. Криста Гофф өзінің кітабында Мәскеудегі Орталық Статистикалық Басқарманың 1959 жылғы халық санауына Талыш ұлтын енгізуді жоспарлағанын, бірақ санақ деректерін жинау және есеп беру процесінде Әзербайжанда бұл ұлттық санаты алынып тасталғанын құжатты дәлелдермен көрсетті. Әзербайжан КСР басшылығы манипуляцияланған санақ деректерін совет этнографиясында пайдаланып, Талыш халқының "ерікті және толық ассимиляциясы" туралы миф жасады, бұл процестің "табиғи түрде" жүргенін, ал емес, азшылық қауымдастықтарын күштеп ассимиляциялаудың нәтижесі еместігін көрсетті. Содан кейін Талыштардың ұлттық ерекшеліктерін жоюға бағытталған және олардың "ерікті ассимиляциясы" туралы ресми мифті нығайтатын көптеген энциклопедиялық, этнографиялық, тіл білімі, тарихи-географиялық және басқа да материалдар жарық көрді. Совет этнографтары Талыштар мен әзербайжандықтардың мәдениет және тұрмыстағы ортақ ерекшеліктерін баса көрсетіп, түркі тілдес әзербайжандықтардың иран тілдес Талыштарды ассимиляциялауын Совет мемлекетінің үлкен жетістігі, этнотарихи прогресс деп сипаттады. Мысалы, Ұлы Совет Энциклопедиясында КСРО-да Талыштар материалдық және рухани мәдениеті жақын әзербайжандықтармен бірігіп кеткендіктен, 1970 жылғы халық санауында олар жекелеген ұлт ретінде көрсетілмеді делінген. Зерттеушілердің пікірінше, Талыштарды халық санауынан шығару, басқа халықтар сияқты, республикадағы "атаулы" әзербайжандық көпшілікті арттыру және оны біртекті етудің маңызды тәсілдерінің бірі болды. Бұл ассимиляция саясаты Талыштарға және олардың күнделікті өміріне үлкен әлеуметтік, саяси және экономикалық қысым жасады, оларды "атаулы" әзербайжан ұлтына бірігуге итермеледі. Мысалы, Талыштар ресми құжаттарда Талыш ұлтының өкілі ретінде тіркеле алмайтын, ал ата-аналар балаларын Талыш тілінде оқытатын мектептерге тіркей алмайтын. Кейбір Талыштар биліктен мемлекеттік құжаттарда Талыш ретінде танылу құқығын сұрады, бірақ барлық өтініштері 1989 жылға дейін қабылданбады. Басқалары, басқа жол таппай, күнделікті өмірде кемсітуден қашу үшін, мысалы, жұмысқа орналасу кезінде, әзербайжандық сәйкестендіруді қабылдады. Криста Гофф Талыштардың ұлтын қорлау, Талыштары бар Әзербайжанда мектептердің, кітаптардың және басқа да ресурстардың жетіспеушілігі, сондай-ақ Талыш болудың ешқандай артықшылықтарының болмауы салдарынан өздерін әзербайжандықтар деп тануға және әзербайжан тілін артық көруге мәжбүр болған Талыштардың оқиғаларын келтіреді, тіпті балалары әзербайжан тілінде Талыш акцентімен сөйлесе кемсітуге ұшырауынан қорқыпты. Талыш халқының өкілдері өздері туралы айтылған және энциклопедиялардан, мақалалардан және басқа да баспа материалдарынан тапқан ассимиляциялық мифтерді жиі қабылдап, ішкілендірді. 1960 жылдан 1989 жылға дейін Талыштар жеке этникалық топ ретінде халық санауына енгізілмеді, себебі олар әзербайжандықтардың (әзірбайжандық түркілердің) құрамында саналды. Криста Гофф өзінің кітабында кейбір Талыштармен сұхбаттасып былай деді: "Бұл санақтар кезінде [1959 жылдан 1979 жылға дейін] ешкім бізге ұлтымыз бен өзін-өзі тану туралы сұрамады. Халық санағы қызметкерлері облыстық немесе ауылдық кеңседе отырып, жоғарыдан келген бұйрықтар бойынша халықтың ұлттық құрамын алдын ала толтырып қойды. Содан кейін бізден басқа жолдарды толтыруды сұрады." Респонденттер Гоффқа санақ жүргізушілердің олар Талыш екенін айтқанда оларды "әзербайжандықтар" деп тіркегендері және Талыш ұлтының бар екенін жоққа шығарғандары туралы оқиғаларды айтты. Сонымен қатар, халық санауы үшін ақпарат жинау кезінде жұмыскерлер туған тіл және ұлттық санаты туралы сұрақтардан жаңылды. 1970 жылғы халық санауына материалдар дайындау кезінде Мәскеудегі кейбір этнографтар мен картографтар санақ деректеріне күмән білдіріп, әзербайжандық санақ органдары Талыштарды жасанды түрде ассимиляциялап, аймақтарын "этностық жағынан біртектірек" көрсету үшін және әзербайжандықтарды "ішкі бірлікке" жеткізу үшін жасады деп мәлімдеді. Гоффтың сөзінше, "атаулы" емес азшылықтарға қатысты ассимиляция саясатын ақтау үшін әзербайжандық шенеуніктер мен ғалымдар 1950 жылдардан бастап "көне, жергілікті әзербайжан ұлтының шығу тегі" туралы жиі айта бастады, Талыштарды қоса алғанда, азшылықтарды оның тарихына енгізді. Осылайша, Талыштар мен Әзербайжан КСР-інің басқа халықтарының "бір ғана көне халықтан" шыққандығын баса көрсету арқылы, олар "әзербайжандықтардың қалыптасуын" "табиғи, ғасырлар бойғы процесс" ретінде көрсетуге тырысты, ал емес, кейбір азшылықтар айтқандай, "күштеп ассимиляциялаудың нәтижесі" емес. Талыш этносы 1989 жылға дейін халық санауына қайта енгізілген жоқ, сол кезде 21 169 Талыш тіркелді.

Talish was an economically important region for the Soviet Union, as it supplied a wide variety of products, including fruits, vegetables, tea, grains and meat. The military base in Lankaran, located near the border with Iran, was among the largest in the Caucasus. In the early Soviet period, there were Talysh high schools, a newspaper called "Red Talysh", and several Talysh language books published, but by end of the 1930s these schools were closed and the Talysh identity was not acknowledged in official statistics, with the Talysh being classified as "Azerbaijani". Like many other peoples of the republic, such as Tats and Kurds, the Talysh were subjected to forced assimilation by the Azerbaijani authorities. The 1939 census stated that Talysh people constituted the fifth largest national community in Azerbaijan SSR, following Azeris, Russians, Armenians, and Lezgins, numbering 87,510 people. However, the Talysh population of the republic, according to the 1959 census, was only 85 individuals. The official explanation of the authorities for the almost complete disappearance of thousands of the Talyshes in this census was that "Talyshes voluntarily and en masse self identified as Azeri to census workers". In her book, Krista Goff shows through documentary evidence that the Central Statistical Administration in Moscow had plans to include a Talysh nationality category in the 1959 census, but this category was excluded during the process of collecting and reporting the census in Azerbaijan itself. The leadership of the Azerbaijan SSR used the manipulated census data in Soviet ethnography, creating a narrative about the “voluntary and complete assimilation” of the Talysh people, and that it occurred “naturally over time rather than from artificial manipulations of minority communities and identifications". Subsequently, there followed the production of a large amount of encyclopedic, ethnographic, linguistic, historical geographical and other material that developed and reproduced narratives designed to justify the national “erasure” of the Talysh and strengthen the official myth of their “voluntary assimilation.” Soviet ethnographers emphasized their common features in culture and life with the Azerbaijanis and presented the “assimilation” of the Iranian speaking Talysh by the Turkic speaking Azerbaijanis as an “impressive achievement” of the Soviet state, “ethnohistorical progress.” So, for example, the Great Soviet Encyclopedia began to say that “in the USSR, the Talysh almost merged with the Azerbaijanis, who are very close in material and spiritual culture, and therefore were not identified in the 1970 census”. According to researchers, “erasing” the Talysh from censuses, like some other peoples, was one of the main ways to increase the “titular” Azerbaijani majority in the republic and homogenize it. This assimilation policy put great social, political and economic pressure on the Talysh and on their daily life, encouraging them to “merge” with the titular Azerbaijani nation. For example, Talysh could not register as representatives of Talysh nationality in official documents, and parents could not enroll their children in schools teaching in the Talysh language. Some Talysh petitioned the authorities for their rights to be identified as Talysh in government documents, but all these requests were rejected by the authorities until 1989. Others, finding no other way out, accepted Azerbaijani identification in order to avoid discrimination in everyday life, for example, when applying for a job. Krista Goff also cites stories of Talysh who admitted that due to the stigmatization of their nationality, the lack of schools, books and other resources for the Talysh of Azerbaijan, as well as the lack of any preferences for being Talysh, they preferred the Azerbaijani self identification and the Azerbaijani language, even fearing that their children could face discrimination if they speak Azerbaijani with a Talysh accent. Representatives of the Talysh people often internalized these assimilation narratives about themselves that were told to them and which they found in encyclopedias, articles and other printed material. From 1960 to 1989, Talysh were not included in censuses as a separate ethnic group because they were considered part of the Azeris (Azerbaijani Turks). In her book, Krista Goff provides interviews with some Talyshes: "During these censuses [from 1959 to 1979] no one asked us about our nationality or self identification. The census workers sat in the regional or village office and filled in the national composition of the population ahead of time based on orders from above. Then they asked us to fill in the other lines." Respondents also shared with Goff stories about how census takers recorded them as “Azerbaijanis” when they presented themselves as Talysh, and denied the very existence of Talysh nationality; In addition, when collecting information for the census, workers avoided the categories of native language and nationality. During the preparation of materials for the 1970 population census, some ethnographers and cartographers in Moscow expressed doubts about the census data, claiming that the Azerbaijani census authorities artificially assimilated the Talysh in order to "portray their region as more ethnically
homogeneous" and Azeris to be "more consolidated", than in reality. According to Goff, in order to justify the assimilation policy regarding non titular minorities, Azerbaijani officials and scholars increasingly began to talk from the 1950s about the “purportedly ancient, local origins of the Azeri nation,” writing minorities, including the Talysh, into its history. Thus, emphasizing that the Talysh and other peoples of the Azerbaijan SSR “descended from the same ancient population” as the Azerbaijanis (Azerbaijani Turks), they tried to pass off "the formation of the Azeri defined Soviet Azerbaijani people" as a "natural, centuries long process rather than the result of forced assimilation, as some minorities claimed." It was only in 1989 that Talysh ethnicity was returned to the census, immediately counting 21,169 Talysh.

Әзірбайжан Республикасында

Тарихи түрде жеке басын қысымға алу және өз мәдениеті мен тілін қолдана алмау талыштарды ішкі өзін-өзі қысымға салуға әкелді. АҚШ үкіметі Талыш құқықтары жөніндегі белсенді Хылал Мамедовпен сұхбаттасқанда, Мамедов мырза: "Әзірбайжан басшылығын түркілік ұлтшылдыққа және түркі емес азшылықтарды басып тастауға тырысуда" деп айыптады. Ол Әзірбайжан басшылығы Әзірбайжан мен Ирандағы талыш қауымдары арасындағы байланысты азайтуға және Әзірбайжанды біртекті этникалық мемлекетке айналдыруға ұмтылады деді.

Ұлттық Талыш қозғалысы (ҰТҚ) 2007 жылы Нидерландта эмиграцияда жүрген талыш көшбасшыларымен ресми түрде құрылды. Ұйым мүшелеріне Талыш Мұған автономиялық республикасын қолдағандар, мысалы, Талыш Мұғанның өзін-өзі президент деп жариялаған Әлікрам Хұмматов кіреді. Қозғалыс Әзірбайжан құрамында автономиялық аймақ құруды жақтайды. Сондай-ақ, ол Әзірбайжандағы барлық азшылықтардың демократиялық, мәдени және тілдік құқықтарын ілгерілетуді талап етеді. Кейбір деректерге сәйкес, Әзірбайжан үкіметі талыштар, таттар және лезгиндерді қоса алғанда, барлық азшылықтарды күштеп интеграциялау саясатын жүзеге асырды. Қазіргі уақытта Әзірбайжандағы талыш қауымы кедейлік, жұмыссыздық және электр энергиясы сияқты негізгі инфрақұрылымның жетіспеушілігінен зардап шегуде. Талыштар Әзірбайжан Республикасының басқа да аймақтарына қоныс аударған. Талыштардың шағын топтары Кура өзенінің оңтүстігінде Биласувар, Нефтчала және Жалилабад аудандарында кездеседі. Көптеген талыштар елорда Баку қаласының маңына көшіп келді. Атап айтқанда, Бина және Сумқайт қалаларына талыштардың көптеп келуі байқалды.

Тіл

Талыш тілі – тати тілдер тобына жататын Солтүстік-Батыс иран тілдерінің бірі. Ескі талыш мәтіндерінің болмауына қарамастан, ол Иран Әзірбайжанының ежелгі иран тілі – ескі әзербайжан тілінен тараған деп есептеледі. Талыш тілінің үш негізгі диалектісі бар: Оңтүстік Талыш (Масали, Масулей, Шандермани және т.б.), Орталық Талыш (Асалеми, Хаштпари және т.б.) және Солтүстік Талыш (Азербайжан Республикасындағы Лерик, Масалы, Ланкаран, Астараның өзара байланысты төрт диалектілік аймағында, сондай-ақ Ирандағы Астара, Саядлар, Визан диалектілерінде, Анбаран және көршілес ауылдарда қолданылады). Солтүстік және Орталық Талыш арасындағы Жоу Кандан-е Бозорг сияқты диалектілердің аралық кезеңі де кездеседі. Тіл білімі маманы Дональд Стилло Солтүстік және Оңтүстік Талыш тілдерін күрд тілдері сияқты жеке тілдер деп қарастыру қажет екенін, себебі олардың арасындағы түсіністік деңгейі төмен деп санайды.

Мәдениет және дін

Сафавилердің Талышта шииттік дінді таратуға бағытталған жорығы аймақтың таулы, қиын орналасқандығына байланысты толыққан тоқталмады. Осы себепті, Иран мен Әзербайжан Республикасындағы талыштардың көп бөлігі сүннит исламын ұстанады. Талыш аймағының ирандық бөлігіндегі талыштардың көпшілігі сүнниттер және Нақшбанди тәріқатының жақтастары. Ал Әзербайжан бөлігіндегі талыштардың көпшілігі шииттер, шамамен жиырма төрт таулы ауылды қоспағанда. Иран мен Әзербайжандағы талыштардың ерекше ирандық өзіндігі бар болғанымен, Әзербайжанда оның маңызы айтарлықтай жоғары. Олардың Әзербайжандағы өзіндік санасы ирандықтар мен түркілер арасындағы қақтығысқа негізделген. Әзербайжан тарапынан үнемі адалсыздыққа ұшырағандықтан, олар өздерінің жеке өзіндігін нығайта алды. Әзербайжандағы талыштардың ирандық өзіндігінің күшеюіне кеңестік кезеңнен кейін елде пантүркістік идеологияның өркендеуі де ықпал етті. Талыш өзіндігі соңғы онжылдықтарда Әзербайжанда едәуір өсті. Тіпті Талыш-Мұған Автономиялық Республикасы таратылғаннан кейін де, Әзербайжан мен Ресейдегі талыш диаспорасы тәуелсіз Талыш мемлекетінің құрылу мүмкіндігіне берік сенімді. Ал Ирандағы талыштардың арасында Оңтүстік Каспий өңірінің жергілікті халықтарының арасында ирандық тегін іздеу – олардың ирандық екендігінің маңызды белгісі болып табылады.

Демография

Талшылардың саны зерттеудің ең қиын мәселелерінің бірі болып табылады. Әртүрлі себептерге байланысты, Иран мен Әзірбайжан Республикасындағы талыш халқының нақты статистикасы қолжетімді емес. Бұл Әзірбайжан Республикасындағы талыштар және басқа да этникалық азшылықтар туралы ресми деректерде көрініс береді. 1894 жылы Ресей империясы жүргізген халық санауы бойынша, кейіннен Әзірбайжан Республикасының оңтүстік-батыс бөлігіне сәйкес келетін аумақта 88 499 талыш тұрған. Дегенмен, "тітулді ұлттарды ұлғайту" жоспарына байланысты, Кеңес дәуірінде талыштардың саны азайтты. 1926 жылы өткізілген Кеңес санағының мәліметтерінде сол кезде Әзірбайжан Кеңес Социалистік Республикасында 77 300 талыш тұрғаны көрсетілген. 1937 жылғы Кеңес санағына сәйкес, талыш халқының саны 99 200-ге жеткен. Бірақ 1939 жылғы Кеңес санағында талыш халқының саны 87 500-ге дейін төмендеген. 1959 жылғы Кеңес санағында талыш халқының саны одан да азайды, саны сексен беске жетті. Талыштар 1970 және 1979 жылдарғы Кеңес халық санауына енгізілмеген. Алайда, Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевтің "Гласность" кезеңінде талыштар 1989 жылғы Әзірбайжан Кеңес Республикасының халық санағында, Совет дәуірінің соңғы санағында қайтадан 21 200 адам ретінде пайда болды. 1999 жылғы ресми санақ бойынша Әзірбайжан Республикасындағы талыштардың саны 76 000 адамды құрады. Талыш ұлтшылдары Әзірбайжандағы талыштардың саны ресми статистикадан әлдеқайда жоғары екенін жиі айтады. Рейсми емес статистикаға сәйкес, Әзірбайжанда 200 000 мен 300 000 арасында талыш азаматы тұрады. 2003 жылы Әзірбайжан Республикасында талыш тілінде сөйлейтіндердің саны кем дегенде 400 000 деп есептелді. Швециялық Еуразия саршысы Сванте Э. Корнеллдің сөзіне қарағанда, Әзірбайжан үкіметі лезгиндердің саны ресми көрсеткіштерден әлдеқайда көп екенін айтқан лезгиндердің талаптарын жоққа шығарады, бірақ жеке өмірде көптеген әзірбайжандар лезгиндердің, тіпті талыштардың және Әзірбайжанның күрд халқының саны ресми көрсеткіштен әлдеқайда жоғары екенін мойындайды. Сенімді дереккөздердің жетіспеуі, әртүрлі некелер және талыш тілінің төмендеуіне байланысты нақты статистика алу қиын. Талыштар қазіргі Әзірбайжандағы ең жоғары өсім көрсеткішін тіркеген этникалық топ.

The topic of the Talyshis' population size is among the most difficult areas of research. For various reasons, precise statistics for the Talyshi population in Iran and the Azerbaijan Republic are unavailable. This is demonstrated in the official data on the Talyshis and other ethnic minorities in the Azerbaijan Republic. According to the census conducted by the Russian Empire in 1894, there were 88,499 Talyshis in the area that corresponds to the southwestern part of the later Azerbaijan Republic. However, the number of Talyshis became downplayed during the Soviet era due to the "title nations enlargement" plan. Data from the Soviet census conducted in 1926 state that there were 77,300 Talyshis residing in the Azerbaijan Soviet Socialist Republic at that time. According to the 1937 Soviet census, the Talysh population had increased to 99,200. However, the Soviet census in 1939 claims that the Talysh population had decreased to 87,500. The Soviet census in 1959 claims that the Talysh population had decreased even more, now numbering eighty five. The Talyshis are not included in any Soviet population census from 1970 and 1979. However, during the Glasnost era of the Soviet leader Mikhail Gorbachev, the Talyshis reappear abruptly again in the amount of 21,200 in the 1989 census of the Azerbaijan Soviet Republic, the final census of the Soviet era. According to the official 1999 census of the Republic of Azerbaijan the number of Talysh people in the Republic of Azerbaijan was 76,000. Talysh nationalists have always asserted that the number of Talysh in Azerbaijan is substantially higher than the official statistics. According to unofficial statistics, between 200,000 and 300,000 Talysh citizens live in Azerbaijan. The number of Talysh speakers in 2003 was estimated to be at least 400,000 in the Republic of Azerbaijan. According to Swedish scholar on Eurasia Svante E. Cornell Azerbaijani government denies Lezgins claim that the number of Lezgins is many times higher than official numbers, but in private many Azeris acknowledge the fact that Lezgins – for that matter Talysh or the Kurdish population of Azerbaijan is far higher than the official figure. Obtaining accurate statistics is difficult, due to the unavailability of reliable sources, intermarriage, and the decline of the Talysh language. The Talysh are the ethnic group experiencing the highest growth rate in modern Azerbaijan.

Генетика

NRY Y ДНК гаплогруппаларына қатысты, талыштар айқын Таяу Шығыс туыстығын көрсетеді, оның ішінде неолиттік Таяу Шығыста егіншіліктің пайда болуымен және таралуымен байланысты J2 гаплогруппасы үлгінің 25% -дан астамында табылды. Басқа бір аталық желі, R1 гаплогруппасы да 1/4-тен 1/2-ге дейін кездеседі, ал Шығыс Үнді-Еуропалықтармен байланысты, Орталық/Оңтүстік Еуразияның Үнді-Иран халықтарын қамтитын R1a1 гаплогруппасы 5% -дан төмен, G гаплогруппасымен бірге кездеседі.