Кіріспе

Футбол жанкүйерлері үшін қолданылатын термин. "12-ші адам" немесе "12-ші ойыншы" – көптеген спорт командаларының жанкүйерлерін білдіретін ұжымдық атау, әсіресе футбол және американдық футболда. Көптеген футбол лигаларында бір командадан бір уақытта ең көп 11 ойыншы алаңға шыға алатындықтан, команданың жанкүйерлерін "12-ші адам" деп атау, олардың ойынға ықпалды және маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Жанкүйерлердің болуы командалардың өнертабысына едәуір әсер ете алады, бұл үй алаңындағы артықшылықтың бір бөлігі болып табылады. Атап айтқанда, үй командасының жанкүйерлері өз командаларын жеңіске жеткізу үшін дауыстап қолдап, жігерлендіреді. Сондықтан бұл жанкүйерлер көбінесе командаларын қолдау мақсатымен қатты дауыс шығарады немесе ән салады; қарсы команданы алаңдату, олардың рухын түсіру немесе допты иеленген кезде шатастыру үшін; немесе төрешіні командаға пайдалы шешім қабылдауға көндіру үшін. Бұл дауыстар айқайлау, ән салу, сыбызғылау, таптау, қол шапалақтау және басқа да түрлі тәсілдер арқылы жасалады. Канада футболында әр командадан 12 ойыншы бір уақытта алаңда болады, ал "13-ші адам" термині көбінесе жанкүйерлерді білдіру үшін қолданылады. Сол сияқты, Австралиялық футболда да 18 ойыншы алаңда болады, ал жанкүйерлер "19-шы адам" деп аталады. Дегенмен, баскетболда алаңда 5 ойыншы бар, ал "алтыншы адам" термині көбінесе белсенді резерв ойыншыны білдіреді. Сондай-ақ, регбиде әр командадан 7 ойыншы алаңда болады, "сегізінші адам" термині жанкүйерлерді білдіру үшін қолданылмайды, себебі ол регби одағындағы сегізінші шабуылшыны білдіреді. "Он екінші адам" термині крикетте ерекше мағынаға ие, ол алаңдағы ойыншының жарақат алған жағдайында ауыстыруға шақырылған бірінші ойыншыны білдіреді.

Тарих

"Он екінші адам" термині алғаш рет 1900 жылдың қыркүйегінде Миннесота университетінің жарияланым органында пайда болды, онда бұл термин команданың "жайлы ықпалы бар, жанкүйер" деп сипатталды. Кейін, 1912 жылдың қараша айында Айова университетінің (кейін Айова мемлекеттік университеті деп аталды) түлектері шығарған "The Iowa Alumnus" басылымында Э.А. Макгоуэн Айова мен Иллинойс университетінің арасындағы 1903 жылғы ойынды еске алды. "Он екінші ойыншы" деген мақаласында Макгоуэн былай деп жазды: "Он бір ойыншы бар күшімен тырысты; бірақ командадағы он екінші адам (шынайы Айовалық жанкүйер) ескі S.U.I. үшін жеңіс әкелді". 1922 жылғы Дикси Классик кейінірек "12-ші адамның тарихы" деп аталатын оқиғаның бастауы болды. Бұл футбол матчында үздік саналатын Орталық колледжі мен Техас ауыл шаруашылығы және механикалық колледжі (кейін Техас A&M деп аталды) қатысты. Ойын барысында A&M жаттықтырушысы Дана Х. Бибель тағы бір жарақат алған жағдайда, ойынға қоюға басқа қорғаушы қалмайтынын түсінді. Бибель екінші курс студенті, баскетболшы Э. Кинг Гиллді трибунадан шақырып алып, резервтік ойыншы ретінде дайын болуын сұрады. Гилл командасына қажет болған жағдайда, формасын киіп, жанында тұрды. Гилл ешқашан ойынға түспеді, бірақ оның рухы "12-ші адам" ретінде сақталды. Жеке тұлғалар кейде жергілікті БАҚ-тарда өз командасының "Он екінші адамы" деп аталды. 1930 жылы Оук Клиф (Даллас) орта мектебінің директоры У.Х. Адамсон, ойыншыларға шабыттандыратын сөздері үшін мектептің американдық футбол командасының "Он екінші адамы" деп аталды. Сонымен қатар, кейде жыл сайынғы жарыста екі команданың жанкүйерлері де 12-ші адам ретінде сипатталды. 1935 жылы Принстон ойынында 56 мың жанкүйер қар мен суыққа қарамастан, көрермен Майк Месконың трибунадан шығып, Дартмуттың қорғаныс шебіне қосылғаны туралы хабар тарады және ол жергілікті газетте "Он екінші Дартмут адамы" деп аталды, бірақ кейін бұл Меско емес, Нью-Джерси штатының Кранфорд қаласынан келген Джордж Ларсен екені анықталды.

Американдық футболда қолдану

Терминді әртүрлі американдық футбол командалары, оның ішінде Миннесота университеті, Айова университеті, Бейлор университеті, Дартмут колледжі, Симмонс колледжі, Техас A&M және NFL-дің Сиэтл Сихокс, Грин-Бей Пэкерс, Буффало Биллз, Денвер Бронкос, Вашингтон Командерс, Индианаполис Колтс, Майами Дельфинс және Чикаго Медведтері өз жанкүйерлеріне сілтеме жасай отырып, маркетингтік практикада қолданды. Медведтер қазіргі уақытта "4-кезең" (алғашқы үш кезең – шабуыл, қорғаныс және арнайы командалар) деген фразаны қолданады, ал Сихокс қазіргі уақытта "12-лер" деген фразаны қолданады.

12-ші адам клубтары

АҚШ-тағы көптеген жоғары мектептер өздерінің жанкүйерлік, қолдау немесе ынталандыру клубтарына "12-ші ойыншы" терминологиясын енгізеді. Мұндай "12-ші ойыншы клубтарының" мысалдары: Дана Хиллс Дельфиндері, Вашингтон Пантералары, Ричвуд Найттері, Даймонд Бар Брахмалары, Фэрфилд Фалькондары және Брентвуд Бруиндері. Ұлттық университеттік спорт қауымдастығының Кемпбеллсвилл университетінің Жолбарыстары да "12-ші ойыншы" клубына ие.

Баффало Биллс

1992 жылдың 12 желтоқсанында (12/12/1992) Ұлттық футбол лигасының «Буффало Биллз» командасы өз жанкүйерлерін – 12-ші ойыншысын «Highmark Stadium» стадионында орналасқан «Буффало Биллз» атақ-даңқ қабырғасына жетінші рет енгізді. Бұл жанкүйерлер 1990-шы жылдар басында команданың Супер Боулға қатысқан кезінде көрсеткен адал қолдауы үшін марапатталды, бұл кез шаруа Джим Келлинің #12 нөмірін тағуымен бірге болды. 2008 жылы «Биллз» командасы «12-ші ойыншының атақ-даңқ аллеясын» жақында қайтыс болған Буффало тумасы және өмір бойы жанкүйер болған Тим Рассерттің құрметіне «Тим Рассерт алаңы» деп атады. Команда өз жанкүйерлерін әлі де «12-ші ойыншы» деп атайды, ал олардың тәуелсіз, халықаралық жанкүйерлер клубтары «Bills Backers» бөлімшелері деп белгілі. «Биллз» командасы «12-ші ойыншы» терминін пайдалану құқығы үшін «Техас A&M» университетімен лицензиялық келісімге келді.

Индианаполис Колтс

NFL-дің «Индианаполис Колтс» командасының жанкүйерлері «12-ші ойыншы» деп белгілі болды. «Колтс» командасы Индианаполисте 13 маусым ойнағаннан кейін 1996 жылдың 23 қыркүйегінде «Құрмет сақинасын» құрды. 2007 жылы «Колтс» командасы «12-ші ойыншыны» команданың «Құрмет сақинасына» алтыншы мүше ретінде қосты, ол кезде ол RCA Dome ішкі фасадында орналасқан болатын. Қазіргі уақытта «Құрмет сақинасы» команданың үй стадионы – «Лукас Ойл стадионының» айналасын қоршап тұр. Сондай-ақ, ұйым «Ойынның үздік 12-ші жанкүйерін» анықтап марапаттайды. 2015 жылдың 12 қарашасында «Техас A&M» командасы осы терминді пайдаланғаны үшін «Колтс» командасына қарсы сотқа шағым түсірді. 2016 жылдың 17 ақпанында тараптар келісімге келді, нәтижесінде «Колтс» командасы осы фразаны «Құрмет сақинасынан» алып тастауға және осы тауарлық белгінің басқа да қолданылуын дереу тоқтатуға келісті.

Сиэтл Сихокс

Сиэтл Сихокс командасы 1984 жылғы 15 желтоқсанда жанкүйерлерінің құрметіне 12-ші нөмірлі жейдесін пайдаланудан тоқтатты. 2003 жылы Сихокс қазіргі Люмен Майданның оңтүстік жағына алып флагшток орнатты және жанкүйерлердің құрметіне 12 нөмірі бар алып туды көтеру дәстүрін бастады. Олардың бірі – Сэм Адкинс, бұрынғы Сихокс квотербегі, ол 12-ші нөмірді киген. Әдетте, жергілікті танымал тұлға немесе маусымдық билет иегері ойынға дейінгі шараларда туды көтереді. Соңғы жылдары Сиэтл қаласының түкпір-түкпірінде Сихокс плей-оффқа өткен сайын 12-ші адамның тулары көрінді, тіпті Space Needle-дың үстінде де. 2014 жылы Boeing компаниясы Boeing 747-8 жүк ұшағын арнайы Сихокс түсімен бояды және құйрығында 12 нөмірін бейнеледі. Кейіннен олар Шығыс Вашингтон аймағынан 12 санын құратын траекториямен ұшты. Сихокс Super Bowl XLVIII үшін алаңға шыққанда, команданың 12-ші адамының туын LB Heath Farwell көтеріп, команданы жетекке шығарды. 2016 жылдың мамыр айында альпинист Дэвид Ляньо Гонсалес Эверест тауының шыңында 12-ші адамның туын көрсетті. Сихокс командасының 12-ші адамы екі рет спорттық іс-шарадағы ең қатты жанкүйерлер шуы бойынша Гиннес рекордтарын жаңартты: біріншісі – 2013 жылғы 15 қыркүйекте Сан-Франциско 49ers командасына қарсы өткен ойында 136,6 дБ, екіншісі – 2013 жылғы 2 желтоқсанда Нью-Орлеанс Сентс командасына қарсы өткен Monday Night Football матчында 137,6 дБ шу деңгейі тіркелді. 2016 жылы Сихокс пен Техас A&M арасындағы келісімге сәйкес, Сихокс жанкүйерлерін "12-ші адам" деп атауды тоқтатты және оның орнына "12s" немесе 12 жанкүйер деген терминдерді қолдана бастады.

Техас А&М

Техас A&M өзінің жанкүйерлерін "12-ші адам" деп атаған алғашқы мәлімделген жағдай 1921 жылғы 25 қарашада жарық көрген The Battalion, Техас A&M университетінің газетінің 17-бетінде кездеседі. 1922 жылы Э. Кинг Гилл трибунадан тұрып кеткен күннен бастап, бүкіл студенттік қауым ойын бойында "қажет болған жағдайда алаңға шығуға дайындық, құштарлық және ынта" білдіру үшін тұрып отырады. Э. Кинг Гиллдің ескерткіші университет аумағында орнатылған. Футбол жаттықтырушысы Джеки Шеррилл 1980-ші жылдары командаға іріктеуден өткен, спорттық стипендиясы жоқ студенттерден құралған "12-ші адам Kick Off командасын" құрды. Шеррилл "Тәжірибе талап етілмейді" атты кітап жазды, онда осы команда мен дәстүр туралы толық мәлімет берілген. Бұл студенттер тек бастапқы құрамға енгізу үшін тізімге алынды. Бұл отряд "қатерлі отряд" деп аталды. Бұл студенттер көбінесе өз қауіпсіздігіне аса мән бермейтін және кез келген бағамен допты ұстауға бейім болды. "12-ші адам Kick Off командасы" өте табысты болды және ақырында қарсыластарының кикоф кезіндегі орташа қайтарым көрсеткішін лигадағы ең төменгі деңгейде ұстады. Кейін бас жаттықтырушы Р. С. Слокум команданы өзгертіп, тек бір "12-ші адам" өкілінің 12 нөмірлі формамен кикоф командасында болуына рұқсат берді. 2014 жылғы 30 маусымда Техас A&M 12thman.com домендік атын сатып алды, ол кейін университеттің ресми спорттық сайтына айналды.

Вашингтон Редскинз

1986 жылы Вашингтон Редскинс (қазір Вашингтон Командерлері) "12-ші ойыншыға алғыс" деген видео шығарды. NFL.com сайтындағы блогер оны барлық кездегі ең нашар спорттық бейнелердің бірі деп атады.

Футбол қауымдастығында қолдану

"12-ші ойыншы" термині футболда жанкүйерлерге және кейде бас жаттықтырушыға қатысты жиі қолданылады. "12-ші ойыншы" аталымымен ең танымал клуб – Астон Вилла, ол Вилла Парктегі Холт Энд трибунасына сілтеме жасайды. Бавария Мюнхен, Мальмё ФФ, Хельсингборгс ИФ, Абердин, Рейнджерс, Пари Сен-Жермен, Лацио, Фейеноорд, ПСВ, Ференцвароси, "Қызыл Жұлдыз", Фенербахче және Спортинг сияқты ірі еуропалық клубтар 12-ші нөмірді жанкүйерлеріне ресми түрде арнады. Стокпорт Каунти жанкүйерлері 12-ші нөмірмен команданың ресми мүшелері ретінде тіркелген. Портсмут ФК де 12-ші нөмірлі жейдесінен бас тартып, клубтың "Помпей жанкүйерлері" деп аталатын жанкүйерлерін үй матчтарының бағдарламаларындағы құрам тізімінде 12-ші нөмірлі ойыншы ретінде көрсетеді, ал Плимут Аргайл өздерінің жанкүйерлерін "Жасыл Армия" (жанкүйерлерінің лақап аты) ретінде тіркеді. Көптеген басқа клубтар да, соның ішінде Ресейдегі ЦСКА және "Зенит" Санкт-Петербург, Англиядағы Бристоль Роверс және Гримсби Таун, сондай-ақ Даниядағы Орхус Гимнастикфоренинг (AGF), Оденсе Болдклуб, Швециядағы Мальмё ФФ және Хаммарби ИФ, Индонезиядағы "Персия Джакарта", Болгариядағы "Ботев Пловдив" және Австралиядағы "Перт Глори" 12-ші нөмірді жанкүйерлеріне арнады. Хаммарби ИФ, Хельсингборгс ИФ, Мальмё ФФ, Фейеноорд және Вердер Бременнің үй матчтарында стадион дикторлары команда құрамын жариялағанда 12-ші нөмірді "жанкүйерлер" деп таныстырады. Германиядағы "Динамо Дрезден" де жанкүйерлері үшін 12-ші нөмірді сақтайды, сонымен қатар клубтың ресми әнұраны – "Біз 12-ші ойыншымыз". Абердин ФК жанкүйерлері футбол жейдесі пішіндес үлкен баннерді, ойыншы аты мен нөмірінің орнына "Red Army 12" деген жазумен көрсетеді. Солтүстік Ирландия ұлттық футбол құрамасының және Дерри Ситидің жанкүйерлері де "12-ші ойыншы" деп аталады. Ирландия лигасында "Шамрок Роверс" футбол клубы 2005 жылы клубты қолға алған жанкүйерлерін құрметтеу үшін 12-ші нөмірлі жейдесінен бас тартты. "Корк Сити" ФК, "Клубе Атлетико Минейро" және "Клубе де Регатас до Фламенго" да жанкүйерлері үшін 12-ші нөмірді зейнеткерлікке шығарды. Аргентинадағы "Бока Хуниорс" клубының ең белсенді жанкүйерлері "Jugador Numero 12" (испан тілінде "12-ші ойыншы") немесе жай ғана "La Doce" ("12") деп танылады. 2004 жылдың 18 қыркүйегінде Италияның Серия B лигасында ойнайтын "U.S. Lecce" клубы 12-ші нөмірді жанкүйерлеріне сыйлады, оны бұрынғы капитан Кристиан Ледесма тапсырды. Олар алаңдағы 12-ші ойыншыны символикалық түрде бейнелейді. 2009-2010 маусымының басында "Хэппи Вэлли АА" клубы панданы, клубтың талисманын, 12-ші нөмірлі жейде киген жанкүйерлер клубының капитаны ретінде құрам тізіміне енгізді. 2011-2012 маусымының соңында "Рейнджерс" ФК қаржылық қиындықтар кезеңінде жанкүйерлердің қолдауы үшін 12-ші нөмірлі жейдеден бас тартатынын мәлімдеді.

Басқа қолданылу

Американдық футболда қаптал сызық кейде "12-ші ойыншы" немесе "12-ші қорғаушы" деп те аталады: ойыншы алаң шегінен шыққанда төмен деп есептелетіндіктен, қаптал сызық тиімді түрде қосымша қорғаушының қызметін атқарады. Бұл қолданыс жанкүйерлерге қатысты қолданыстан гөрі сирек кездеседі. Көптеген спорт түрлерінде бұл термин төрешіні білдіруі мүмкін, яғни матч төрешісі бір команданы жақтап, бейтараптық танытпайды дегенді көрсетеді.

Әсерлер

"12-ші ойыншының" әсері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ оны екі санатқа бөлуге болады. Біріншісі – психологиялық әсер, яғни үй командасына қолдау көрсетіп, олардың бағаланғанын білдіру, ал қарсы командаға ыңғайсыздық сезімін тудыру. Екіншісі – қатты шудың тікелей әсері. Футболда жанкүйерлер өте жарысқабельді болып келеді және матч бойында ән шырқауы мүмкін. Көпшілік шуының ерекше күшті болатын сәттерге соққы алдындағы уақыт, гол соғылғанда, команданы жеңілістен шығаруға шақыру, қарсы команданың пенальти соққысын орындаушысын алаңдату немесе қарсы командаға доп беру үшін төрешіге қысым көрсету жатады. Америкалық футболда жанкүйерлерді ең көп қоздыратын нәрсе – физикалық күрес, әсіресе қорғаныс шебінің сәтті ойындары. Сонымен қатар, үй командасы жанкүйерлерінің қатты шуынан күш алады; бұрынғы американдық футболшылар жанкүйерлердің айқай-шуын естігеннен кейін сезінген адреналин күшеюін "қосымша энергия қоры бардай" деп сипаттаған. Шу ойыншылардың бір-бірін естуін қиындатады және команданың шабуыл шебіне тактикалық амалдарды үйлестіруде кедергі келтіруі мүмкін. Шудың әсерін көбінесе қателіктер арқылы бағалауға болады, мысалы, қате старт үшін берілетін жазалар. Жатықтырушылар өз командаларына көрермендердің шуын азайту үшін шаралар қолдана алады. Кейбір американдық футбол командалары жаттығу алаңдарына үлкен динамиктерді орнатып, ұшқыштардың шуы сияқты қатты дыбыстарды тарату арқылы командаларын күтілетін шу деңгейіне дайындайды. Ұзақ үзілістен кейін, мысалы, видеоқайталау кезінде көрермендердің шуы әдетте азаяды. Бұрынғы NFL ойыншысы Брайан Болдингер кей жаттықтырушылар келесі ойынға дайындалу үшін көрермендерді тыныштандыру мақсатында видеоқайталауды созуға тырысады деп болжайды. "Норвич Ситидің" ірі акционері Делия Смит, жартылай уақыт аралығында микрофонды алып, Sky TV камераларының көзінде жанкүйерлерге команданың "12-ші ойыншыға" мұқтаж екенін айту үшін алаңға шығып, көп назар аударды. "Қайдасыңдар?" – деп айғайлады ол. "Норвич Сити" ойынның соңғы секундтарында жеңіліп қалды, бірақ Смиттың құштарлығы жанкүйерлердің оған деген құрметін арттырды. Қазіргі кездегі ең шулы футбол стадионы – Стамбулдағы "Неф стадионы", ол "Галатасарайдың" үй стадионы болып табылады. Алдын ала дайындық ретінде, спорттық іс-шарадағы көрермендердің шуы бойынша әлемдік рекорд 2014 жылдың 29 қыркүйегінде "Канзас-Сити Чифс" командасы "Нью-Ингленд Пэтриотс" командасын қабылдағанда тіркелді. Осы оқиға кезіндегі шудың ең жоғары деңгейі 142,2 децибелге жетті.

Техас A&M сауда белгісі

Техас A&M университеті 1989 жылғы 26 желтоқсанда U. S. Ser. сауда белгісіне өтініш берді, бұл терминнің қолданылуымен байланысты болды. 1990 жылғы 4 қыркүйекте АҚШ-тың патент және сауда белгілері кеңсесі Техас A&M-ге сауда белгісін берді. "12-ші адам" терминіне қатысты төрт қосымша сауда белгісі талабы да кейіннен Техас A&M университеті тарапынан берілді және мақұлданды (АҚШ Сер. №., №., және №. қараңыз), олардың алғашқы үшеуі патент және сауда белгілері кеңсесінің 15-тармағы бойынша берілген мәлімдемесінің нәтижесінде даусыз мәртебеге ие болды. Бұрынғы Техас A&M спорт директоры Билл Бёрн Чикаго Беарс және Буффало Биллс командаларына "12-ші адам" тақырыбын қолдануды тоқтату туралы хабарласты. Бёрн "Олар біздің '12-ші адам' сауда белгісін қолдануды тоқтату туралы өтінішімізге жылдам жауап берді" деді. Техас A&M 2004 және 2005 жылдары Сиэтл Сихокс командасына бұл фразаны қолдануды тоқтату туралы өтініш жіберді. Сихокс командасы бұл өтініштерге жауап бермеді. 2006 жылдың қаңтарында Техас A&M Сиэтл Сихокс командасына қарсы сауда белгісін бұзу туралы сотқа шағым түсірді, ал 2006 жылдың мамырында дау соттан тыс шешілді. Екі тарап та ешқандай кінәні мойындаған жоқ. Келісім бойынша Сихокс бұл фразаны 100 000 долларға лицензиялады, сонымен қатар Техас A&M-нің фразаға меншік құқығын мойындады және жылдық төлем жасады. Төлем жылына 5 000 долларды құрады. 2016 жылы мерзімі аяқталған келісім бойынша Сихокс командасы батыстағы жеті штаттың ішінде ғана оны қолдана алатын болды және "12-ші адам" тауарларын сатуға тыйым салынды. 2015 жылдың 12 қарашасында Техас A&M Индианаполис Колтс командасына қарсы сотқа шағым түсірді, өйткені NFL командасы бірнеше рет тоқтату туралы талаптарды орындамады. 2016 жылдың 17 ақпанында сот ісі Колтс командасымен келісімге келді, олар фразаны өздерінің Құрмет залынан алып тастауға және сауда белгісі ретінде тіркелген фразаны басқаша қолдануды тоқтатуға келісті. 2016 жылдың тамызында Сихокс Техас A&M-мен жаңа бес жылдық сауда белгісі лицензиялау туралы келісімге келді. Келісімнің бір бөлігі ретінде Сихокс Техас A&M-ге сауда белгісі ретінде пайдаланылатын терминге қолдану құқығы үшін 140 000 доллар төлеуге келісті. Бұл келісім, бұрынғы келісім сияқты, Сихокстың кез келген тауарға "12-ші адам" терминін қолдануына тыйым салады. Жаңа келісім сонымен қатар Сиэтлге әлеуметтік желілерде бұл терминді қолдануға, сондай-ақ стадиондарында, оның ішінде Құрмет залында кез келген белгілерде қолдануға тыйым салады.