Константинополь Патриархтарының біріншісі – Иоанн IV Настеут

Кіріспе

Константинопольдің экуменикалық патриархы 582-595 жылдары. Иоанн IV (2 қыркүйек 595 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Иоанн Нестеутес (Ἰωάννης Νηστευτής, "Ораза тұтушы Иоанн") деп те аталады, Константинопольдің 33-ші епископы немесе патриархы (11 сәуір 582 – 595). Ол Экуменикалық патриарх атағын алған алғашқы адам. Шығыс православие шіркеуі оны қасиетті санап, 2 қыркүйекте мерекесін тойлайды.

Өмір

Иоанн (тегі Jejunator, кейде сондай-ақ Каппадокс) Константинопольде қолөнерші ата-аналардан туған және алтын шебер ретінде жұмыс істеген. Патриарх Иоанн III (565–577) кезінде ол Ая-София шіркеуінің диаконы болды; содан кейін ол сакеллариос (монастырлар үшін патриархтық викарий ретінде әрекет ететін лауазымды адам) болды. Ол аскетикалық өмірімен танымал болды және «Ораза тұтушы» деп аталды. Евтихий I (552–565 және 577–582) тұсында ол қаланың дін қызметкерлері арасында маңызды тұлғаға айналды. Евтихийдің өлімінен кейін оны император Тиберий II (578–582) патриарх етіп тағайындады. Бір дереккөз бойынша, Елуінші күн мейрамының алдында Ипподромда аттар жарысы өткізу жоспарланған. Патриарх Иоанн өз қауымының қатысуын дұрыс деп санамады. Патриархтың ыстық тілегімен қорқынышты дауыл болды, нөсер жаңбыр мен ұсақ мұз жауды, соның салдарынан барлығы қорқып тарап, мұндай ойын-сауықтың орынсыз екенін түсінді. 587 немесе 588 жылы ол «Экуменикалық Патриарх» атынан Антиохия Патриархы Григорийге қарсы айыптауларды тексеру үшін Шығыс епископтарын шақырды (бірақ Фортеск қандай билікпен екенін сұрайды). Иоанн 582–595 жылдары Константинополь патриархы болды және «Экуменикалық Патриарх» атағын алғаш рет қолданды. Патриарх Григорий ақталып, өзінің епископтық орнына оралды. Римге хабарлама жіберілді, ал Папа Пелагий II осы кеңестің шешімдерін жоққа шығарды. 590 жылы Пелагий II папасының орнын Григорий I басты, ол бастапқыда Иоанн IV-пен жақсы қарым-қатынаста болды, оны Григорий Константинопольде легат ретінде қызмет еткен кезде таныған. 593 жылы Папа Григорий I Иоаннды ереске ұшыраған деген айыппен Анастасий есімді Исавриялық пресвитерді Константинополь шіркеуінде арқанмен ұруға рұқсат бергені үшін қатты кінәлады. 595 жылы Экуменикалық Патриарх атағы туралы дау қайтадан жанданды. Григорий өзінің өкілі Сабинианға хат жазып, оған Иоаннмен байланысқа түспеуге тыйым салды. Манихейлік деп айыпталған және соған байланысты сотталған Афанасий есімді пресвитердің ісінде Григорий айыптаушының өзі пелагиандық екенін және Иоанн IV-тің салдарынан немесе білмейтінінен Ефестегі несториандық кеңес православиелік кеңес ретінде қате түсінілгенін көрсетуге тырысты.

Joannes (surnamed Jejunator, sometimes also Cappadox) was born at Constantinople of artisan parents, and worked as a goldsmith. Under the Patriarch John III (565–577) he was deacon at the Hagia Sophia church; then he became sakellarios (an official who acts as patriarchal vicar for monasteries). He was famous for his ascetical life and called "the Faster". Under Eutychius I (552–565 and 577–582) he became an important person among the clergy of the city. At Eutychius's death he was made patriarch by the Emperor Tiberius II (578–582). According to one account, a horse show was scheduled in the Hippodrome on eve of the Feast of Pentecost. Patriarch John found his flock's attendance unacceptable. Through the patriarch's fervent prayer a terrible thunderstorm arose with rain and hailstones so that everyone dispersed in fear and came to realize the inappropriateness of such entertainment. In 587 or 588, he summoned the bishops of the East in the name of "the Ecumenical Patriarch" to examine certain charges against Gregory, Patriarch of Antioch, (although Fortescue questions on what authority). John was Patriarch of Constantinople from 582 – 595, and was the first to use the title "Ecumenical Patriarch." Patriarch Gregory was acquitted and returned to his episcopal see. A report was sent to Rome and Pope Pelagius II solemnly annulled the acts of this council. In 590 Pope Pelagius II was succeeded by Gregory I, who was initially on good terms with John IV, whom he had known when Gregory served as legate at Constantinople. In 593, John was severely blamed by Pope Gregory I for having allowed an Isaurian presbyter named Anastasius, who had been accused of heresy, to be beaten with ropes in the church of Constantinople. In 595, the controversy was again rife about the title of Ecumenical Patriarch. Gregory wrote to his legate Sabinianus forbidding him to communicate with John. In the case of a presbyter named Athanasius, accused of being to some extent a Manichean, and condemned as such, Gregory tried to show that the accuser was himself a Pelagian, and that by the carelessness, ignorance, or fault of John IV, the Nestorian council of Ephesus had actually been mistaken for the Orthodox Council of Ephesus.

Шығармалары

Севильдік Исидор (de Script. Eccl. 26) оған қазір жоқ, Сент-Леандерге жолданған, шомылдыру рәсімі туралы бір ғана хатты жатқызады. Оның айтуынша, Иоанн «өзінен ештеңе айтпайды, тек ежелгі Әулиелердің үш рет шомылу туралы пікірлерін қайталайды». Дегенмен, Иоанн IV-ке жатқызылатын бірнеше еңбек әлі де сақталған (Patrologia Graeca vol. 88):

Оның «Penitential», «Libellus Poenitentialis» немесе Лео Аллатиус, «de Consensu Utriusque Ecclesiae» (Рим, 1655, quarto) еңбегінің III кітабында сипатталғандай, «Praxis Graecis Praescripta in Confessione Peragenda». «Instructio, qua non modo confitens de confessione pie et integre edenda instituitur, sed etiam sacerdos, qua ratione confessiones excipiat, poenitentiam imponat et reconciliationem praestet informatur». Өкініш, ұстамдылық және тазалық туралы уағыз. Ол көбінесе Хризостомның уағыздарының арасында жарияланады, бірақ қазір Хризостомға жатпайды екеніне келісімге келген. Монфокон, Воссиус және Пирсон оны Иоанн Жылдамға жатқызады; Морел және Савиль оны Хризостомның еңбектерінің ішінде басып шығарды. Жалған пайғамбарлар мен жалған ілімдер туралы уағыз. Кейде оны Хризостомға, Петр Вастель Иоанн Иерусалимдікке, ал Воссиус, Петавий және Кейв Иоанн Жылдамға жатқызады. Париждегі кітапханадағы қолжазбада монахқа арналған насихаттар жинағы. Орта ғасырлардағы православие әрқашан бірінші екеуін Патриархқа жатқызған.

Тез жүретін қақпақтар

Иоанн IV-ге жатқызылады, яғни Иоанн Жылдамның Канондары және оларға қосылған Каноникон. Олар канондық құқықтың грек және славян тілдеріндегі нұсқаларында, сондай-ақ Никодим Агиоритінің Педалионында табылады. Неміс византиялық Георг Бек бұл канондарды талдап, олардың бір бөлігін Ұлы Василийдің ізбасарлары, ал екінші бөлігін Иоанн Златоуст жазған деген қорытындыға келді, ал Каноникон 10 ғасырға жатады. Бұл жазбалар қызығушылық тудырады, себебі олар Томас Аквинскийден бұрынғы жалпы қабылданған жыныстық мораль туралы егжей-тегжейлі ойлар қамтиды, мысалы, содомия (арсенокоития) бірінші кезекте бір жынысты қатынас ретінде емес, анальдық қатынас ретінде қарастырылған. Ерлі-зайыптылар арасындағы содомия, некеге тұрмаған еркектер арасындағы содомияға қарағанда ауыррақ жазаланған (төрт жыл емес, сегіз жыл бойы қатысудан шеттетілген). Өзара қол жұмсау, бір жынысты болсын, болмасын, 80 күн бойы қатысудан айырумен жазаланған. Бұл мынаны көрсетеді: а) тек некеден тыс жыныстық қатынас ғана емес, сонымен қатар некедегі белгілі бір жыныстық амалдар да күнәлі деп есептелген, әрі б) содомиядағы бір жыныстық аспекті некедегі содомияға қарағанда ауырлатпай, жеңілдететін фактор болып табылады. Себебі, некеде содомия жасау тек жыныстық қатынасты ғана емес, сонымен қатар некенің өзін бұзу деп саналған; ал некеден тыс содомия тек бірінші мәселені тудырған, екіншісін емес.