Теодорет Киррский: 5 ғасырлық теолог және епископ

Кіріспе

V ғасырдағы Византия теологы және епископы

Теодорет Кирский немесе Киррский (; 393 – 458/466 жж.) Антиохия мектебінің ықпалды теологы, библиялық түсіндіруші және Кирр қаласының христиан епископы (423–457 жж.) болды. Ол V ғасырдағы Византия шіркеуінің дау-дамайларында маңызды рөл атқарды, олар түрлі экуменикалық актілерге және жарылыстарға әкелді. Ол Несторийге жіберілген Александриялық Кириллдің 12 анафемасына қарсы жазды және Халкидон соборына дейін Несторийді жеке айыптаған жоқ. Оның Кириллге қарсы жазған еңбектері «Үш тарау» дауына енгізілді және Константинопольдің екінші соборында айыпталып сотталды. Кейбір Халкидондық және шығыс сириялық христиандар оны қасиетті деп есептейді.

Өмірбаян

Тиллемонттың айтуынша, ол 393 жылы Антиохияда дүниеге келді және шамамен 457 жылы Киррхуста ("Антиохиядан шығысқа қарай екі күндік сапар" немесе римдік сексен миль) немесе Апамея маңындағы монастырда қайтыс болды. Оның өмірі туралы келесі мәліметтер негізінен оның хаттарынан және «Діни тарихынан» (Philotheos historia) алынған. Ол Антиохиядағы жақсы жағдайдағы отбасының баласы еді, олар көп жыл бойы баласыз болған. Анасы көзінің ауыр сырқатынан айыққаннан кейін және Петр Галатиялықтың ықпалымен, рухани өмірге бет бұрғаннан соң, Теодореттің ата-анасы жергілікті қасиетті адамдардан қосымша көмек сұрады, себебі олар он екі жылдан бері бала күткен. Көп жыл бойы үміттері орындалмады. Ақырында, Македоний Арпа жегіш есімді шүкірші, Теодореттің тууы туралы уәде берді, бірақ оны Құдайға арнау шартымен, содан кейін оған Теодорет ("Құдайдың сыйы") деген ат қойылды. Теодорет жан-жақты діни және дүниелік білім алды. Теодорет өзі берген мәліметтерге сүйенсек, оның білімі тек діни болған. Ол әртүрлі уақытта Петр Галатиялыққа барып, Македоний және басқа аскеттерден сабақ алды, ал жас кезінде Антиохия шіркеуінің лекторы болды. Ол Диодор Тарс және Теодор Мопсуэстияны өз ұстаздары деп айтса да, бұл күмәнді, бірақ ол олардың теологиялық дәстүрінде тәрбиеленгені анық. Әрине, ол классикалық білімді де кең түрде алған, өйткені ол ұзақ жылдар бойы білім мен мәдениет орталығы болған қаладағы жақсы жағдайдағы ата-анасының баласы еді. Оның хат алмасушыларының арасында софистер Аэрий мен Изокасий болды. Ол грек және сирия тілдерін білген, бірақ еврей және латын тілдерін білмеген. Ол хаттарында Гомер, Софокл, Еврипид, Аристофан, Демосфен және Фукидидтен цитаталар келтіреді. Ол жиырма үш жасқа келгенде, ата-анасы қайтыс болғаннан кейін, мүлігін кедейлерге таратып (Epist. cxiii; P. G., LXXXIII, 1316), Апамеяға жақын Никерте монастырында монах болды. Ол онда шамамен жеті жыл өмір сүрді. 423 жылы ол Кирр епархиясының епископы болып тағайындалды және одан кетіп қалды, епархия шамамен қырық шаршы мильді алып жатты және 800 приходты қамтыды, бірақ оның орталығы шағын қала болды. Теодорет, тек жақын шүкіршілердің қолдауымен және жеке қауіп-қатерге қарамастан, доктринаның тазалығын қанағаттандыру үшін күшпен қорғады. Ол өз епархиясында 1000-нан астам маркиониттерді, сондай-ақ көптеген ариандықтар мен македониялықтарды дінге қайтарды; Татианның «Диатессарон» кітабының 200-ден астам данасын шіркеулерден алып қойды; шіркеулер салды және оларды қасиетті заттармен жабдықтады. Оның қайырымдылық және экономикалық қызығушылықтары кең және алуан түрлі болды: ол салықтардан қысым көрген адамдарға көмек көрсетуге тырысты; мүлігін кедейлерге бөлісті; епископтық кірісінен моншалар, көпірлер, залдар және су құбырларын салды; риторлар мен дәрігерлерді шақырды және лауазымды адамдарға олардың міндеттерін еске салды. Ол Парсы Армениясының қуғындалған христиандарына жігерлендіру хаттарын жіберді және вандалдар билігінен қашқан Карфагендік Селестиакқа пана берді.

According to Tillemont, he was born at Antioch in 393, and died either at Cyrrhus ("about a two days' journey east of Antioch" or eighty Roman miles), or at the monastery near Apamea (fifty four miles south east of Antioch) about 457. The following facts about his life are gleaned mainly from his Epistles and his Religious History (Philotheos historia). He was the child of a prosperous Antiochene couple who had been childless for many years. Encouraged by the fact that his mother had been cured of a serious eye complaint and converted to a sober life by Peter the Galatian, an ascetic living in an unoccupied in the locality, Theodoret's parents sought further help from the local holy men, since she had been childless for twelve years. For years their hopes were fed but not fulfilled. Eventually, Theodoret's birth was promised by a hermit named Macedonius the Barley Eater on the condition of his dedication to God, whence the name Theodoret ("gift of God"). Theodoret received an extensive religious and secular education. The actual evidence given to us by Theodoret suggests that his education was exclusively religious. He paid weekly visits to Peter the Galatian, was instructed by Macedonius and other ascetics, and at an early age became a lector among the clergy of Antioch. Though he speaks of Diodore of Tarsus and Theodore of Mopsuestia as his teachers, this is improbable though it was certainly their theological tradition in which he was brought up. He clearly, also, though, received an extensive classical education, unsurprisingly for the child of prosperous parents in a city which had long been a centre of secular learning and culture. His correspondents included the sophists Aerius and Isokasius. He understood Syriac as well as Greek, but was not acquainted with either Hebrew or Latin. In his letters he quotes from Homer, Sophocles, Euripides, Aristophanes, Demosthenes and Thucydides. When he was twenty three years old and both parents were dead, he divided his fortune among the poor (Epist. cxiii; P. G., LXXXIII, 1316) and became a monk in the monastery of Nicerte not far from Apamea. There he lived for about seven years. In 423 he left as he had been appointed Bishop of Cyrrhus, over a diocese about forty miles square and embracing 800 parishes, but with an insignificant town as its see city. Theodoret, supported only by the appeals of the intimate hermits, himself in personal danger, zealously guarded purity of the doctrine. He converted more than 1,000 Marcionites in his diocese, besides many Arians and Macedonians; more than 200 copies of Tatian's Diatessaron he retired from the churches; and he erected churches and supplied them with relics. His philanthropic and economic interests were extensive and varied: he endeavoured to secure relief for the people oppressed with taxation; he divided his inheritance among the poor; from his episcopal revenues he erected baths, bridges, halls, and aqueducts; he summoned rhetoricians and physicians, and reminded the officials of their duties. To the persecuted Christians of Persian Armenia he sent letters of encouragement, and to the Carthaginian Celestiacus, who had fled the rule of the Vandals, he gave refuge.

Несториандық дау

Теодорет Александриялық Кириллдың қоздырған христологиялық дау-дамайларда ерекше көзге түседі. Теодорет Антиохиялық Иоанн І-нің Несториусқа «теотокос» («Құдай анасы») терминін бекіту туралы петициясына қосылды.

Үш тарау дауы Константинопольдің екінші кеңесінде (553) оның Кириллға қарсы жазбаларының сотталуына әкелді.

Экзегетикалық

Теодореттің ең маңызды еңбектері экзегез саласындағы туындылары болып табылады. Бұл еңбектердің жасалу хронологиясын оның кейінгі еңбектеріндегі ертерек еңбектерге жасалған сілтемелерді зерттеу арқылы құруға болады. Ол жас епископ болған кезінде, бірақ 430 жылдан бұрын жазылмаған, Әндер Әніне арналған түсіндірме, Псалмдардан бұрын жазылған; пайғамбарларға арналған түсіндірмелер Даниялдан басталып, одан кейін Езекиел және Кіші Пайғамбарлар жазылған. Псалмдарға арналған еңбек 436 жылға дейін аяқталған, ал Ишая, Еремия және Пауылдың хаттары (Еврейлерге арналған хаттарды қоса алғанда) 448 жылға дейін жазылған. Теодореттің соңғы экзегетикалық еңбектері – 452-453 жылдар шамасында жазылған Октатеух пен Самуил, Патшалар және Тарих кітаптарына қатысты «Сұрақтар» жинағындағы қиын үзінділерге түсіндірмелер болды. Исаияға арналған түсіндірмеден (катеналарда сақталған фрагменттер) және Галатиялықтарға II.6-13 аяттарынан басқа, Теодореттің экзегетикалық жазбаларының барлығы сақталған. Оның атымен катеналарда кездесетін Евангелияға арналған түсіндірме материалдары оның басқа еңбектерінен алынған болуы мүмкін, ал Октатеухқа қатысты түсініктемелерінде шетелдік қосымшалар кездеседі. Оның православиелік доктринаны баяндауы – Киелі Жазулардың үзінділерін жинақтаудан тұрады. Теодорет үшін Киелі кітап авторлары – тек Киелі Рухтың аузы, бірақ олар өздерінің ерекшеліктерін жоғалтпайды. Ол аудармалардың қажетсіз кемшіліктерінен түсінудің қиынға соғатынын айтады. Иврит тілін білмейтін Теодорет сириялық аударманы, грек тіліндегі нұсқаларды және Септуагинтті пайдаланады. Принцип бойынша оның экзегезі грамматикалық-тарихи болып табылады; ол автордың жеке ойларын енгізуді сынап қояды. Оның мақсаты – сөзжүйелік және бейнелі түсіндірудің бір жақтылығынан қалысқаннан аулақ болу. Сондықтан ол «Әндер Әнін» Сүлейменге және оған ұқсас кітаптарға жатқызуды қабылдамайды, себебі бұл Киелі Рухты кемсіртуге әкеледі. Керісінше, Киелі Жазулар көбінесе «бейнелі» және «жұмбақ» тілмен сөйлейді деу керек. Ескі өсиеттегі барлық нәрсе типологиялық мағынаға ие және пророқтық тұрғыдан христиандық доктринаны қамтиды. Құдайдың нұры апостолдардың ұсынысы мен Жаңа өсиеттің орындалуынан кейін дұрыс түсінуге мүмкіндік береді. Шіркеу мұғалімдерінің экзегетикалық дәстүрі құнды, бірақ міндетті емес. Теодорет өзінен бұрынғы әртүрлі түсіндірмелердің арасынан, әсіресе Феодордың, ең жақсыларын таңдап, оларды өз ойларымен толықтырады. Ол ойлары мен сөздерінде анық және қарапайым; оның еңбегінің ең басты жетістігі – Антиохия мектебінің экзегетикалық мұрасын христиан шіркеуі үшін сақтап қалғандығында.

The most significant works of Theodoret are those of exegesis. A chronology of the composition of these works can be developed by studying references in the latter works to the earlier works. The commentary on the Song of Songs, written while he was a young bishop, though not before 430, precedes Psalms; the commentaries on the prophets were begun with Daniel, followed by Ezekiel, and then the Minor Prophets. Next that on the Psalms was completed before 436; and those on Isaiah, Jeremiah, and the Pauline Epistles (including Hebrews), before 448. Theodoret's last exegetical works were the interpretations of difficult passages in the Octateuch and Quaestiones dealing with the books of Samuel, Kings, and Chronicles, written about 452 to 453. Excepting the commentary on Isaiah (fragments preserved in the catenae) and on Galatians ii.6 13, the exegetical writings of Theodoret are extant. Exegetical material on the Gospels under his name in the catenae may have come from his other works, and foreign interpolations occur in his comments on the Octateuch. His representation of orthodox doctrine consists of a collocation of Scripture passages. The biblical authors are, for Theodoret, merely the mouthpieces of the Holy Spirit, though they do not lose their individual peculiarities. By the unavoidable imperfection of the translations, he states, the understanding is encumbered. Not familiar with Hebrew, Theodoret uses the Syriac translation, the Greek versions, and the Septuagint. In principle his exegesis is grammatical historical; and he criticizes the intrusion of the author's own ideas. His aim is to avoid a one sidedness of literalness as well as of allegory. Hence he protests against the attributing of The Song of Songs to Solomon and the like as degrading the Holy Spirit. Rather is it to be said that the Scripture speaks often "figuratively" and "in riddles." In the Old Testament everything has typological significance and prophetically it embodies already the Christian doctrine. The divine illumination affords the right understanding after the apostolic suggestion and the New Testament fulfilment. Valuable though not binding is the exegetical tradition of the ecclesiastical teachers. Theodoret likes to choose the best among various interpretations before him, preferably Theodore's, and supplements from his own. He is clear and simple in thought and statement; and his merit is to have rescued the exegetical heritage of the school of Antioch as a whole for the Christian Church.

Догматикалық

Теодореттің көптеген догматикалық еңбектері жойылған, бірақ бесеуі сақталған. Оның басты христологиялық еңбегі – үш диалогтағы Eranistes etoi polymorphos (Сұраныш білдіретін немесе көп түрлі, немесе мүмкін Жинақтаушы), онда монофизиттер әртүрлі еретикалық көздерден жиналған үзінділер арқылы өз ілімдерін ұсынатын жалқаулар ретінде сипатталады, ал ол өзін православие деп жариялайды. Бұл еңбекке ұзақ флорилегиялар (патристикалық цитаталар жинағы) енгізілген, бұл оның сақталуының себебі болуы мүмкін. Бұл флорилегиялар Теодореттің зор білімін көрсетеді, оның ішінде 88 еңбектерден алынған 238 мәтін бар, соның ішінде Никеяға дейінгі жазушылар, мысалы, Игнатий, Ириней және Гипполит, сондай-ақ Афанасий және Каппадокиялық Әкелер сияқты теологтар. Флорилегияны қолдану доктриналық дамудағы жаңа кезеңді жариялайды, себебі ол христиан теологиясына жаңа билік құрады: «Әкелердің» билігі. «Киелі және Өмір беретін Ұш Жүздік туралы» және «Иеміздің денеге келуі туралы» екі еңбегі оның қарсыласы Александриялық Кириллге жатқызылу арқылы сақталған. Теодореттің тағы бір сақталған еңбегі – ол Кирилл Александриялық айтқан он екі анафеманы жоққа шығаруы, ол Кириллдің қорғанысында сақталған. Ол Кириллдің ілімінде Аполлинаризмді байқайды және жалғыз туғанның екі табиғатының «бірлікке енуіне» екі ұл болу сияқты қарсы тұрады (Epist. Cxl және т.б.). «Гипостаздарға сәйкес бірігудің» орнына ол тек «табиғаттың негізгі қасиеттерін немесе түрлерін көрсететін» бірігуді қабылдайды. Құдаймен біріккен адам Мәриямнан дүниеге келді; Логос Құдай мен құлдың арасындағы айырмашылықты көрсету керек. Тағы бір сақталған еңбек – Expositio rectae fidei. Бұл Жәстіннің жазбаларында сақталған. Алайда Лебон (1930) және Селлерс (1945) оны Теодореттің еңбегі деп мойындады, бұл христологиялық даулардың басталуынан бұрын жазылған болуы мүмкін. Теодореттің Диодор мен Теодорды қорғауының (438–444) тек шағын бөліктері ғана сақталған (қараңыз, Эпист. 16). Көптеген еңбектер жойылған. Теодорет Арий мен Евномиге қарсы жазғанын, бәлкім, бір еңбек болғанын айтады, оған македониялықтарға қарсы үш трактат қосылған. Сонымен қатар, аполлинарларға қарсы екі еңбек жазылған, ал «Opus adversus Marcionem» туралы ештеңе сақталмаған. Құдай адам болып келген кезде де өзгермейді, екі табиғаты Мәсіхте бөлек, ал Логос Құдай мәңгілік және сезімтал емес. Одақтан кейін әр табиғат «таза» қалды, барлық өзгерістер мен араласуды жоққа шығарып, өзінің қасиеттерін сақтады. Әр түрлі ұйғарымдарды қорғаған жиырма жеті сөйлемнің алғашқы алтауы Теодоретпен сәйкес келеді. Фотийдің (кодекс 273) сақтаған Хризостом туралы бес сөйлеудің бірнеше үзінділері бар.

Many of Theodoret's dogmatic works have perished; five, however, have survived. His chief Christological work is the Eranistes etoi polymorphos (Beggar or Multiform, or perhaps The Collector) in three dialogues, describing the Monophysites as beggars passing off their doctrines gathered by scraps from diverse heretical sources and himself as the orthodox. The work is interspersed with lengthy florilegia (anthologies of patristic citations), which may be the reason for its preservation. These florilegia provide evidence of Theodoret's considerable learning, with 238 texts drawn from 88 works, including pre Nicene writers such as Ignatius, Irenaeus and Hippolytus, as well as theologians such as Athanasius and the Cappadocian Fathers. This use of florilegia heralds a new stage in doctrinal development, in that it creates a new authority for Christian theology: that of the 'Fathers'. Two works, On the Holy and Life giving Trinity and On the Incarnation of the Lord, have survived through ascription to his opponent Cyril of Alexandria. Another surviving work by Theodoret is his Refutation of the Anathemas, his rejection of the twelve anathemas pronounced on him by Cyril of Alexandria, which has been preserved in Cyril's defence. He detects Apollinarianism in Cyril's teaching, and declines a "contracting into one" of two natures of the only begotten, as much as a separation into two sons (Epist. Cxliii). Instead of a "union according to hypostases," he would accept only one that "manifests the essential properties or modes of the natures." The man united to God was born of Mary; between God the Logos and the form of a servant a distinction must be drawn. Another surviving work is the Expositio rectae fidei. This was preserved among the writings of Justin Martyr. However, both Lebon (1930) and Sellers (1945) independently recognised it as the work of Theodoret, probably pre dating the outbreak of the Christological controversies. Only minor fragments (cf. Epist. 16) of Theodoret's defence of Diodorus and Theodore (438 444) have been preserved. There are many lost works. Theodoret mentions having written against Arius and Eunomius, probably one work, to which were joined the three treatises against the Macedonians. There were, besides, two works against the Apollinarians, and of the Opus adversus Marcionem nothing has been preserved. God is immutable also in becoming man, the two natures are separate in Christ, and God the Logos is ever immortal and impassive. Each nature remained "pure" after the union, retaining its properties to the exclusion of all transmutation and intermixture. Of the twenty seven orations in defence of various propositions, the first six agree in their given content with Theodoret. A few extracts from the five orations on Chrysostom were preserved by Photius (codex 273).

Апелогетикалық, тарихи

Аполлогетикалық жазбалардың арасында «Ad quaestiones magorum» (429–436), қазір жоғалған еңбегі болды, онда Теодорет Ескі Келісімдегі құрбандықтарды египеттік жалған құдайларға қарсы альтернатива ретінде қорғады және элементтерге табынған сиқыршылар туралы аңызды әшкереледі (Шіркеу тарихы, V, 38). «De providentia», яки Провиденция туралы он сөз, физикалық тәртіптен (I–IV тараулар) және рухани-әлеуметтік тәртіптен (VI–X тараулар) құдайлық провиденцияны дәлелдейтін аполлогетикалық сөздерден тұрады. Бұл сөздер шамамен 431–435 жылдар аралығында Антиохиядағы грек қауымына айтылған болуы мүмкін. Көптеген уағыздардан өзгеше, бұл – дәлелдерге негізделген пайымдаулар, жазба мәтіндеріне қатысты уағыз емес, лекциялар. «Graecarum Affectionum Curatio», яки «Грек ауруларының емделуі» атты еңбек, «Грек философиясынан Ізгі хабардың шындығы» деген қосымша тақырыппен, он екі кітаптан тұрады. Бұл грек философиясы арқылы христиандықтың шындығын дәлелдеуге және оны түркілердің идеялары мен амалдарынан айырып көрсетуге жасалған әрекет болды. Осылайша, бұл жазылған соңғы апологетикалық еңбектердің бірі саналады, себебі христиандық үстемдікке ие болған дәуірде апологетикалық қажеттілік бірте-бірте жойылды. Шындық, қателікпен бүркеленбегенде, өзін-өзі дәлелдейді және өмір күші ретінде танылады; философия оның тек алғышарты ғана. Бұл еңбек айқынды құрылымы мен стилімен ерекшеленеді. Теодореттің «Шіркеу тарихы», ариандық ағымның пайда болуымен басталып, 429 жылы Феодордың өлімімен аяқталады (дегенмен 449–450 жылдары аяқталған), Сократ Схоластик пен Созоменнің стильдерінен мүлдем өзгеше. Онда басқаша жоғалған көптеген дереккөздер бар, әсіресе ариандық даулар туралы хаттар; алайда, бұл еңбек өте жақтас, еретиктер үнемі қараланып, «ариандық обаға» шалдыққан деп сипатталады. Баяндау басқа тарихшыларға қарағанда ықшамдау, Теодорет көбінесе құжаттарды қысқаша түсініктемелермен байланыстырады. Антиохиялық ақпараттарға қатысты бастапқы материалдар негізінен соңғы кітаптарда кездеседі. Теодореттің дереккөздері туралы пікірлер қарама-қайшы. Валезийдің айтуынша, бұл негізінен Сократ пен Созомен; Альберт Гулденпеннингтің жан-жақты зерттеулері Руфинге бірінші орынды берді, ал одан кейін Цезареялық Евсевий, Афанасий, Созомен, Сабин, Филосторгий, Григорий Назианз және ең аз дәрежеде Сократ келді. Н. Глубоковский Евсевийді, Руфинге, Филосторгийге және, мүмкін, Сабинге жатқызады. «Діни тарих», сондай-ақ «Сириялық монахтар тарихы» деп белгілі, құдайлық махаббат туралы қосымшамен бірге, отыз (он тірі) аскеттің өмірбаянын қамтиды, олар діни үлгілер ретінде ұсынылады. Бұл ертедегі монахтардың қоғамдағы және шіркеудегі рөлінің күрделілігін түсіну үшін маңызды құжат; сонымен қатар, Афанасийдің «Антоний өміріне» қарсы келетін аскетикалық биліктің үлгісін ұсынады. Теодорет Спораций есімді жоғары лауазымды шенеунік өтініші бойынша «Еретикалық аңыздар жинағын» (Haereticarum fabularum compendium) құрастырды, оның ішінде ерезиология (I және IV кітаптар) және «құдайлық догмалар жинағы» (V кітап) бар. Бұл, Оригеннің «De principiis» еңбегінен және Иоанн Дамаскиннің теологиялық еңбегінен басқа, грек Әкелерінің теологиясының жалғыз жүйелі бейнесі болып табылады.

Among apologetic writings was the Ad quaestiones magorum (429 436), now lost, in which Theodoret justified the Old Testament sacrifices as alternatives in opposition to the Egyptian idolatry, and exposed the fables of the Magi who worshipped the elements (Church History v. 38). De providentia, or Ten Discourses on Providence, consists of apologetic discourses, proving the divine providence from the physical order (chapters i iv), and from the moral and social order (chapters vi x). They were most probably delivered to the cultured Greek congregation of Antioch, sometime between 431 and 435. Unlike most sermons, they are reasoned arguments, lectures rather than homilies on scriptural texts. The Graecarum Affectionum Curatio or Cure of the Greek Maladies, subtitled The Truth of the Gospel proved from Greek Philosophy, arranged in twelve books, was an attempt to prove the truth of Christianity from Greek philosophy and in contrast with the pagan ideas and practises. As such, it forms one of the last Apologies written, since in an age when Christianity was dominant, the need for apologies gradually died out. The truth is self consistent where it is not obscured with error and approves itself as the power of life; philosophy is only a presentiment of it. This work is distinguished for clearness of arrangement and style. The Ecclesiastical History of Theodoret, which begins with the rise of Arianism and closes with the death of Theodore in 429 (despite being completed in 449–450) is very different in style from those of Socrates Scholasticus and Sozomen. It contains many sources otherwise lost, specially letters on the Arian controversy; however, the book is extremely partisan, the heretics being consistently blackened and described as afflicted with the 'Arian plague'. The narrative is more compressed than in the other historians, and Theodoret often strings documents together, with only brief comments between. Original material of Antiochian information appears chiefly in the latter books. Theodoret's sources are in dispute. According to Valesius these were mainly Socrates and Sozomen; Albert Guldenpenning's thorough research placed Rufinus first, and next to him, Eusebius of Caesarea, Athanasius, Sozomen, Sabinus, Philostorgius, Gregory Nazianzen, and, least of all, Socrates. N. Glubokovskij counts Eusebius, Rufinus, Philostorgius, and, perhaps, Sabinus. The Religious History, also known as A History of the Monks of Syria, with an appendix on divine love, contains the biographies of thirty (ten living) ascetics, held forth as religious models. It is a document of remarkable significance for understanding the complexities of the role of early monastics, both in society and in the church; it is also remarkable for presenting a model of ascetic authority which runs strongly against Athanasius's Life of Antony. Upon the request of a high official named Sporacius, Theodoret compiled a Compendium of Heretical Accounts (Haereticarum fabularum compendium), including a heresiology (books i iv) and a "compendium of divine dogmas" (book v), which, apart from Origen's De principiis and the theological work of John of Damascus, is the only systematic representation of the theology of the Greek Fathers.

Хаттар

Никефор Каллистке 14 ғасырда белгілі болған 500-ден астам хатпен салыстырғанда, 20 ғасырға дейін олардың шамамен жартысы ғана жеткен. Үш жинақ сақталған, бірақ олардың арасында белгілі бір қайталаулар бар. 17 ғасырда Дж. Сирмонд 179 хатты жариялаған. Оған қоса, Ж. Саккелион 1855 жылы Патмос монастырында тапқан қолжазбадан тағы 47 хатты жариялаған. Собор протоколында 36 хат сақталған. Бұл хаттар Солтүстік Сириядағы ауылдық христиандық өмірге, сондай-ақ епископтар арасындағы қарым-қатынастарға шолу ұсынады; Ефес және Халкидон соборлары арасындағы христологиялық мәселелердің қалыптасуына қатысты белгілерді көруге болады; көңіл көтеру және мақтау хаттары бар; барлық жерде пастордың кең пейілді және сезімтал жаны көрінеді. Сақталған хаттардың ағылшын тіліне аудармасы Никеялық және Никеядан кейінгі Әкелер (Nicene and Post-Nicene Fathers) жинағының (2-ші серия, 3-том, 250–348 беттер) құрамында бар.

Тілдік қызығушылық

Бірнеше еңбектерінде Теодорет қасиетті мәтіндер мен теологиялық еңбектердің аудармаларына қатысты лингвистикалық мәселелерге, әсіресе грек және сирия тілдері арасындағы әдеби алмасуға қызығушылық танытты. Теодорет өзі Рим Сириясының жоғары гректелген қалалық ортасына жатты, бірақ оның арамей тегі және арамей тілін білуі (гректер арасында сирия деп аталатын) оған ата-баба тілінің бірнеше ерекшеліктерін байқауға мүмкіндік берді. Арамей тілінің аймақтық әртүрлілігін білген ол: "Осроениялықтар, сириялықтар, Евфрат маңындағы халықтар, палестиналықтар және финикиялықтардың бәрі сирия тілінде сөйлейді, бірақ олардың айтылуында көптеген айырмашылықтар бар" деді. Теодореттің арамей диалектілерін аймақтық (провинциялық) деңгейде ажыратуы "сириялықтарды" (Сирияның өзінде арамей тілінде сөйлейтіндер, Евфраттан батыста) және "осроениялықтарды" (Осроенде арамей тілінде сөйлейтіндер, шығыс аймағы, Эдесса орталығы) деп бөліп көрсетті, осылайша "сириялықтардың" (Сирияның арамей тілінде сөйлейтіндерінің) диалектісі "осроениялықтардың" (Эдесса арамей тілінде сөйлейтіндерінің) диалектісінен біршама өзгеше айтылатыны белгілі болды.