787 жылғы Никейдің екінші соборы

Кіріспе

Шығыс православие шіркеуі мен католик шіркеуі арасындағы экуменикалық кеңес (787 ж.)

Никеяның екінші кеңесі Шығыс православие шіркеуі мен католик шіркеуі үшін алғашқы жеті экуменикалық кеңестің соңғысы ретінде танылады. Сонымен қатар, оны ескі католиктер және тағы да басқалары да мойындайды. Протестанттар арасында осы кеңес туралы пікірлер әртүрлі. Кеңес 787 жылы Никеяда (бірінші Никея кеңесі өткен жер; қазіргі Түркиядағы Изник, Бурса қаласы) шақырылды, мақсаты Византия империясында III Лео (717–741) билік еткен кезеңде тыйым салынған иконаларды (қасиетті бейнелерді) қайта қолдану мен құрметтеуді қалпына келтіру болды. Оның ұлы V Константин (741–775) бұл тыйымды ресмилеу үшін Иерия кеңесін өткізді.

Өмірбаян

Иконаларды құрметтеу Византия императоры Константин V-тің тыйым салғандығы және оның Иерия кеңесімен қолдау тапқандығы (754 ж.). Бұл Иерия кеңесі 33 жылдан кейін Никейлік екінші соборда жойылды, сонымен қатар Католик және Православие шіркеулері де оны қабылдамады, себебі бес ірі патриархтың ешқайсысы қатыспаған. Императордың тыйымды қатаң сақтауы иконаларды құрметтеушілерді және монахтарды жалпы қудалауға әкелді. Константин императорлардың бейнелерін рұқсат етуі, кейбір қарсыластардың пікірінше, императорлық билікке қасиеттілер мен епископтардан артық құқық беруге бағытталған әрекет болды. Константиннің иконаға қарсы көзқарастары оның ұлы Лео IV-ке де тән еді. Соңғысының ерте қайтысынан кейін, оның жесірі, Афиналық Ирена, ұлының регенті ретінде, жеке ынтасы мен саяси есептеулермен оны қайта жаңғыртуға кірісті. 784 жылы императорлық хатшы Патриарх Тарасий Патриарх Павел IV-тің орнына тағайындалды. Ол басқа шіркеулермен рухани байланысты жаңару шартымен келісім берді, яғни бейнелерді қалпына келтіруді талап етті. Бірақ, өзін экуменикалық деп жариялаған кеңес иконаларды құрметтеуді жойғандықтан, оны қайта орнату үшін тағы бір экуменикалық кеңес қажет болды. Папа Адриан I қатысуға шақырылды және қуана келісіп, өзінің легаттары ретінде архиепископ пен абатты жіберді. 786 жылы кеңес Константинопольдегі Апостолдар шіркеуінде өтті. Алайда, қарсыластармен біріккен әскерилер шіркеуге кіріп, жиналысты таратып жіберді. Соның салдарынан үкімет хитролыққа жүгінді. Әскери жорыққа дайындалып жатқандықтарын сылтау етіп, иконашыл сақшылар астанадан қарусыздалып, таратылды. Константинополь әлі де сенімсіздік тудырғандықтан, кеңес тағы да шақырылды, бұл жолы Никеяда. Кеңес 787 жылдың 24 қыркүйегінде Ая-София шіркеуінде жиналды. Оған шамамен 350 мүше қатысты; 308 епископ немесе олардың өкілдері қол қойды. Тарасий төрағалық етті және Никеяда жеті сессия өтті.

The veneration of icons had been banned by Byzantine Emperor Constantine V and supported by his Council of Hieria (754 AD), which had described itself as the seventh ecumenical council. The Council of Hieria was overturned by the Second Council of Nicaea only 33 years later, and has also been rejected by Catholic and Orthodox churches, since none of the five major patriarchs were represented. The emperor's vigorous enforcement of the ban included persecution of those who venerated icons and of monks in general. There were also political overtones to the persecution—images of emperors were still allowed by Constantine, which some opponents saw as an attempt to give wider authority to imperial power than to the saints and bishops. Constantine's iconoclastic tendencies were shared by Constantine's son, Leo IV. After the latter's early death, his widow, Irene of Athens, as regent for her son, began its restoration for personal inclination and political considerations. In 784 the imperial secretary Patriarch Tarasius was appointed successor to the Patriarch Paul IV—he accepted on the condition that intercommunion with the other churches should be reestablished; that is, that the images should be restored. However, a council, claiming to be ecumenical, had abolished the veneration of icons, so another ecumenical council was necessary for its restoration. Pope Adrian I was invited to participate, and gladly accepted, sending an archbishop and an abbot as his legates. In 786, the council met in the Church of the Holy Apostles in Constantinople. However, soldiers in collusion with the opposition entered the church, and broke up the assembly. As a result, the government resorted to a stratagem. Under the pretext of a campaign, the iconoclastic bodyguard was sent away from the capital—disarmed and disbanded. The council was again summoned to meet, this time in Nicaea, since Constantinople was still distrusted. The council assembled on 24 September 787 at the church of Hagia Sophia. It numbered about 350 members; 308 bishops or their representatives signed. Tarasius presided, and seven sessions were held in Nicaea.

Түрлі христиандық органдармен қабылдау

Паптың легаттары иконаларды құрметтеуді қалпына келтіруді ешқандай күмәнділіксіз мақұлдады, ал патриарх кеңестің отырысының толық есебін Папа Адриан I-ге жіберді, ол оны аудартуға бұйрық берді (кейіннен Папа Анастасий III бұл аударманы жақсырақ нұсқасымен алмастырды). Дегенмен, папалық 880 жылға дейін кеңестің қаулыларын ресми түрде бекітпеді. Батыста франк дінбасылары 794 жылы өткен синодта кеңеске қарсы шықты, ал франктардың патшасы Карл I кеңестің және иконоборшылардың ілімдерін жоққа шығаратын Libri Carolini еңбегін жазуды қолдады. Libri-дің бір данасы Папа Адрианға жіберілді, ол франктардың аргументтерін жоққа шығарып жауап берді. Libri кейіннен Реформацияға дейін жарияланбады, ал Католик шіркеуі кеңесті Жетінші Экуменикалық кеңес ретінде мойындады. Кенес, немесе 843 жылы иконоборшылықтың толық жеңілісі Шығыс Православ шіркеуінде және Византиялық тәртіптегі Шығыс Католик шіркеулерінде жыл сайын Ұлы оразаның бірінші жексенбісінде, Пасхаға (құрбандық) дейінгі ораза кезеңінде және 11 қазанға ең жақын жексенбіде (8 қазанға сәйкес келетін немесе одан кейінгі жексенбіде) «Православтықтың жеңісі күні» ретінде тойланады. Бірінші мереке иконоборшылықтың жеңілісін еске түсіреді, ал екіншісі кеңестің өзін еске алады. Француз реформаторы Жан Кальвиннің ізбасарлары саналатын көптеген протестанттар кеңестің канондарын, олардың пікірінше, пұтқа табынуды қолдағандықтан, қабылдамайды. Ол құрметтеу (дулея, проскинезис) мен құдайға сыйыну (латрея) арасындағы айырмашылықты Киелі кітапқа қайшы «софистика» деп санады және тіпті бейнелерді әшекейлеу үшін қолдануды да айыптады. «Институттардың» кейінгі басылымдарында ол кеңестің шешімдеріне теріс қарайтын, қазір Теодульф Орлеанға жатқызылатын, Каролингтердің ықпалды көзін келтірді. Кальвин, көрінеу, оларды білмегендіктен, Иоанн Дамаски немесе Феодор Студиттің ақтауға жасаған әрекеттерін тікелей талқыламады.

The papal legates voiced their approval of the restoration of the veneration of icons in no uncertain terms, and the patriarch sent a full account of the proceedings of the council to Pope Hadrian I, who had it translated (Pope Anastasius III later replaced the translation with a better one). The papacy did not, however, formally confirm the decrees of the council until 880. In the West, the Frankish clergy initially rejected the Council at a synod in 794, and Charlemagne, then King of the Franks, supported the composition of the Libri Carolini in response, which repudiated the teachings of both the Council and the iconoclasts. A copy of the Libri was sent to Pope Hadrian, who responded with a refutation of the Frankish arguments. The Libri would thereafter remain unpublished until the Reformation, and the Council is accepted as the Seventh Ecumenical Council by the Catholic Church. The council, or rather the final defeat of iconoclasm in 843, is celebrated in the Eastern Orthodox Church, and Eastern Catholic Churches of Byzantine Rite as "The Sunday of the Triumph of Orthodoxy" each year on the first Sunday of Great Lent, the fast that leads up to Pascha (Easter), and again on the Sunday closest to 11 October (the Sunday on or after 8 October). The former celebration commemorates the defeat of iconoclasm, while the latter commemorates the council itself. Many Protestants who follow the French reformer John Calvin generally agree in rejecting the canons of the council, which they believe promoted idolatry. He rejected the distinction between veneration (douleia, proskynesis) and adoration (latreia) as unbiblical "sophistry" and condemned even the decorative use of images. In subsequent editions of the Institutes, he cited an influential Carolingian source, now ascribed to Theodulf of Orleans, which reacts negatively the council's acts. Calvin did not specifically engage the apologetic arguments of John of Damascus or Theodore the Studite, apparently because he was unaware of them.

Далматия епископтары

Әсіресе қызықтысы, төрт далматин епискобының Синодқа қол қойғандардың арасында болуы, олардың қалалары енді Византия билігінде болмаған. Бұл далматин епископтықтары бұрын таратылған еді. Сондықтан, ортағасырлық Далмация қалаларында бұл епископтықтар қашан қайта құрылды деген сұрақ туындайды. Ватиканның салыстырмалы түрде жаңа аудармасы (2004) итальян тіліне жасалған. Ватикан баспагерлері "Елшілердің істерін" еуропалық тілдерге алғаш рет аударғанын қате есептеді. Кеңес актілерінің жаңа (2016) орыс нұсқасы – православие аудармашыларының жасаған сыбайлас жемқорлық жағдайларын нақтылай отырып, Казань теологиялық академиясы жасаған аударманың қайта қаралуы. Мұндай жағдайлардың саны ондаған, олардың кейбіреулері өте қиын.