Кіріспе

Византиялық монах, игумен және ғалым Теодор Студит (759–826), сондай-ақ Теодор Студита және Студиос/Студиум қасиетті Теодоры деп те аталады, Византиялық грек монах және Константинопольдегі Студиос монастырының игумены. Ол Византияда византиялық монахтықтың және классикалық әдеби жанрлардың қайта жандануында маңызды рөл атқарды. Ол иконаға қарсылық көрсетушілерге қарсы ынталы оппозициясымен танымал, бұл оны императормен де, патриархпен де келіспеушілікке әкелген бірнеше қақтығыстардың бірі болды. Өмір бойы ол Византия империясының көптеген маңызды саяси және мәдени тұлғаларымен хат алмасып жүрді; оның ішінде композитор және монах Кассия сияқты көптеген әйелдер де болды, олар оның үйретімдеріне зор ықпал етті.

Отбасы және балалық шағы

Теодор 759 жылы Константинопольде дүниеге келді. Ол сарайдағы маңызды қаржылық шенеунік Фотейнос пен Константинопольдің көрнекті әулетінің ұрпағы Теоктистенің үлкен ұлы болды. Теоктистің інісі, Теодордың ағасы Платон императорлық қаржы басқармасында маңызды лауазымда болған. Сондықтан, отбасы Константин V (741–775 жылдары билеген) тұсында императорлық қаржы басқармасының маңызды бөлігін, тіпті толығымен бақылаған болуы мүмкін. Теодордың екі кіші інісі (кейін Салоника архиепископы болған Иосиф пен Евфимий) және есімі белгісіз бір қарындасы болды. Теодордың отбасы бірінші Византиялық иконақырлық кезеңінде иконодул партиясына жатқан деген болжамдар жиі айтылады. Дегенмен, мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ, ал олардың сол кездегі императорлық бюрократиядағы жоғары лауазымы кез келген ашық иконодулдік ұстанымды өте күмәнді етеді. Сонымен қатар, Платон 759 жылы лауазымын тастап, дін қызметкері болғанда, оны дінбасы тағайындады. Егер ол өзі иконақырлыққа қарсы болмаса, кем дегенде Константин V-тің иконақырлық саясатына қарсылық көрсетпеді. Отбасының бұл кезеңде икона мәселесіне бейжай қарағаны әбден мүмкін. Кейінгі агиографиялық әдебиеттерде айтылғандай, Теодор отбасының мәртебесіне сай білім алды және жеті жасынан бастап жеке репетитордан сабақ алды, соңында теологияға ерекше назар аударды. Алайда, мұндай мүмкіндіктер сегізінші ғасырдағы ең жақсы жағдайдағы Византиялық отбасыларға да қол жетімді болғаны белгісіз, және Теодордың кем дегенде жартылай өзіндік білім алғаны мүмкін.

Ертедегі монастырь мансабы

780 жылы император Лео IV (775–780 жылдары тақ отырған) қайтыс болғаннан кейін, 759 жылдан бері Битиниядағы Символа монастырында монах болып өмір сүрген Теодордың қарындасы Платон Константинопольге сапар шегіп, әпкесі Теоктисте мен оның бүкіл отбасын да монах болып қадам жасайтындыққа көндірді. Теодор 781 жылы әкесі мен бауырларымен бірге Платонмен бірге Битинияға қайтып келді, онда олар отбасылық иелікті діни орынға айналдырып, оны Саккудион монастыры деп атады. Платон жаңа монастырьдың аббаты болды, ал Теодор оның "оң қолы" болды. Екеуі де монастырьды Василий Кесарияның еңбектеріне сәйкес ұйымдастыруға тырысты. Эйрене регенттігі кезеңінде аббат Платон патриарх Тарасийдің қолдаушысы болды және Никеяның екінші соборында Тарасийдің иконаға табынушылар тобының мүшесі болды, онда иконаға табыну православие деп жарияланды. Содан кейін Тарасий өзі Теодорды дін қызметкері етіп тағайындады. 794 жылы Теодор Саккудион монастырының аббаты болды, ал Платон монастырьдың күнделікті басқару ісінен қол үзді және өзін үнсіздікке берді.

Константин VI-ге қарсылық

Сондай-ақ 794 жылы император Константин VI (776–797 жылдары тақ отырған) өзінің бірінші әйелі Мария Амниядан ажырасып, Марияның кубикуляриясына (жайылымдағы қызметші) Теодотқа, Теодор Студиттің туысына үйленуге шешім қабылдады. Патриарх бастапқыда бұл шешімге қарсылық көрсеткенімен, әйелдің адалсыздығы дәлелденбеген жағдайда ажырасу заңсыз болып есептелуі мүмкін еді, бірақ соңында ол келісім берді. Константин мен Теодотаның некесі 795 жылы патриарх емес, Айя София шіркеуінің діни қызметкері Жозефтің арқасында тойланды. Осыдан кейін түсініксіз оқиғалар тізбегі ("Моехиан даулары" деп аталатын, грекше moichos – "зейнеткер") болды, онда Теодор Сакудион монастырынан некеге қарсы наразылық білдірді және тек діни қызметкер Жозефті ғана емес, одан қасиеттілікке қатысқандардың барлығын да шіркеуден қууды талап етті. Жозеф императорлық шіркеудің діни қызметкері болғандықтан, бұл талап император мен оның сарайын да қамтыды. Алайда бұл талаптың ресми күші болған жоқ, сондықтан Константин Теодор мен Платонмен (олар оның некесі арқасында енді туысқандары болды) татуласуға тырысты, оларды Вифиниядағы Пруза императорлық моншаларында кездесуге шақырды. Бірақ ешқайсысы келмеді. Соның салдарынан императорлық әскерлер Сакудион монастырына жіберілді, ал қауым таратылды. Теодорды қамшымен соқты, онымен бірге тағы он монахты Салоникаға жер аударды, ал Платон Константинопольде түрмеге қамалды. Монахтар 797 жылдың наурызында Салоникаға келді, бірақ ұзақ тұрмады; сол жылдың тамызында Константин VI соқыр болып, тақтан құлатылды, ал оның анасы Ирена, жаңа император, жер аударуын тоқтатты.

Студиттер діни қызметкері

Ирена патшалық құрғаннан кейін, дін қызметкері Иосиф лауазымынан алынып, Теодор император сарайында қабылданып алынды. Содан кейін монахтар Сакудион монастырына қайтып келді, бірақ 797 немесе 798 жылдары Арабтардың Битинияға шабуыл жасауынан кейін астанаға қайта оралуға мәжбүр болды. Осы кезде Ирена Теодорға Константинопольдегі ежелгі Студий монастырының басшылығын ұсынды, ол оны қабылдады. Теодор монастырь ішінде өзін-өзі қамтамасыз ету үшін түрлі шеберханалар салуға кірісті, кітапхана мен жазу бөлмесін (скрипторий) салдырды, сондай-ақ шіркеуді қалпына келтіріп, әсемдеді. Ол сонымен қатар қауымның әртүрлі мүшелерінің міндеттері туралы өлеңдер жинағын жазды, олар монастырь ішінде жазылып, көрсетілген болуы мүмкін. Бұдан бөлек, ол монастырь басқару ережесін жасады және Студия қауымын тәуелді монастырлардың, оның ішінде Сакудионның кең аумақты орталығына айналдырды. Ол басқа монастырлармен байланысын, ең алдымен, өте көп әдеби шығармалары (хаттар мен катехизистер) арқылы сақтап, олар осы кезеңде өнімділікке жетті, сондай-ақ жеке пошта қызметіне ұқсайтын хабаршылар жүйесін құрды. Осы кезеңге Теодор жазған иамбикалық акростихтерді, яғни бұрын Ұлы сарайдың Халке қақпасында ілінген «иконокласт эпиграммаларын» алмастырған иконодул эпиграммаларын жатқызуға болады. Бұл суреттерді Ирена тапсырыс берген болуы мүмкін, бұл оның Теодорға деген жақсы қанағаттылығының тағы бір белгісі, бірақ Михаил I Рангабе (811–813 жылдары билеген) кезінде тапсырыс берілген де мүмкін; қандай жағдайда болса да, олар 815 жылы Армениялық Лев V (813–820 жылдары билеген) тарапынан алынып, жаңа «иконоборшы» өлеңдермен ауыстырылды. 806 жылы Патриарх Тарасий қайтыс болды, ал император Никефор I (802–811 жылдары билеген) оның орнын іздеуге кірісті. Платон осы кезде Теодордың кандидатурасын ұсынған болуы мүмкін, бірақ императорлық бюрократияда асекретис шеніне ие болған Никефор таңдалды. Никефордың таңдалуы Студиттер тарапынан, әсіресе Теодор мен Платоннан наразылық тудырды, олар патриархтық таққа бейтаныс адамды тағайындауға қарсы болды. Теодор мен Платон император Никефор олардың қауымдарына оралуға рұқсат бергенге дейін 24 күн түрмеде отырды.

Никеформен қақтығыс

Император Никефор көп ұзамай жаңа патриархтан Константин мен Теодотаның үйлену тойын өткізген дін қызметкері Жозефті қайта орнатуды сұрады, мүмкін Жозеф Бардан Туркостың бүлігін бейбіт түрде шешуге көмектескендіктен. 806 жылы патриарх Никефор осы мәселені қарастыру үшін синод шақырды, онда Теодор да қатысты. Синод Жозефті дін қызметкерлігіне қайта қабылдауға шешім қабылдады, бұл шешімге Теодор сол кезде қарсылық білдірмеді. Сондықтан, Студит аббаты мен патриарх арасындағы қарым-қатынас бастапқыда дұрыс болған сияқты, және Теодордың інісі Жозефтің 806/807 жылдары Салоники архиепископы болып тағайындалуы бұл әсерді күшейтті. Алайда, осы тағайындалудан кейін, шамамен 808 жылы, Теодор қайта орнатылған дін қызметкері Жозеппен немесе оны біліп-біліп араласатын кез келген адаммен қарым-қатынас жасауға құштар еместігін білдіре бастады, өйткені ол оның қайта орнатылуын канондық емес деп санады. Бұл бас тарту, Жозепке ғана емес, сондай-ақ онымен байланыста болғандарға да қатысты, бұл патриарх пен императордың өзіне де қатысты. 808 жылдың басында Теодор императорға өзінің ұстанымын түсіндіру үшін бірнеше хаттар жолдады, сонымен қатар оның аяқтарына дәстүрлі проскинез жасауға дайын екенін білдірді, бірақ Никефор бұл ұсыныстан бас тартты, орнына жазғы әскери наурызға аттанды. Сол жылдың қысында Теодордың інісі Жозеф Константинопольге келді, бірақ императордың, патриархтың және дін қызметкері Жозептің қатысуымен Агия Софиядағы Рождестволық әзірге қатысудан бас тартты. Осының салдарынан ол архиепископ лауазымынан шеттетілді. Соған сәйкес келетін уақытта, Теодор, Жозеф және Платонды тұтқындау үшін шағын әскери бөлім Студий монастырына жіберілді. 809 жылдың қаңтарында синод өтті, онда Теодор мен оның жақтастары еретиктер деп жарияланды. Теодор, Жозеф және Платон содан кейін Принц аралдарына жер аударылды: Теодор Халкеге, Жозеф Протеге, ал Платон Оксияға. Теодор жер аударылудағы уақытын шығармашылықпен өткізді, ағасына, түрлі студит монахтарына, ықпалды отбасы мүшелеріне және тіпті Папа Лео III-ке көптеген хаттар жазды. Ол сонымен қатар студит қауымы үшін катехизистерді және бірнеше өлеңдерді жазуды жалғастырды.

Михаил I тұсында оңалту

811 жылы жаңа император Михаил I Рангабе студиттерді жер аударылудан қайтарды. Діни қызметкер Иосиф тағы да саннан айырылды, ал Теодор, кем дегенде сырттай, патриарх Никиформен келісімге келді. Дегенмен, студит аббаты мен патриарх арасындағы белгілі бір бәсекелестік сақталғанына деректер бар. 812 жылы Михаил I Фригия мен Ликаониядағы кейбір дінсіздерді қуғындауға шешім қабылдады, атап айтқанда, пауликиандар мен «Атинганойлар» (кейде рома халқымен теңестіріледі). Теодор мен Никефор императордың алдына шақырылып, дінсіздік үшін өлім жазасын қолданудың заңдылығын талқылады. Теодор қарсылық білдірді, ал Никефор қолдады. Теодордың жеңіске жеткені айтылады. Екінші мәселе 812 жылы Болгарияның Крумы (803–814 жылдары билік еткен) ұсынған бейбіт шартымен байланысты болды, онда Византия және Болгария мемлекеттері босқындарды алмасуға тиіс еді. Крум өзін византиялықтарға сатқан болгарлардың қайтарылуын көздеген болуы мүмкін. Осы мәселеде Теодор алмасуға қарсы болды, себебі бұл христиандарды жабайыларға тастауды білдіретін еді, ал Никефор императорды келісімді қабылдауға шақырды. Теодордың пікірі тағы да басым болды, бірақ бұл жолы ауыр салдарға әкелді; Крум сол жылдың қараша айында Месембрияға шабуыл жасап, қаланы басып алды. Михаил 813 жылы болгарларға қарсы әскери жорық ұйымдастырды, ол жеңіліспен аяқталды, соның салдарынан шілде айында ол тақтан бас тарды және Лео V император болып жарияланды. 814 жылдың 4 сәуірінде Теодордың ағасы Платон ұзақ аурудан кейін Студий монастырында қайтыс болды. Теодор Платонға арналған ұзақ сөйлеу (Laudatio Platonis) жазды, ол отбасы тарихының ең маңызды деректерінің бірі болып табылады.

Екінші иконақорлық

Өзінің билігінің басында император Леон V Константинополь қабырғаларына дейін жеткен және Фракияның үлкен бөліктерін қиратқан жаңа болгар шабуылдарына тап болды. Бұл 814 жылдың 13 сәуірінде Крумның өлімімен және одан кейінгі ішкі күреспен аяқталды. Дегенмен, 787 жылғы Синодта иконаға табыну бекітілгеннен бергі 30 жыл византиялықтар үшін әскери апаттар тізбегі болғандықтан, Лео Исавр әулетінің табысты саясатына оралуға шешім қабылдады. Ол ұлын Константин деп атады, осылайша Лео III (717–741) және Константин V-ге ұқсастық жасады, және 814 жылдан бастап түрлі дін қызметкерлері мен сенаторлармен Исаврлардың иконаға қарсы саясатын қайта жаңғырту мүмкіндігін талқылай бастады. Бұл қозғалысқа патриарх Никефор күшті қарсылық көрсетті, өзінің төңірегіне епископтар мен игумендерді жинап, оларға иконаға табынуды сақтауға ант берді. Дау 815 жылдың басында Ұлы сарайда император алдында екі тараптың арасындағы пікірталасқа ұласты, онда Феодор мен оның інісі Иосиф иконаға табынушылардың жағын алды. Феодор императорға: «Егер көктен періште бізді адастыруға келсе, біз оған бағынбаймыз. Сізден де әлдеқайда аз бағынамыз», – деді. Леон иконаға қарсылықты қайта жаңғырту жоспарынан мойын алмады, ал 815 жылдың наурыз айында патриарх Никефор лауазымынан алынып, Витинияға жер аударылды. Осы кезде Феодор Константинопольде қалды және иконаға табынушылардың оппозициясында жетекші рөл атқарды. 25 наурызда, Палма жексенбісінде, ол монахтарына монастырьдің жүзімдігінен өтіп, көршілер қабырғадан көруі үшін иконаларды ұстауды бұйырды. Бұл қадам императордан тек айып алуға әкелді. Жаңа патриарх Феодот таңдалды, ал сәуірде Агия Софияда синод шақырылды, онда иконаға қарсылық догма ретінде қайта енгізілді. Феодор хаттар сериясын жазып, «жақын және алыстағы баршаны» синод шешіміне қарсы көтерілуге шақырды. Содан кейін ол императордың бұйрығымен Аполлония көлінің шығыс жағалауындағы Метопаға жер аударылды. Біраз уақыттан соң Лео Феодордың өлеңдерін Халке қақпасынан алып тастап, оның орнына «иконаға қарсы» эпиграммалардың жаңа жиынтығын орнатты. Феодор жер аударылғанда Студит қауымының басшылығын игумен Леонтий өз мойнына алды, ол біраз уақыт иконаға қарсылық ұстанымын қабылдады және көптеген монахтарды өз жағына тартты. Алайда, ол ақыры иконаға табынушылардың жағына қайта оралды. Студит жағдайы жалпы тенденцияны көрсетті, көптеген епископтар мен игумендер бастапқыда иконаға қарсылықпен келісімге келуге дайын болды, бірақ 816 және 819 жылдар аралығында иконаға қарсылық ұстанымынан бас тартты, бұл қозғалыс, мүмкін, Студит монахы Таддейдің шейіт болуынан туды. Иконаға табынушылардың сезімі күшейген кезде Феодор иконаға қарсылыққа қарсы өзінің жеке polemikасын – Refutatio құрастыруға кірісті, әсіресе, аргументтерді жоққа шығаруға және Халкедегі жаңа иконаға қарсы эпиграммалардың әдеби құндылығын сынауға назар аударды. Феодор жер аударылуының алғашқы жылында, негізінен, кең көлемде хат жазу арқылы үлкен ықпал етті. Осыған сәйкес, ол 816 жылы анадолиялық темадағы қамал Бонетаға ауыстырылды, бірақ ол астанадағы оқиғалардан хабардар болды және тұрақты хат алмасты. Бұл әрекет императордың Феодорды сауаттандыруға бұйрығына әкелді, бірақ оның күзетшілері бұл бұйрықты орындаудан бас тартты. 817 жылы Феодор Папа Паскаль I-ге екі хат жазды, оларға бірнеше иконаға табынушы игумендер қол қойды, біріншісінде ол иконаға қарсылыққа қарсы синод шақыруды сұрады; Александрия және Иерусалим патриархтарына, сондай-ақ басқа «шетелдік» дін қызметкерлеріне хаттар жолданды. Нәтижесінде император кем дегенде бір рет Феодорды сауаттандыруға бұйырды, бұл жолы бұйрық орындалды, нәтижесінде Феодор қатты ауырып қалды. Ауырудан жазылғаннан кейін Феодор Смирнаға көшірілді. Бірақ 821 жылдың басында Лео V император сарайындағы Киелі Степан шіркеуінің алтарында қорқынышты түрде қаза тапты; Феодор көп ұзамай жер аударылудан босатылды.

Соңғы жылдар

Бостандыққа шыққаннан кейін Теодор Солтүстік-Батыс Анатолия арқылы сапар шегіп Константинополға оралды. Жолда көптеген монахтар мен абаттармен кездесті. Ол кезде ол жаңа император Михаил II (820–829 жж.) иконаларды қолдайтын саясатты қабылдайтынына сенген сияқты, және Михаилге жазған екі хатында осы үмітін білдірді. Теодорды қоса алғанда, иконодул дін қызметкерлерінің тобына императорлық аудиенция ұйымдастырылды, бірақ Михаил «шіркеуді тапқан күйінде қалдыруға» ниетті екенін айтты. Егер абаттықтар Константинопольден тыс жерде болса, оларға өздері қалағандай бейнелерге табынуға рұқсат берілетін еді. Теодор Анатолияға қайта оралды, бұл өзін-өзі жер аударған сияқты көрінеді. Теодордың соңғы жылдарындағы қызметін анықтау қиын. Ол икона қолдауын білдіретін көптеген хаттар жазуын жалғастырды және императорлық иконаға қарсылықтың маңызды көшбасшысы болып қалды. Ол 823 немесе 824 жылдары «жүзден астам» иконодул дін қызметкерлерінің кездесуіне қатысты, ол Студиттер мен үй иесі Иоанникос арасындағы даумен аяқталды, бұл қозғалыс ішіндегі билік күресін білдірген болуы мүмкін. Теодор сондай-ақ Михаил II-нің Константин VI-ның қызы Евфросинаға екінші рет үйленуіне қарсы сөйледі, бірақ өте шамалы түрде, және Моехиялық даудың құштарлығы мен әсерінен мүлдем бас тартты. Теодордың жылдар бойы жер аударылуы, үнемі ораза ұстауы және ерекше еңбегі денсаулығына зиян келтірді, және 826 жылы ол қатты ауырып қалды. Осы жылы ол өзінің шәкірті Наукратиосқа Стаудия монастырының болашақ абаттарына рухани нұсқаудың бір түрі – өсиетін диктант жазды. Сол жылы 11 қарашада, қасиетті литургияны өткізу кезінде, Вифиниядағы Акритас мүйісіндегі Хагиос Трифон монастырында қайтыс болды. Он сегіз жылдан кейін оның денесі ағасы Иосифпен бірге Студия монастырына әкелінді, онда олар ағасы Платонның қабірінің жанына жерленді.

Мұра

Теодордың Стоудий монастысын қайта жаңғыртуы Византиялық монастырлық тарихтың кейінгі кезеңдеріне зор әсер етті. Оның шәкірті Наукратий 842 жылы иконаға табынуға қарсылық тоқтағаннан кейін монастырды қайта бақылауға алды, ал тоғызыншы ғасырдың соңына дейін студит абаттары Теодордың патриархалдық және императорлық билікке қарсы тұру дәстүрін жалғастырды. Теодордың өсиетінен алынған үзінділер кейбір ерте Афон монастырының типикондарында сөзсіз келтірілген. Оның реформасының ең маңызды аспектілері – ценобиттік (қоғамдық) өмірге, қолмен еңбек етуге және қатаң белгіленген әкімшілік иерархияға баса назар салу болды. Теодор Стоудий монастысын ірі ғылыми орталыққа айналдырды, әсіресе кітапханасы мен скрипторийі арқылы, бұл көрсеткіш бойынша ол замандас византиялық шіркеу мекемелерінің бәрін де басып өтті. Теодордың өзі Византияда классикалық әдеби формаларды, әсіресе ямбикалық өлеңдерді қайта жаңғыртуда шешуші рөл атқарды, ал оның иконаға табынуға қарсылық білдірген эпиграммаларды сынауы әдеби шеберлік пен дұрыс сенім арасындағы байланысты көрсетті. Оның қайтысынан кейін Стоудий монастыры византиялық гимнография мен агиографияның, сондай-ақ қолжазбаларды көшірудің маңызды орталығы болып қала берді.