Кіріспе

Балалар ойыны

Red Rover (кейде патшаның жүгіруі немесе қала қақпаларын бұзу деп те аталады) – негізінен ойын алаңшаларында балалар ойнайтын, кемінде 10 ойыншы қажетті командалық ойын. Ойын бірнеше онжылдық бойы өзгеріп, бастапқыда ойын алаңының ортасында бір ұстаушымен қарапайым "қарсы бетке жүгіру" ойынынан екі қарсы команданың қатысуымен жүретін күрес ойынына айналды. Бұл өзгеріс, негізінен, басқа ойындардың ережелерін Red Rover ережелерімен біріктіруден тұрады.

Ойынның шығу тегі

Бастапқыда Red Rover – бір жағында бірнеше ойыншы және ойын алаңының ортасына орналастырылған бір адам ("Red Rover") бар, жүгіру мен тег салудан тұратын ойын. Ортадағы адам: "Red Rover, Red Rover, [ойыншының аты] келсін!" деп шақырып, ойын алаңының екінші жағына жетіп баруға тырысқан ойыншыны ұстауға шақырады. Егер Red Rover ұстап алса, екеуі де ортаға қайта оралады. Таңбаланған әрбір ойыншы ортаға қосылып, қалғандарын ұстауға көмектеседі. Ойын алғаш рет 1891 жылы Нью-Йоркте Стюарт Кулиннің "Бруклиндегі балалардың көше ойындары" атты басылымында тіркелген. 1916 жылы Норман Дугластың "Лондон көше ойындары" кітабында да кездеседі, бірақ британдық фольклоршылар Иона мен Питер Опи 1922 жылға дейін Ұлыбританияда Red Rover ойыны туралы ешқандай жазба табылмайтынын мәлімдеді. Red Rover ойыны кейде британдық Warning! ойынымен, ал АҚШ-та Red Lion деп аталатын ойынмен шатастырылды. Екеуі де тег салу ойындары, бірақ ережелері әртүрлі. Шатасудың басты себебі есімдердің ұқсастығы болды (Морей, Шотландияда Warning! ойыны көбінесе Джонни Ровер деп аталды). Ал, 1901 жылы Роберт Крейг Маклаганның "Аргилширдің ойындары мен көңіл көтерулері" кітабында сипатталған Bar the Door ойынымен де ұқсастықтар бар.

Жоғалған буын

1930 жылдардың екінші жартысында ойын ережелері өзгерді. Алғашқы Red Rover мен командалық ойын арасындағы байланысты қамтамасыз ететін нұсқа 1945 жылы АҚШ-та Neva Leona Boyd-тың «Ойындар жинағы» кітабында жарияланды. Ойын дәстүрлі ойынның ережелерін, мысалы, ойын алаңының ортасында тұрған қаушықтаушының ойыншыларды жеке-жеке шақырып, белгілеуін, командалық ойынның ережелерімен үйлестіреді, яғни ортада ұсталған ойыншылардың саны артып, бір-бірінің қолынан ұстап тізбек құрады. Қалған ойыншылар осы тізбекті үзуге тиіс. Онжылдықтың соңына қарай ойынның өзгеру процесі толыққанды аяқталды. 1949 жылдың наурыз айында Индиана университетінің фольклор институтының қызметкері Уоррен Э. Робертс Red Rover ойынының екі нұсқасы бар екенін түсіндірді. Өзінің «Балалар ойындары және ұйқас өлеңдері» атты мақаласында Робертс дәстүрлі Red Rover мен сондай-ақ аталған сөз тіркесімен белгілі жауынгерлік ойын арасындағы айырмашылықтарды анықтауға тырысты. Ойынның басқа да атаулары – Kettensprengen және Kettenbrechen. 1896 жылы Уильям Альбин Стечер АҚШ-та «Германиялық-американдық гимнастика жүйесінің оқулығында» «Патшаның қашуы» ойынының ағылшын тіліндегі аудармасын жариялады. «Патшаның қашуы» туралы қосымша сипаттамалар 1920 жылдардың соңына дейін бірнеше американдық дене тәрбиесі кітаптарында келтірілді.

Қытай

Осыған ұқсас нұсқа 1901 жылы Қытайда Пекин университетінің профессоры Исаак Тейлор Хедланд "Қала қақпаларын бағындыру" деген атпен тіркелген. Ойынның бірінде балалар тобы жаудың қатарына бір баланы жібермес бұрын өлең айтады. 1901 жылғы қаңтарда "Делинеатор" журналында жарияланған "Қытайдағы балалар өмірі" мақаласында Хедланд бұл ойынның көптеген американдық балаларға белгілі екенін атап көрсеткен. Ол сондай-ақ қытай ұлдары ойнайтын көптеген ойындарды да атады, олардың ішінде "Соқыр адам", "Жасырынбақ", "Тұтқын", "Қараңғы", "Хоккей" және "Шинни" бар.

Ойын нұсқаулары

Ойын екі ойыншы қатары арасында (әдетте "Солтүстік" және "Оңтүстік" командасы деп аталады, бірақ бұл командалардың нақты орналасуына қатысы жоқ), шамамен тоғыз метрдей қашықтықта қолдары немесе қолдары байланысқан күйде өтеді. Ойын бірінші команда, мысалы Солтүстік команда, қарсы командадан бір ойыншыны шақыру арқылы басталады, осылай дейді: "Қызыл Ровер, Қызыл Ровер, [қарсы команданың ойыншысының аты] келсін!" (немесе " , [ойыншының атын] бірден жібер!" немесе " , мен [ойыншының атын] шақырамын!").

Басқа тілдерде

Ресей және бұрынғы КСРО елдерінде бұл ойын "Әли Баба" деп белгілі. Венгрияда бұл ойын "Adj, király, katonát!" (Патша, бізге сарбаз беріңіз!) деп, ал Сербияда "Јелечкиње, барјачкиње" (jelečkinje, barjačkinje, яғни, қала жаршысы және ту көтергіш) деп аталады. Румынияда ойын "Țara, țara vrem ostași" (Ел, ел, бізге сарбаздар керек) деп, ал Молдова Республикасында "Împărate, împărate, dați ne un soldat!" (Патша, патша, бізге сарбаз беріңіз!) деп айтылады. Словакияда бұл ойын "Kráľu, kráľu, daj vojačka!" (Патша, патша, сарбаз бер!) деп танымал. Чехияда ойын "Král vysílá své vojsko" (Патша өз әскерін жібереді) деп аталады, алайда әр команда қарсы команданың қатарын бұзуға тырысатын өз мүшесін өзі таңдайды, екінші команда шақырған мүшесін жібермейді.

Тыйым салу

Британдық бульдог сияқты, Red Rover ойыны да көп мектептерде дене жарақатының қаупі болғандықтан тыйым салынды. Оны ойнау жиі ұлдардың арасында наразылық тудырады. Сондықтан, кез келген соққы салу, ұру және қол-аяқпен күш қолдануға қатаң тыйым салынуы керек.