Кіріспе

Crokinole (/k//r//oʊ//k//ᵻ//n//oʊ//l/ KROHki nohl) – дискіні итеру дағдысын қажет ететін, мүмкін Канададан шыққан, пичнут, каром және пиченот сияқты үстел ойыны, сонымен қатар шайқас тақтасы мен керлинг элементтері үстел өлшеміне дейін азайтылған. Ойыншылар дөңгелек ойын бетінде кезекпен дискіні атып, дискілерін тақтаның жоғары ұпайлы аймақтарына, әсіресе 20 ұпайлық орталық тесікке түсіруге тырысады, сонымен қатар қарсыластарының дискілерін тақтадан "қазанға" түсіруге ұмтылады. Крокинолде ату көбінесе тақтаның ортасына қарай болады, ал каром мен пичнуттегідей, төрт сыртқы бұрыштық қалтаға қарай емес. Крокинолді кио таяқшаларымен де ойнайды, және Канаданың Онтарио штатындағы Тависток қаласында өткізілетін Крокинол әлем чемпионатында кио таяқшаларын пайдаланатындар үшін арнайы категория бар.

Жабдық

Тақтаның өлшемдері ойын бетіне байланысты өзгереді, әдетте оның диаметрі жылтыратылған ағаштан немесе ламинаттан жасалған болады. Орналасуы – сырттан ішке қарай 5, 10 және 15 ұпайға бағаланатын 3 концентрлі шеңбер. Ортасында 20 ұпайлық шағын ойық бар. Ішкі 15 ұпайлық шеңбер 8 кішкентай бампер немесе тіреулермен қоршалған. Тақтаның сыртқы шеңбері төрт бөлікке бөлінген. Тақтаның сыртқы жиегі сәл көтерілген, бұл доптың сыртқа ұшып кетпеуін қамтамасыз етеді, ал ойын беті мен жиек арасында шығып кеткен кесектерді жинауға арналған шұңқыр бар. Крокинол тақталары көбінесе сегізбұрышты немесе дөңгелек пішінде болады. Ағаш дискілердің мөлшері шахмат фишкаларына шамамен тең, диаметрі тақтаның орталық тесігінен сәл кішірек, және әдетте бір жағы қуыс, екінші жағы дөңес болады, бұл ағаштың табиғи қасиеттеріне байланысты, ал емес жоспарланған дизайнға. Басқа нұсқада ойынды орталық тесігі бар сақина тәрізді кесектермен ойнауға болады.

Ұнтақ

Крокинолда кез келген майлау ұнтағын қолдану туралы пікірлер қарама-қайшы, кейбір талғампаздар мұндай амалға қарсы шығады. Ұнтақ кейде бөлшектердің бетте тегіс сырғанауына кепілдік беру үшін қолданылады. Бор қышқылы көп уақыт бойы танымал болды, бірақ қазір ол улы зат деп есептеледі және оның орнына қауіпсіз аналогтары қолданылады. Еуроодақ бор қышқылын "ауыр денсаулыққа қауіпті зат" ретінде жіктеді. Ұлыбританияда көптеген ойыншылар баспа өнеркәсібінен алынған, арнайы электростатикалық қасиеттері бар және 50 микрометр диаметріндегі бөлшектері бар анти-тұндырғыш спрей ұнтағының түрін пайдаланады. Онтарио штатының Тависток қаласында (Канада) өткен Крокинол әлем чемпионатының мәлімдемесінде былай делінген: "Әлем чемпионатының ұйымдастырушылары қажет болған жағдайда тақталарды паста тәрізді маймен жағады. Турнир күні ойынға арналған шайыр ұнтағы (CAPO жылдамдығы, сары және ақ контейнерде) ойын алаңының шұңқырына қойылады. Тек турнир ұйымдастырушылары ғана сапалы ұсақ түйіршікті шайырды қолданады. Ойыншылар қаласа, ату алдында дискілерін шайырға сүртіп ала алады. Байқауға қатысушыларға тақтаға қандай да бір майлау заттарын жағуға рұқсат жоқ. Басқа майлау материалдарын қолдануға тыйым салынады".

Ойын процесі

Крокинольді көбінесе екі ойыншы немесе екі ойыншыдан тұратын командада төрт ойыншы ойнайды, мұнда серіктестер бір-біріне қарама-қарсы отырады. Ойыншылар өздерінің дискілерін тақтаның сыртқы жиегінен ойын алаңына кезекпен лақтырады. Лақтыру әдетте дискіні саусақпен итеру арқылы жасалады, бірақ кейде кішкентай таяқтар да қолданылуы мүмкін. Егер тақтада қарсылас дискілері болса, ойыншы лақтыру кезінде тікелей немесе жанама түрде қарсылас дискісіне тиюі керек. Әйтпесе, лақтырылған диск "бұзушылық" деп есептеліп, тақтадан алынады, сонымен қатар лақтыру кезінде қозғалған ойыншының басқа дискілері де алынады. Егер тақтада қарсылас дискілері болмаса, көптеген (бірақ барлығы емес) ережелерде ойыншы тақтаның ортасына лақтыруы керек, ал лақтырылған диск 15 ұпайлық қорғалған шеңбердің ішінде толығымен немесе (ережелерге байланысты) осы сызықтың ішінде немесе оған жанасуы керек. Бұл көбінесе "жасырынбау" ережесі деп аталады, себебі ол ойыншыларға қарсыластары күзетілген орталық шеңберден толығымен өтіп, оларды соғып, бұзушылықтан сақтау үшін алғашқы лақтыруларын қоюға тыйым салады. Бұл ережесіз ойнағанда ойыншы әдетте қалаған лақтыруын жасай алады, және дискі ойын алаңының сыртқы сызығының ішінде болғанша, ол тақтада қалады. Кез келген лақтыру кезінде орталық "20" тесігіне (әдетте "Toad" немесе "Dukie" деп аталады) толығымен түсіп қалған кез келген диск ойыннан шығарылады және раунд соңында, егер лақтыру жарамды деп табылса, диск иесі үшін жиырма ұпайға есептеледі. Есептеу барлық дискілер (әдетте әр ойыншыға немесе командаға 12) ойналғаннан кейін жүзеге асырылады және айырмашылық бойынша есептеледі: яғни, жоғары ұпай жинаған ойыншы немесе команда раундтың жоғары және төмен ұпайларының айырмасына ие болады, осылайша әр раундта бір команда немесе ойыншы ғана ұпай алады. Ойын, алдын ала белгіленген жеңіс көрсеткішіне жеткенше жалғасады.

Ойынның тарихы

30 жылдық зерттеуден кейін Уэйн Келли крокинольдің алғашқы тарихына қатысты бағалауын «The Crokinole Book», Торонто, MacMillan Company of Canada, 1969, 61-бетте, ал ең көне нұсқасы 1875 жылы Экхардт Веттлауфердің еңбегінде жарияланды. Мүмкін, Экхардт Веттлауфер Нью-Йорк штатындағы достарына сапар шегіп, ерекше әрі қызықты үстел ойыны ойналып жатқанын көріп, үйіне оралған соң, оны ұлына сыйлық ретінде жасаған шығар? Ол, сөзсіз, талантты және тапқыр суретші де, ағаш шебері де болған. Немесе керісінше болды ма? М. Б. Росс мырза Онтариоға барып, ауылдық халық өнерінің ерекшелігін байқап, Нью-Йоркке қайтқан соң, өзінің американдық кәсіпкерлік дағдыларын жаңа крокиноль тақтасына патенттік атау беру арқылы толыққанды пайдаланған жоқ па? Осы іздің жасы 100 жылдан асып кеткендіктен және басқа да сенімді дереккөздер табылмағандықтан, қазіргі уақытта Экхардт Веттлауфер немесе М. Б. Росс сұраққа жауап беруге ең жақын тұрған тұлғалар сияқты көрінеді: Кім (алғашқы крокиноль тақтасын жасады)?» Ең алғашқы крокиноль тақтасын 1876 жылы Канаданың Онтарио провинциясындағы Перт округінде шебер Экхардт Веттлауфер жасаған. Веттлауфер тақтаны ұлы Адамның бес жасқа толуына орай сыйлық ретінде жасады, ол қазір Онтарионың Китченер қаласында орналасқан ұлттық тарихи ескерткіш – Джозеф Шнайдер Хаус мұражайының коллекциясында сақталуда, ол неміс халық өнеріне арналған. 1870-ші жылдарға қатысты Оңтүстік-Батыс Онтариодан табылған бірнеше қолмен жасалған тақталар 1990-шы жылдардан бері жарық көрді. Крокинолға ұқсас үстел ойынына 1880 жылдың 20 сәуірінде Джошуа К. Ингаллс патент алған (АҚШ патені № 226,615). Сенімсіз дереккөз: date=June 2018.

Крокинольдің меннониттік немесе амиштік тегі бар деген пікір жиі кездеседі, бірақ мұндай мәлімдемені растайтын нақты деректер жоқ. Бұл қате түсінікке себеп осы ойынның меннониттік және амиштік топтарда танымал болуы болуы мүмкін. Ойынға 19 ғасырдағы көптеген протестанттық топтардың ойын-сауықтарды, мысалы, карта ойнау немесе билеуді «шайтанның ісі» деп санағаннан өзгеше, зиянсыз ойын-сауық ретінде қарастырылған. Крокинольдің 1860-шы жылдардағы ең алғашқы тамырлары британдық және Оңтүстік Азия ойындары, мысалы, каром, крокинольге айналғанның ең ықтимал алғы шешімі екенін көрсетеді. 2006 жылы «Крокиноль» атты деректі фильм шықты. Әлемдік тұсаукесер 2006 жылдың басында Онтарионың Ватерлоо қаласындағы Princess Cinema кинотеатрында өтті. Фильм 2004 жылғы Әлемдік Крокиноль Чемпионатына қатысушылардың жарысқа дайындалуын көрсетеді.

Крокиноль әлем чемпионаты

World Crokinole Championship (WCC) турнирі 1999 жылдан бері маусымның бірінші сенбісінде Онтарио штатының Тависток қаласында жыл сайын өткізіліп келеді. Тависток қаласы қонақ қабылдаушы қала ретінде таңдалды, себебі ол ең алғашқы ойын тақтасын жасаған Экхардт Веттлауфердің туған жері болды. Турнирге Канаданың барлық провинциялары, АҚШ-тың бірнеше штаты, Германия, Австралия, Испания және Ұлыбританиядан қатысушылар тіркелді. WCC жекелей сындағы жарыс іріктеу турында басталады, онда қатысушылар кездейсоқ тағайындалған қарсыластармен 10 матч өткізеді. Іріктеу турындағы жарыс үлкен, кездейсоқ анықталатын форматта өтеді. Ашылу турындағы нәтижелер бойынша үздік 16 қатысушы плей-оффқа өтеді. Плей-оффтағы алғашқы төрт орын алғандар бір-бірімен жарысады, ал ең үздік екі қатысушы финалда күш сынасады. WCC жұптық сындағы жарыс кездейсоқ тағайындалған қарсыластармен 8 матчтан тұратын іріктеу турында басталады, ал үздік алты команда плей-офф кезеңіне өтіп, чемпионды анықтайды. WCC-де бірнеше дивизион бар, оның ішінде бәсекеге қабілетті ойыншылар (ересектер), бастаушылар (демалыс), жас ойыншылар (орта буын, 11–14 жас; кіші буын, 6–10 жас) және кьюмен ойнаушылар (кью сингл) үшін де дивизиондар қарастырылған. WCC сондай-ақ бәсекелі жекелей сында, демалыс сынында, кью синглде, орта буын синглде және кіші буын синглдегі іріктеу турындағы үздік 20 шұңқырға тигізген соққысы үшін жүлде береді. Бұдан өзге, турнирде бәсекеге қабілетті саусақпен ату (жұптық сында), бастаушылар (демалыс жұптық сынында), жас ойыншылар (жастар жұптық сынында, 6–16 жас) және кьюмен ойнаушылар (кью жұптық сынында) үшін де жұптық дивизиондар ұйымдастырылады. World Crokinole Championship турнирінің ресми тақта жасаушысы – Джереми Трейси.

Ұлттық крокиноль қауымдастығы

Ұлттық крокиноль қауымдастығы (NCA) – қолданыстағы және жаңа крокиноль клубтары мен турнирлерін дамытуға көмектесетін қауымдастық. NCA іс-шараларының көп бөлігі Канаданың Онтарио провинциясында өткенімен, NCA Канаданың ПЭИ және БК провинцияларында, сондай-ақ Нью-Йорк штатында санкцияланған жарыстар ұйымдастырды. NCA турнирлерінің жиынтығы NCA туры деп аталады. Әр NCA тур маусымы маусым айында Тависток әлемдік чемпионатында басталып, келесі жылдың мамырында Онтариодағы жекелей крокиноль чемпионатында аяқталады. Әр турнирдің нәтижесінде әр ойыншыға ұпайлар беріледі, олар маусым соңындағы рейтингтік жіктемеде жоғары орын алу үшін күш көрсетеді.