Британ жазушысы Иэн Кокран: Өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Британ жазушысы

Иэн Кокрэйн (7 қараша 1941 – 7 қыркүйек 2004) – британдық романист және шығармашылық жазу пәнінің оқытушысы. Оның романдары қараңғы юмор мен трагикалық соңымен белгілі.

Өмірбаян

Кокрейн Мойларг қаласында дүниеге келіп, Солтүстік Ирландияның Антрим ауылдық аймағында өсті. Ол: «Біз елдің шетіндегі шағын үйde тұрдық, бір бөлмеде жетіміз ұйықтадық. Бірақ мен кедейлікте өмір сүріп жатқанымызды сезбедім», – деді. Кейін отбасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін салынған жаңа кеңес үйлерінің біріне көшіп барды, бірақ Кокрейн ескі екі бөлмелі ауылдық мектепке баруын жалғастырды. Бұл мектепте кіші балаларға әйел мұғалім, ал үлкен балаларға ер адам «шебер» сабақ берді. Осы жағдайдағы шебер – прогрессивті Р. Л. Расселл («Бала және оның қаламы», 1935), ол жас Кокрейнды жазуға шақырды және оған жақсырақ болашаққа қадам басуға сенім сыйлады. Кокрейн 1950-ші жылдардың соңында Лондонға көшіп келді және түрлі жұмыстардан кейін толық уақытты жазушы ретінде өмір сүре бастады. Оның әңгімелері «Faber's Introduction 4» (1971) және «Penguin Modern Stories» (1972) сияқты әдеби журналдар мен антологияларда жарияланды. Кокрейннің алғашқы романы «Жаңылғандық» 1973 жылы жарық көрді, ал екіншісі «Басында бұзылған» (1974) «Guardian Fiction Prize» сыйлығының иегері болды. Оның ерте өмірінің көп бөлігі романдарында көрінеді, бірақ олар автобиографиялық емес пе деген сұраққа ол: «Бұл ғылыми фантастика емес, мен өмір сүріп жатқан нақты әлем. Бұл тек автобиографиялық емес, мен өз тәжірибемнен шабыттанамын», – деді. Жазуында табиғилық, әңгімелесудегі шынайылық сезілді, ол оны сый деп санады, аспапта ойнау сияқты. Ол: «Бір нәрсеге қатты жұмыс істеген кезде, терілген сезімдер мен диалогтардың бәрімен бірге машинканың жеткілікті жылдамдықпен жүретінін сеземін», – деді. Ол бір кезде шығармашылық жазуды оқытқан және осы тақырыпта кітап жазумен айналысқанмен, оны үйренуге болатындығына күмәнданды. Ол: «Жақсы нәтиже көрсеткендер: «Иә, мен мұны білдім» дей алатын адамдар. Бұл пайдалы емес деймін, себебі олар өте жақсы жазушылар болуы мүмкін, бірақ өздерінің жақсы жазушы екенін білмейді», – деді. Таныстары оның пікірі, талант болса, оны қолдау керек екендігін айтады, өйткені оның мұғалімі Антримде оны қолдаған. Көптеген адамдар оның көмек пен кеңес берудегі шексіз жомарттығын мойындайды. 1972 жылы Мэгги Огилвиге үйленгені 1979 жылы достық ажырасумен аяқталды. Мэгги Огилви Чарльз Маникомқа қайта үйленді және одан Шарлотта есімді қыз дүниеге келді. Кокрейн Мэггидің жақын досы болып қалды. Чарльз Маником Кокрейннің отбасының бір бөлігі болуына қуанды. Кокрейн Шарлоттаны тәрбиелеуге көмектесті. Кокрейн мен Шарлотта бір-біріне берілген еді. Осы келісімнің жақсы нәтиже бергені – барлық тараптың ізгілігі мен сүйіспеншілігінің арқасы. Кокрейн ұйымдасқан дінге, әсіресе, триумфалистік үгіттеуге көп уақыт бөлмеді. Өмірінің соңғы жылдары ол буддизмге қызығушылық танытты, бірақ ол негізінен гуманист болды. Кокрейн достары үшін ғана емес, мұқтаж болған кез келген адамға көмектесу үшін өзін аямайтын, кейде өзі үшін үлкен қауіп төндіретін. Бірде, 1987 жылы, ол түнгі уақытта метроның Оксфорд-стрит станциясында болған кезде, сегіз-он адамнан тұратын топтың тағы екі адамды ұрып-соққанын көрді. Ол: «Олар бір адамды ұрып-соғып, қатты ұрып-соғып, қатты ұрып-соғып жатты. Айналасында басқа адамдар көп болды, бірақ бәрі оған жол берді. Егер мен араласпасам, олар сол кісіні өлтірер еді», – деді. Осы оқиғадан ол ауыр, ұзаққа созылған жарақат алды, бұл оның жазу қабілетіне қатты әсер етті және оны қылмыстық жарақаттарды өтеу жөніндегі кеңеспен ұзақ, негізінен нәтижесіз іс жүргізуге ұшыратты. Оның төзімділігі денсаулығы нашарлауына және көретін қабілеті төмендеуіне қарамастан, оны жалғастырды, ол роман жазуды жалғастырды, тіпті баспа модасы кез келген ерекше және түпнұсқаны жариялауды қиындатты. Кокрейннің барлық романдарын сыншылар жақсы қабылдады. 2018 жылы Turnpike Books баспасынан «F for Ferg» романының жаңа басылымы жарық көрді және Seamus Heaney HomePlace-де басылымның ашылуы Кокрейннің еңбегін Кокрейннің досы және әріптесі, романшы Ян Карсонмен және академик Эмонн Хьюзбен талқылауды қамтиды. Оның кейінгі шығармаларын басып шығару қиын болды, ал ол қайтыс болған кезде оның барлық шығармалары басылып шықты. Иан Кокрейннің дауысы қазіргі британдық көркем әдебиетте ерекше болды. Көптеген оқырмандар оның романдарын күлкілі, әдепсіз, құдайға қарсы, әсерлі және қайғылы деп тапты. Ол шетке қалғандардың: жастардың, жұмыссыздардың, ақылдан тайған немесе құрметке лайық емес адамдардың сезімдерін білдіреді. Оның ата-аналармен, діни қызметкерлермен, басшылармен және шенеуніктермен болған қақтығыстарын бейнелеу олардың жоғары тұрғандарының абсурдтылығын, өзімшілдігін және екіжүзділігін көрсетеді. Оның кітаптарының атауларында қызық, есімдері бар, мысалы, «Жақсыдағы Иса» (1975) немесе «Ақылсыз үйde құс» (1977). «F for Ferg» (1980) – Кокрейн романының типік үлгісі. Ол фабрика қақпаларының маңында көңіл көтерудің жолдарын іздеп жүрген бірнеше жігіттердің қимылдарын көрсетеді. Олар атақтың ұлын, атақты Фергті, біреудің қатыстыруымен романдық әуесқойлыққа араластыруға шешім қабылдайды. Ол комедиялық түрде басталады, бірақ қорқынышты трагедиямен аяқталады. Кокрейннің тағы бір классикалық романы – «Ағыс». Бұл роман Портобеллодағы бекершілер тобының жергілікті шіркеудегі кедейлер жәшігін тонауға тырысуы туралы, ал олардың бірі дін қызметкерін күрделі жалған мойындаулармен алаңдатады. Бұл роман да кейіпкерлер жоспарлағаннан артық нәрсені иеленуімен аяқталады. Кокрейннің кейіпкерлері көбінесе жауапсыз, бірақ соған қарамастан, оларға деген сымбаты мен адамгершілік сезімімен қаралады. Кокрейннің диалогқа ерекше құлағы кейіпкерлеріне өмір сыйлайды.

Cochrane was born in Moylarg and grew up in rural Antrim in Northern Ireland. He said, "We lived in a little house right out in the country, with seven of us sleeping in one bedroom. But I don't think I realised we were living in poverty." Later the family moved into one of the new council houses built after the Second World War, but Cochrane continued to attend the old two roomed country school. This school had a female teacher at one end for the younger children and a male "master" at the other end for the older ones. The master in this case was the progressive R. L. Russell (author of The Child and His Pencil, 1935), who encouraged young Cochrane to write and gave him the confidence to escape to better things. Cochrane moved to London in the late 1950s and after abandoning a variety of jobs was eventually able to live as a full time writer. Stories began to appear in literary magazines and anthologies such as Faber's Introduction 4 (1971) and Penguin Modern Stories (1972). Cochrane's first novel, A Streak of Madness, was published in 1973, and his second, Gone in the Head (1974), was a runner up for the Guardian Fiction Prize. Much of his early life is echoed in his novels, but when asked if they were autobiographical, he said: "It's not science fiction, it's in the real world that I'm living in. It isn't just autobiographical, but I draw from my own experience." There was a naturalness about the writing, a conversational authenticity, which he felt was a gift, like being able to play an instrument. He said, "When I'm working hard on something, I feel the typewriter can't go fast enough, with all the feelings and the dialogue going through me." Although he taught creative writing for a time and had been working on a book on the subject, he was doubtful whether ultimately it was something that could be learned. He said, "The people who do well are the people who can say: 'Yeah, I knew that.' I'm not saying it's not a benefit, because they might be really good writers and not know that they're good writers." Acquaintances say that his attitude was that if the talent existed, it could be encouraged, much as his own had been encouraged by his teacher in Antrim. Many attest to his untiring generosity with help and advice. His 1972 marriage to Maggie Ogilvie ended amicably in 1979. Maggie Ogilvy remarried to Charles Manicom, and bore him a daughter, Charlotte. Cochrane remained a close friend of Maggie. Charles Manicom was happy to let Cochrane remain part of the family. Cochrane helped raise Charlotte. Cochrane and Charlotte were devoted to each other. That the arrangement worked so well is a tribute to the good nature and love of all concerned. Cochrane had little time for organised religion, especially of the triumphalist proselytising sort. In later life he became interested in Buddhism, but he was fundamentally a humanist. Cochrane would put himself out not only for friends but for anyone in need, sometimes at considerable risk to himself. On one occasion, in 1987, he was in an Oxford Street underground station late at night when he saw a group of eight to ten men beating up two others. He said, "They were punching and kicking one in particular, really laying into him. There were a lot of other people around but everyone else was just letting it happen. They probably would have killed that bloke if I hadn't stepped in." In this incident he received severe, lasting injuries that badly affected his ability to write and involved him in long, largely fruitless proceedings with the Criminal Injuries Compensation Board. His resilience kept him going despite ill health and increasing blindness, and he continued to write novels even when publishing fashions made it increasingly difficult to publish anything quirky and original. All Cochrane's novels were well received by critics. A new edition of F for Ferg was published in 2018 by Turnpike Books and a publication launch at the Seamus Heaney HomePlace involved a discussion of Cochrane's work with Maurice Leitch, Cochrane's friend and fellow novelist, Jan Carson, a contemporary novelist, and the academic Eamonn Hughes. His later fiction was more difficult to publish, and by his death all his works were out of print. Ian Cochrane's voice was distinctive in modern British fiction. Many readers found his novels to be funny, bawdy, blasphemous, touching and sad. He is said to express the feelings of the marginalised: the young, the unemployed, and people nearly insane or unrespectable. His portrayal of their clashes with parents, priests, bosses and officials reveal all the absurdity, selfishness and hypocrisy of their supposed betters. His books' titles have a jokey craziness, such as Jesus on a Stick (1975) or Ladybird in a Loony bin (1977). F for Ferg (1980) is a typical Cochrane novel. It documents the antics of some lads who hang around factory gates looking for ways to have fun. They decide to involve the boss' son, the Fergus of the title, in a romantic hoax with someone else's girlfriend. It starts in a comic vein but ends with horribly fatal consequences. Another classic Cochrane novel is The Slipstream. This novel is about the escapades of a group of Portobello wasters who attempt to rob the poor box in the local church while one of their number distracts the priest with elaborate fake confessions. This novel also ends with the characters reaping more than they planned. Cochrane's characters are often feckless, but treated with sympathy and humanity. Cochrane's exceptional ear for dialogue grants his characters the gift of life.