Кіріспе

1940 жылы туған ағылшын жазушысы және саясаткер Джеффри Говард Арчер, Уэстон-супер-Маре бароны (ағылш. Jeffrey Howard Archer, Baron Archer of Weston-super-Mare) (1940 жылдың 15 сәуірінде туған) – ағылшын романист, өмірлік пэр, сотталған қылмыскер және бұрынғы сайланған саясаткер, ол Лордтар палатасының мүшесі болып қала береді. Жазушылыққа дейін Арчер Парламент мүшесі болды (1969–1974), бірақ қаржылық дағдарыстан кейін қайта сайлануға ұмтылмады, бұл оны жақындап бара жатқан банкроттыққа жеткізді. Арчер роман жазу арқылы өзін қайта жаңғыртты. Оның 1979 жылғы «Кейн мен Абель» романы әлемдегі ең көп сатылған кітаптардың бірі болып табылады, оның дүние жүзінде шамамен 34 миллион данасы сатылған. Жалпы, оның кітаптары дүние жүзінде 320 миллионнан астам данаға сатылды. Арчер Консервативтік партия төрағасының орынбасары болды (1985–1986), бірақ газет оны проституткаға ақша төлегені туралы айыптағаннан кейін отставкаға кетті. 1987 жылы ол сотта жеңіске жетіп, осы мәлімдемеге байланысты үлкен өтемақы алды. 1992 жылы ол өмірлік пэр атанды және кейін Консервативтік партиясынан Лондонның алғашқы сайланған мэріне кандидат болды. 1999 жылы ол 1987 жылғы қорлау ісінде жалған куәлік бергені анықталғаннан кейін кандидаттығынан бас тартты. Ол жалған куәлік бергені және әділеттіліктің жолын бұзғаны үшін (2001–2003) түрмеге қамалды, бұл оның белсенді саяси мансабын аяқтады. Оның отбасы ол екі апталық болғанда Сомерсетке көшіп, ақырында Уэстон-супер-Маре теңіз жағалауындағы қалаға қоныстанды, онда Арчер өмірінің көп бөлігін өткізді. Оның әкесі Уильям (1956 жылы қайтыс болды) Джеффри Арчер дүниеге келгенде 64 жаста болды. Мансабының басында Арчер әкесінің болмаған әскери мансабы туралы баспасөзге қайшы пікірлер айтты. Бала кезінде Арчер Бристоль Роверс футбол клубының капитаны болуды армандаған. Ол әлі де клубтың жанкүйері.

Веллингтон мектебі

1951 жылы Арчер 11 плюсты тапсырғаннан кейін Сомерсеттегі Веллингтон мектебіне (Беркширдегі Веллингтон колледжі емес, кейін ол осыны айтуға бейімділік танытты) стипендия алды. Ол "Шай үстінде" деген атақпен апта сайын баған жазды және Джеффри туралы жиі жазып, оны "Топпенс" деп атады. Арчер бұл оған әкелген жергілікті даңқтан ләззат алғанымен, Веллингтон мектебінде зорлық-зомбылыққа ұшырады. Сондай-ақ Арчер үш A деңгейі және АҚШ университетінің дипломы туралы жалған мәлімдеме жасады деген айыптар таралды. Арчер Oxfam қайырымдылық қорына ақша жинады, соның ішінде The Beatles тобының қолдауын алды. Топ оның шақыруын қабылдап, Брассенос колледжінің директорының резиденциясында Арчермен және колледж доценттерімен суретке түсті, бірақ онда концерт өткізбеді. Сол кезде Мертон студенті болған сыншы Шеридан Морли оқиғаны еске алды: «Перерыв кезінде мен дәретханаға бардым, ал менің қасымда Ринго Старр тұрды. Ол менден Джеффри Арчер деген жігітті білемін ба деп сұрады. Мен Оксфордтағылардың барлығы оның кім екенін анықтауға тырысып жатыр дедім. Ринго: «Ол маған жақсы жігіт сияқты көрінеді, бірақ ол сіздің зәрiңiздi бөтелкеге құйып сататын сияқты» деді. Ол бұрын қауіпсіз босандыруды қолдаған медициналық қайырымдылық ұйымында жұмыс істеген, кейін БҰҰ қауымдастығына (UNA) бас қаржы жинаушы болып қосылды. UNA төрағасы болған Хамфри Беркли Арчер UNA-да жұмыс істеген кездегі шығындар туралы есептерінде көптеген қайшылықтар болғанын мәлімдеді. Осы шақта Арчер саясатқа қадам басып, 1967-1970 жылдары Ұлы Лондон кеңесінде Хаверингтің консервативті кеңесшісі болды. Сол жылы ол Мейфэрде «Арчер галереясын» ашты. Галерея қазіргі заманғы өнерге маманданған, оның ішінде мүсінші және суретші Леон Андервудтың туындылары да бар еді. Бірақ галерея ақырында шығынға ұшырады, және Арчер оны екі жылдан кейін сатты.

Парламент мүшесі

29 жасында Арчер Линкольншир округіндегі Лоут сайлау округінің парламент мүшесі болып сайланды. Ол 1969 жылғы 4 желтоқсанда өткен қосымша сайлауда Консервативтік партия атынан орынды сақтап қалды. Лоут сайлау округінің үш маңызды аймағы болды: Лоут, Клитхорпс және Иммингем. Парламент депутаты ретінде Арчер сайлау округінің ең жұмысшы табының көп шоғырланған Иммингем консервативтік клубының тұрақты келушісі болды. 1970 жылы ол Кеннеди ескерткіш жарысына қатысты, ол Лоуттан Скегнесске және кері 50 мильдік жүгіру/жаяу жүру жарысы еді. Парламентте Арчер Консервативтік партияның сол жағында болды және партиясының кейбір саясатына қарсылық көрсетті. Ол қарт адамдарға тегін теледидар лицензиясын беруді қолдады және мұражайларға кіру ақысына қарсы болды. 1971 жылы ол хат-хабарларын реттеу үшін Дэвид Меллорды жұмысқа алды. Ол Меллордың болашақта министрлікке жететініне сенім білдірді. 1999 жылғы ақпан айындағы сұхбатында Арчер: "Біз қайтадан экстремизмге оралмасақ жақсы болар еді. Мен орталық-оң жақты деп айтуға болады, бірақ мен оң қанатты да, сол қанатты да бірдей ұнатпаймын" деді.

Қаржылық дағдарыс

1974 жылы Арчер Aquablast атты канадалық компанияның қатысы бар алаяқтық инвестициялық схеманың құрбаны болды. Бұл оқиға оның алғашқы байлығын жоғалтып, шамамен 500 000 фунт стерлинг қарызға батып қалдырды. Арчер көп жыл бойы айыптауды жоққа шығарды, бірақ 1990-жылдардың соңында ол костюмдерді алғанын мойындады, бірақ сол кезде дүкеннен кеткенін білмегенін мәлімдеді. "Кейн және Абель" (1979) романы оның ең көп сатылған туындысы болды және The New York Times бестселлерлер тізімінде бірінші орынға шықты. Оның ерте туындыларының көпшілігі сияқты, бұл романды да Олимпиада чемпионы, фехтовальщик Ричард Коэн өңдеді. Роман мен әңгімелерден басқа, Арчер үш сахналық пьеса жазды. Алғашқысы, "Рационалды күмәннен тыс", 1987 жылы сахналанды және Лондонның Вест-Эндіндегі Куинс театрында бір жылдан астам уақыт көрсетілді. Арчердің келесі пьесасы, "Эксклюзив", 1989 жылдың қыркүйегінде Лондонның Странд театрында ашылды. Ол сыншылар тарапынан жақсы қабылданылмады және бірнеше аптадан кейін жабылды. Оның соңғы пьесасы, "Айыпталушы", 2000 жылдың 26 қыркүйегінде Виндзордағы Корольдік театрда көрсетілді, ал желтоқсанда Вест-Эндтегі Корольдік Хеймаркет театрына көшірілді. 1988 жылы автор Кэтлин Бернет Арчерді өзінің жазған әңгімесін плагиаттаған деп айыптады және оны "Әңгімедегі өзгешелік" атты әңгімелер жинағына енгізді. Арчер бұл әңгімені ұрлаған жоқ деп жоққа шығарды, идеядан шабыттанғанын айтты. Арчердің кітаптары коммерциялық жағынан сәтті болғанымен, сыншылар оның шығармаларына көбінесе жағымсыз пікір білдірді. Журналист Хьюго Барнакл The Independent газетіне "Төртінші билік" (1996) романы туралы жазғанда, роман "редакторлар жұмыс істемегендей көрінеді" дегенмен, "толыққанды қанағаттандырмайды" деген ойға келді. Арчер әрбір кітапты жазуға және қайта жазуға көп уақыт жұмсайтынын айтады. Ол алғашқы нұсқаны жазу үшін шетелге сапарлайды, әр жолы екі сағаттап жұмыс істейді, содан кейін барлығы 17 нұсқаға дейін жазады. 2010 жылдан бері Арчер әр жаңа кітаптың алғашқы нұсқасын Майоркадағы "Жазушының тұйыққа тірелуі" деп аталатын вилласында жазады. 2011 жылы Арчер "Клифтон хроникалары" сериясының бірінші кітабын жариялады, ол Гарри Клифтонның 1920 жылы тууынан бастап 1993 жылы қайтыс болуына дейінгі өмірін баяндайды. Серияның алғашқы романы, "Уақыт ғана көрсетеді", Гарридің 1920 жылдан 1940 жылға дейінгі өмірін қамтиды және 2011 жылдың 12 мамырында Ұлыбританияда жарық көрді. Арчердің әңгімелерінің суреттерімен безендірілген "Қысқа, Ұзын және Биік" атты әңгімелер жинағы 2020 жылдың қараша айында, суретші Пол Кокстың суреттерімен бірге жарық көрді. "Менің үстімнен өлтіргенше" 2021 жылдың қазан айында жарық көрді және детектив Уильям Уорвик туралы триллерлер сериясының төртінші кітабы болып табылады. Кітап сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және New York Times бестселлері тізіміне енді. 2020 жылдың қаңтарында Арчер өзінің бұрынғы әдеби агенттері, Curtis Brown компаниясына 500 000 фунт стерлинг көлеміндегі төленбеген авторлық гонорарды талап етіп сотқа бергені хабарланды.

Партия төрағасының орынбасары

Арчердің саяси мансабы 1980-ші жылдары қайта жанданды, ол консервативтік партияның белсенді қатысушылары арасында танымал спикер болды. 1985 жылдың қыркүйегінде Маргарет Тэтчер оны Консервативтік партия төрағасының орынбасары етіп тағайындады. Партия төрағасы Норман Теббит, сондай-ақ партияның көрнекті мүшелері Уильям Уайтлоу мен Эдвард Хит тағайындауға күмәмен қарады. 1987 жылдың шілдесінде мәселе сотқа жетті. Арчер Когланға жасалған төлемді кінәлі емес, қайырымдылықпен жасалған әрекет деп түсіндіріп, сотты жеңіп, 500,000 фунт стерлинг өтемақы алды. Арчер бұл ақшаны қайырымдылыққа жұмсайтынын мәлімдеді. Алайда, бұл іс бірнеше жылдан кейін Арчердің саяси аренадан толығымен кетуіне әкелді. Сот судьясы (Мистер Әділет Қаулфилд) қазылар алқасына берген нұсқауларында Мэри Арчерді былай сипаттады: «Күдіктілер алқасында Мэри Арчерді еске алыңыз. Оның бейнесі сіздің есте сақтауыңызда мәңгі сақталады. Оның осалдығы бар ма? Оның иісі қандай? Егер осы сот процесінің салдары болмағанда, оның сұлулығы қашан оянатын еді? Ол қаншалықты әсерлі? Оның некесі бақытты болды ма? Ол күйеуі Джеффримен бірге болуды ұнатты ма, әлде оны шыдады ма?» Содан кейін судья Джеффри Арчер туралы былай деді: «Оған сейсенбі күні сағат бірге жақын уақытта, Каприс мекемесінде өткен кештен кейін, қарапайым қонақ үйде суық, сүйіспеншіліксіз, резеңкемен оқшауланған сексуалдық қатынас қажет пе?» Арчерлер өздерін қалыпты, бақытты отбасы деп санаса да, журналист Адам Рафаэльдің сөзіне сүйенсек, Джеффри мен Мэри Арчерлер көбінесе бөлек өмір сүрген. Daily Star газетінің редакторы Ллойд Тернер газет иесі, Лудгейт Лорды Стивенс сотқа шақырылғаннан кейін алты аптадан соң жұмыстан босатылды. Адам Рафаэль көп ұзамай Арчердің сотта жалған куәлік бергенін дәлелдеді, бірақ оның жоғары лауазымдағы қызметкерлері әлеуетті қымбат сот ісіне баруға дайын болмады. Кейіннен News of the World газеті Арчермен соттан тыс келісімге келіп, оны да жамандағанын мойындады. Арчер 1992 жылдың 27 шілдесінде Сомерсет графтығындағы Марктан Уэстон-супер-Мэр бароны Арчер ретінде өмірлік пэр титулын алды. Премьер-министр Джон Мейджор оны негізінен Арчердің күрдтерге көмек көрсетудегі рөліне байланысты ұсынды.

1990 жылдардағы саяси мәлімдемелер

1993 жылы консерваторлардың конференциясында сөйлеген сөзінде Арчер сол кездегі Ішкі істер министрі Майкл Ховардты "Тұрып, міндетіңді атқар" деді: "Майкл, қарт адамдардың есікті ашудан, түнде сыртқа шығудан, ата-аналары мен ата-бабалары бостандықпен серуендеген саябақтар мен жолдарды пайдаланудан қорқатынын естіп шаршадым. Біз сізге айтамыз: тұрыңыз да міндетіңізді атқарыңыз!". Содан кейін ол зорлық-зомбылық көрсететін фильмдерді сынап, қылмыскерлердің қайтадан қылмыс жасауына жол бермеу үшін түрме жағдайларын қатаңдатуды ұсынды. Ол "жақсылықты көздейтіндердің" рөлін сынап, сөзін оппозициялық партияның құқық пен тәртіп саясатын айыптаумен аяқтады. Бұл Арчердің тағы бір маңызды саяси лауазымға ұмтылған кезі еді. 1994 жылғы 20 қаңтардағы "Сұрақ-жауап" бағдарламасында Арчер гомосексуалдық қатынасқа келісім жасы 21 емес, 18 болуы керек деді. Бірақ Арчер гомосексуал еркектер үшін келісім жасы 16-ға қарсы болды. Тарихшы Дэвид Старки да сол бағдарламаға қатысып, Арчер туралы: "Сіз сияқты ағылшындар тартысқа түсуді өте жақсы көреді, себебі ол сезімді ұнатады" деді.

Ішкі істер органдарымен іскерлік қарым-қатынас жасады деген айыптар

1994 жылдың қаңтар айында Мэри Арчер, сол кезде Anglia Television директоры, директорлар кеңесіне қатысты, онда Anglia Television-ды Meridian Broadcasting иеленген MAI компаниясының сатып алуы талқыланды. Келесі күні Джеффри Арчер досы Бруск Сайбтың атынан Anglia Television-ның 50 мың акциясын сатып алды. Көп ұзамай Anglia Television-ның MAI компаниясына сатылатыны жарияланды. Осының нәтижесінде акциялардың құны өсті, содан кейін Арчер оларды досының атынан 77 219 фунт стерлинг пайдаға сатты. 1999 жылдың 21 қарашасында News of the World газеті бұрынғы досы Тед Фрэнсистің Арчердің 1987 жылғы қорқыту ісінде жалған куәлік бергені туралы айыптауларын жариялады. Арчер келесі күні өтінімін кері алды. Айыптаулар жарияланғаннан кейін Арчер партиясынан шеттетілді. Консервативтік партияның басшысы Уильям Хейг: «Бұл Джеффри Арчер үшін саясаттың соңы. Мен партиямда мұндай мінез-құлыққа төзбеймін» деді. 2000 жылдың 4 ақпанында Арчер партиядан бес жылға қуылды. Тед Фрэнсис әділетті бұрмалауға айыпталды. Жалған куәлік беру ісі 2001 жылдың 30 мамырында, Моника Коглан жол апатта қаза болғаннан кейін бір ай өткен соң басталды. Тед Фрэнсис Арчердің Моника Когланмен бірге өткізген түні үшін жалған алиби беруін сұрағанын мәлімдеді. Арчердің бұрынғы сүйіктісі Андрина Колкхун олардың 1980-ші жылдары қарым-қатынаста болғанын растады, осылайша Арчер мен Мэри Арчер сот кезінде «бақытты некеде» болған деген мәлімдемеге қайшы келді. Арчер сот барысында сөз сөйлемеді, бірақ оның әйелі Мэри 1987 жылғы соттағыдай куәлік берді. 2001 жылдың 19 шілдесінде Арчер 1987 жылғы сот процесінде жалған куәлік беру және әділетті бұрмалау үшін кінәлі деп танылды. Ол судья Поттс тарапынан төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Фрэнсис кінәсіз деп танылды. Көрнекті журналистер Арчер сотталғаннан кейін оның меймандостығын қабылдағанын мойындады. Арчердің анасы сотталғанға дейін қайтыс болды және ол оның жерлеу рәсіміне қатысу үшін босатылды.

Түрме

Арчер бастапқыда «А» санатындағы Бельмарш түрмесіне жіберілді, бірақ 2001 жылдың 9 тамызында Норфолк округіндегі «С» санатындағы Уэйленд түрмесіне ауыстырылды. Бұл оның алғашқы айыпталуы және қоғамға қауіпті еместігіне қарамастан, «D» санатындағы тұтқын ретінде автоматты түрде қарастырылуға құқылы болғанымен, оның мәртебесі күрдтік қайырымдылық қорына қатысты полиция тергеуінің нәтижесіне дейін тоқтатылды. 2001 жылдың қазан айында ол ашық түрмеге, Солтүстік теңізіндегі HM түрмесіне ауыстырылды. Одан ол Линкольн қаласындағы «Театр Рояльде» қысқа мерзімге жұмыс істеуге жіберілді және кейде үйіне баруға рұқсат алды. Бұқаралық ақпарат құралдарында ол осы мүмкіндікті пайдаланып, досы, Білім министрі Джиллиан Шепардпен түскі асқа барғаны туралы хабарланды. 2002 жылдың қыркүйегінде ол Линкольн қаласындағы «B» санатындағы түрмеге ауыстырылды. Үш аптадан кейін ол Саффолк округіндегі Холсли Бэй түрмесінің «D» санатына ауыстырылды. Түрмеде отырған кезінде актер Дональд Синден және әртіс Барри Хамфрис (Дэм Эдна Эвередж рөлінде) сияқты көптеген танымал достары оны аралады. 2002 жылдың қазан айында Арчер 1987 жылы алған «Daily Star» газетіне 500 000 фунт стерлингтік өтемақыны, сондай-ақ 1,3 миллион фунт стерлингтік заңдық шығындар мен сыйақыны төледі. Сол айда ол Мэрилебон крикет клубынан жеті жылға шеттетілді. 2003 жылдың 21 шілдесінде Арчер жазасының жартысын өтегеннен кейін Холсли Бэй түрмесінен шартты түрде босатылды. Оның лордтығын алу үшін сол кезде жаңа парламенттік актіні қабылдаудан басқа заңдық ережелер болған жоқ. Ол Лордтар палатасының мүшесі де болды, ол кезде палатаның мүшелерді қууға құқығы болмады; алайда, Арчер палатаның жұмысына белсенді қатыспады. Саяси тұрғыдан ол партиялық емес мүше.

Түрме күндері

Түрмеде отырған кезінде Арчер үш томдық "Түрме күнделігі" атты мемуарын жазды, томдары Дантенің "Құдай комедиясы" үлгісінде жасалған және ол тұтқынға алынған алғашқы үш түрменің атымен аталады. Оның түрмеде өткізген уақыты "Мысық тоғыз құйрықты" жинағындағы 12 әңгіменің тоғызына шабыт берді.

Күрдтерге көмек туралы дау

2001 жылдың шілдесінде Арчер жалған куәлік бергені үшін түрмеге қамалғаннан кейін, Скотланд-Ярд оның күрдтік қайырымдылық қорынан миллиондаған фунт стерлинг жоғалып кеткені туралы айыптауларды тергеуге кірісті. 1991 жылы Арчер 57 042 000 фунт стерлинг жинағанын хабарлаған.

Кейінгі оқиғалар

2004 жылы Экваториалдық Гвинея үкіметі Арчердің 2004 жылғы оған қарсы сәтсіз төңкеріс әрекетін қаржыландырғандардың бірі болғанын мәлімдеді, дәлел ретінде банктік мәліметтер мен телефон тіркелмелерін ұсынды. 2009 жылы Арчер: "Мен мүлдем алаңдамаймын. Мэнн мырза [Симон Манн, төңкерістің ағылшын жалдамалы әскерлерінің жетекшісі] бұл менің ісім емес екенін нақты айтты". 2011 жылы Экваториалдық Гвинеяда 2004 жылғы сәтсіз төңкеріске жетекшілік еткені үшін түрмеге қамалған, бірақ кейін гуманитарлық негіздермен босатылған Манн The Daily Telegraph газетіне алдағы кітабы "Cry Havoc" Британия Лордтар палатасының даулы және әйгілі мүшесінің қатысуын, банктік деректермен расталған қаржылық қатысын ашатынын мәлімдеді. Ол Манн төңкерісті ұйымдастыру үшін қолданған екі компанияның Гернсидегі банктік шоттарынан алынған құжаттарды көрсетті, онда "Дж.Х. Арчер" фирмалардың біріне 135 мың доллар аударғандығы көрсетілген.

Жеке өмір

Арчер 1966 жылдың шілдесінен бері Мэри Уиденмен үйленген. Ол күн энергиясы саласында маманданған. Олардың екі баласы бар: Уильям Арчер (1972 жылы туған), театр продюсері, және Джеймс Арчер (1974 жылы туған), қаржы кеңесшісі және кәсіпкер. 1979 жылы Арчерлер Грантчестердегі Ескі Пасторлық үйін сатып алды, бұл үй ақын Руперт Брук есімімен байланысты. Олар әр жазда үйлену мерейтойларын тойлау үшін ауласында кең ауқымды кеш өткізеді. Аквабласт жанжалының салдарынан банкротқа дерлік кеткеннен кейін, 1980 жылдардың басында Арчер қайтадан жайлы қаржылық жағдайға оралды және Лондондағы пентхаусында Темза өзені мен Парламент үйлеріне көрініс беретін көрнекті тұлғалар үшін шопан пирогы мен Круг шараптарымен кештер ұйымдастыра бастады.

Арчер көркем әдебиетте

Арчерді сатирикалық түрде түсініксіз құпия агент, Ұлыбритания мен адамзаттың құтқарушысы және "жалпы алғанда өте жақсы адам" ретінде актер Дэмиан Льюис BBC-нің "Джеффри Арчер: Шындық" (2002) драмасында бейнеледі. Сценарист Гай Дженкин былай түсіндірді: "Менің Джеффри Арчерім – соңғы 30 жылда Ұлыбританияны көп рет құтқарып келген адам. Ол кездескен әйелдердің, ер адамдардың, тіпті иттердің де сүйіктісі, ол – супербатыр". Amazon-ның "Жақсы белгілер" сериалында Әзирапхале кітап дүкеніндегі періштелердің бірі: "Бір нәрсе жаман иіс сезіледі" дейді. Әзирапхале: "Қорқамын, ол Джеффри Арчердің кітаптары болар" деп жауап береді. "Доктор Кто" эпизодындағы "Кітапханадағы үнсіздік" бөлімінде Доктор кітапханада Джеффри Арчердің бүкіл құрлықтары бар екенін айтады.

Шығармалары

Арчер 42 туынды жариялаған, олар 33 тілге аударылып, барлығы 275 миллионнан астам дана сатылған.

Түрме күнделіктері (фантастика емес)

1. Тозақ — Белмарш (2002)
2. Тазарту орны — Уэйланд (2003)
3. Жұмақ — Солтүстік теңіз лагері (2004)