Кіріспе

Экономикада бағаның дисперсиясы – бір тауардың өзіндік ерекшеліктері сақталғанда, бір тауарды сатушылар арасында бағаның өзгеруі. Бағаның дисперсиясын сауда кедергілерінің өлшемі ретінде қарастыруға болады (немесе, таутологиялық тұрғыдан, бір баға заңының бұзылуы ретінде). Бұл көбінесе тұтынушылардың іздеу шығындарына немесе қатысатын сауда орындарының өлшенбеген қасиеттеріне (мысалы, беделіне) байланысты. Бағаның дисперсиясы мен бағалық дискриминация арасында айырмашылық бар. Бағалық дискриминацияда бір жеткізуші бірдей тауарға әртүрлі клиенттерге әртүрлі баға белгілейді. Ал бағаның дисперсиясы, керісінше, көптеген фирмалардың әртүрлі баға белгілеуінің нәтижесі ретінде туындайды, онда бір фирманың клиенттері іздеу шығындарының болуына байланысты басқа фирмалардан тауар алуды қиындыққа тап болады (немесе олар туралы хабардар болмайды). Бағаның дисперсиясын өлшеуге бағалардың диапазоны, ең жоғары және ең төменгі бағаның арасындағы пайыздық айырмашылық, баға таралуының стандартты ауытқуы, баға таралуының дисперсиясы және баға таралуының вариация коэффициенті кіреді. Теориялық әдебиеттердің көпшілігінде бағаның дисперсиясы кеңістіктік айырмашылықтар мен іздеу шығындарының маңыздылығының нәтижесі деп есептеледі. Интернет пен сауда агенттері бағдарламаларының дамуымен, дәстүрлі түсінік бойынша, бағаның дисперсиясы азаюға тиіс және онлайн нарықта баға мен өнімнің ерекшеліктерін іздеу құны төмендегеніне байланысты ақырында жойылуы мүмкін. Алайда, соңғы зерттеулер онлайн саудада, тіпті кітаптар, CD және DVD сияқты стандартталған тауарлар үшін де бағаның жоғары деңгейі байқалды. Онлайн баға дисперсиясының азаюына қатысты белгілі бір дәлелдер бар, бірақ ол әлі де маңызды болып қала береді. Соңғы уақытта электрондық коммерция, әсіресе Семантикалық Желі және оның баға дисперсиясына тигізетін әсері саласында жұмыстар жүргізілуде. Беркли университетінің экономисі Хал Вариан 1980 жылғы мақаласында бағаның дисперсиясы сатып алушыларды өздерінің мүмкіндіктерін зерттеуге ынталандыратын мақсатты маркетингтік тәсіл болуы мүмкін деп мәлімдеді. Бұл тұрғыда жалақы дисперсиясы да маңызды ұғым болып табылады.

Тек іздеу ғана жеткіліксіз

Тіпті тұтынушылар іздеген кезде де бағаның айырмашылығы кепілдендірілмейді. Тұтынушылар іздеуі мүмкін, бірақ фирмалар бірдей баға белгілеп, іздеудің мәнін жоққа шығарады. Бұл құбылыс «алмаз парадоксы» деп аталады. Егер көптеген фирмалар біртекті тауар ұсынса, тұтынушылар барлық фирмалардың бағасы бірдей деп ойласа, кездейсоқ түрде бір фирманы ғана таңдайды. Осының салдарынан әр фирма тұтынушылардың тең үлесіне ие болады. Тұтынушылар бәсекелестікті ескермейтіндіктен, әр фирма өз тұтынушылар үлесі бойынша монополия ретінде қалыптасады. Фирмалар пайданы максималдайтын бағаны таңдайды: монополиялық баға.

Қажетті шарт

Кейбір тұтынушылар бір ғана фирмадан үлгі алуы керек, ал қалған тұтынушылар кем дегенде екі фирмадан үлгі алуы керек. Егер барлығы бір ғана фирмадан үлгі алса, нарық Даймонд парадоксына тап болады. Фирмалар бірдей баға белгілейді, сондықтан бағаның әртүрлілігі болмайды. Алайда, егер барлық тұтынушылар кем дегенде екі фирмадан үлгі алса, ең қымбат фирмаға ешбір тұтынушы келмейді, себебі тұтынушылар одан арзан фирма бар екенін біледі. Осының салдарынан бағалар ең төменгі деңгейге жетеді: Бертран экономикасындағыдай, өндірістің шекті шығындарына тең болады.

Кезекті емес іздеу үлгісіндегі бағаның таралуы

Кезексіз іздеу стратегиясы – салыстыру үшін бірнеше бағаны таңдаудан тұрады. Егер тұтынушылар кезексіз іздеу стратегиясын ұстанса, және кейбір тұтынушылар тек бір фирмадан үлгі алса, онда бағаның таралуында тепе-теңдік болады. Кейбір тұтынушылар бір рет іздегенде, ал қалғандары бірнеше фирманы іздегенде бағаның таралуында тепе-теңдік пайда болады. Сонымен қатар, егер тұтынушылар ең көп дегенде екі фирманы іздесе, бағалардың таралуы жабық түрде өрнектеледі: мұнда; – тек бір фирмадан үлгі алған тұтынушылардың үлесі, – тұтынушылардың қанағаттандыру бағасы, ал – фирмалардың өндірістің шекті шығындары. Мұндай баға таралуындағы тепе-теңдік тұтынушылар үлгінің мөлшерін ( ), іздеу құнын ( ) және ең төменгі бағаны ( ) азайту арқылы қол жеткізіледі.