Кіріспе
Армениядағы Севан қаласы – Армениядағы ең танымал курорттардың бірі. Гегаркуник облысының Севан муниципалитетінде, Севан көлінің солтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Қала теңіз деңгейінен биік орналасқан, астана Ереваннан солтүстік-шығысқа қарай және облыстық орталық Гавардан солтүстікке қарай салынған. Севан қаласын Севан ұлттық паркі қоршап тұр, ол қаланың солтүстік-шығыс бөлігінен оңтүстік-батысқа қарай созылатын табиғи қорғалатын аймақ. Ал Севан көлі қаланың шығыс шекарасын құрайды. 2011 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 19 229 адамды құрады.
Sevan ( ) is a town as well as one of the most popular resorts in Armenia, located in the Sevan Municipality of the Gegharkunik Province on the northwestern shores of Lake Sevan. The town is built at a height of more than above sea level, northeast of the capital Yerevan, and north of the provincial centre Gavar. Sevan is surrounded by the Sevan National Park, a natural protected area extending from the northeastern parts of the town to the southwest, while Lake Sevan forms the natural border of the city to the east. As of the 2011 census, the population of the town was 19,229,
Этимология
Севан 1842 жылы Еленовка (, Еленовка) ретінде орыс халқы қоныстанған ауыл болып құрылды. Ол Ресей императоры Павел I-нің қызы Елена Павловнаның құрметіне аталған. 1935 жылға дейін қала Еленовка деп аталып келді, содан кейін Севан көлінің атымен Севан болып өзгертілді. Ғалымдардың пікірінше, Севан сөзі ежелгі урат тіліндегі su(i)n(i)a сөзінен шыққан, ол көбінесе "көл" деп аударылады. Бұл термин 8 ғасырда б.з.д. жасалған клинопись жазуында кездеседі, ол Урат патшасы Руса I-нің Оджабердте, көлдің оңтүстік жағалауында табылған жазуында бар. Халық этимологиясы бойынша, Севан сөзі sev ("қара") + Van (яғни Ван көлі) немесе sev ("қара") және vank’ ("монастырь") сөздерінің үйлесімінен пайда болған.
Тарих
Қазіргі Севан аумағы б.з.д. 3 мыңжылдықтан бері қоныстанған. Б.з.д. 3 мыңжылдыққа жататын Метсеп циклопалық бекінісі қаланың солтүстігінде орналасқан. Тағы бір циклопалық қамал, Маштоцнер, Севанның Цамакаберд ауданында орналасқан. Ежелгі Армения Корольдігі құрылғаннан кейін, қазіргі Севан аумағы Үлкен Арменияның тарихи Айрарат провинциясының шығысындағы Мазаз және Варажнуник кантондарының құрамына кірді. Қазіргі Севанның шығысында орналасқан Севан түбегінде 9 ғасырға жататын Севанаванк монастыры – ортағасырлық армян сәулетінің ең көрнекті үлгілерінің бірі орналасқан. Монастырь негізінен Ехмиадзиннен келген, күнә жасаған монахтарға арналған. Қазіргі уақытта монастырь екі шіркеуден тұрады: Сурп Аракелотс (Қасиетті Апостолдар) және Сурп Астватсацин (Қасиетті Ана). Монастырь ортағасырлық армян хачкарларымен (төбе тастарымен) әйгілі. Бастапқыда монастырь кішкентай аралдың оңтүстік жағалауында салынған, бірақ 20 ғасырдың бірінші жартысында Иосиф Сталиннің билігі кезінде Севан көлін жасанды түрде құрғату салдарынан ол жарым аралға айналды, соның нәтижесінде су деңгейі 20 метрге төмендеді. Шығыс Армения 1828 жылы Түркменчай шарты бойынша Ресей империясының құрамына кірді. 1842 жылы Ресейдегі қуғын-сүргіннен қашқан Ресейдің Молокан діни сектасының өкілдері аймаққа келіп, Еленовка ауылын құрды. Ауыл 19 ғасырдың соңына дейін орыс тілінде сөйлейтін халықпен қоныстанды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1918 жылдан 1920 жылға дейін кеңестік үкіметке дейін Еленовка тәуелсіз Арменияның құрамына кірді. 1930 жылы Еленовка Кеңес Армениясының жаңадан құрылған Севан ауданының орталығы болды. 1935 жылы елді мекен жақын жердегі көлдің құрметіне Севан деп аталды. 1961 жылы Севанға қалалық типтегі елді мекен мәртебесі берілді. 1965 жылы Севан қаласының аумағына жақын орналасқан Цамакаберд және Гомадзор ауылдары қосылды. 1967 жылы Севан республикалық бағыныстағы қалаға айналды. Севанның бірінші қала құрылысы жоспары 1954 жылы қабылданды, мақсаты 1970 жылға дейін қалада 11 000 тұрғынды орналастыру болды. 1967 жылы ұсынылған екінші жоспар 1980 жылға дейін 20 000 тұрғынды көздеді. Алайда, 1974 жылғы жаңа жоспар 2000 жылға дейін халық санының 40 000-ға дейін өсуін болжады. Кеңес үкіметі кезінде Севан Армения КСР-нің маңызды өнеркәсіптік орталығына айналды. 1958 жылы Севан механикалық құрылғылар зауыты, ал 1962 жылы Севан шыны изоляторлар зауыты ашылды. 1978 жылы Севан ұн және нан зауыты, ал 1981 жылы балық өңдеу зауыты ашылды. Қалада сүт өнімдері мен құрылыс материалдарын өндіретін көптеген шағын кәсіпорындар да құрылды. Өнеркәсіптік өсімнің нәтижесінде 1959 жылдан 1979 жылға дейін қала халқы 3 есе өсіп, 6500-ден 20 500-ге жетті. Алайда, 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген даму жоспарлары тоқтатылды және көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар жабылды. 1995 жылы Севан Гегаркуник әкімшілік облысының құрамына кірді. 2004 жылы Севан түбегінде Васкениан теологиялық академиясы ашылды. Түбек Армения президентінің жазғы резиденциясына да ие.
In 2004, the Vaskenian Theological Academy of the Mother See of Holy Etchmiadzin was opened in the Sevan peninsula. The peninsula is also home to the summer presidential residence of Armenia.
География және климат
Севан көлінің солтүстік-батыс жағасында орналасқан Севан қаласының солтүстігінен Памбак, батысынан Гегам таулары көтеріліп тұрады.
Севан ұлттық паркі
Севан ұлттық паркі 1978 жылы Севан көлі мен оны қоршаған аймақтарды қорғау мақсатымен құрылды, Табиғатты қорғау министрлігінің басқаруында, ғылыми-зерттеу орталығы ретінде басқарылады, экожүйелерді мониторингтейді және түрлі қорғау шараларын жүзеге асырады. Көл маңындағы лицензиялық балық аулау да реттеледі. Ұлттық қорық Севан көлінің ірі аумақтарын қамтиды, қаланың солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысына дейін созылып жатыр. Аймақтың жалпы ауданы, оның ішінде көл жағалауындағы жерлер бар. Оны Арегуни, Гегама, Варденис, Памбак және Севан тау тізбектерінің етектері қоршап тұр. Мұнда 1600 түрлі өсімдік және 330 түрлі жануар кездеседі. Парк 3 аймаққа бөлінген: ұлттық қорық, демалыс аймағы және экономикалық пайдалану аймағы. Севан көлінің бассейні мезофильді және армян-ирандық ксерофильді флора белдеулерінің тоғысқан жері болып табылады. Дегенмен, Севан алабындағы сүтқоректілер туралы ғылыми зерттеулер жеткіліксіз. Қасқыр, шакал, түлкі, мартен және мысық ұлттық қорықта жиі кездеседі.
Севан ботаникалық бақшасы
Севан ботаникалық бағы 5 гектар аумақты қамтиды, теңіз деңгейінен 2000 метр биіктікте орналасқан және 650-ден астам жергілікті, Солтүстік Америка, Азия және Еуропа түрлерін қамтиды. 1944 жылдан бері Армения Ұлттық Ғылым академиясының бақылауымен Ереван ботаникалық бағының бөлімшесі ретінде жұмыс істеп келеді.
Климат
Севанның климаты жылы жазғы ылғалды континенттік климат (Кёппен: Dfb) ретінде жіктеледі, ол қысқа, жұмсақ жаздары және ұзақ, суық әрі қарлы қыстарымен сипатталады. Оңтүстікке орналасқандығына қарамастан, биіктігі мен континенттік ерекшеліктеріне байланысты Севан климаты Шығыс Финляндия климатына ұқсас.
Дін
Севан халқының көп бөлігі Армян Апостольдық шіркеуіне жатады. Қасиетті Архангелдер шіркеуі қаланың бас шіркеуі болып табылады. Ол 2015 жылдың 31 мамырында киеленді. Қалада Субботниктер еврей қауымы да бар, және Ереваннан басқа Арменияда синагогқа ие жалғыз қала.
Көлік
Севан қаласы Астана Ереванды шығыс және солтүстік-шығыс Армениямен байланыстыратын M4 тас жолында орналасқан. Қалада Севанды Ереванмен маусымдық сапарлар арқылы байланыстыратын теміржол стансасы да бар. Ереванмен және басқа облыстармен күнделікті автобус және шағын автобус рейстері де жүзеге асырылады.
Өнеркәсіп
Севанның совет кезеңіндегі өнеркәсіптік зауыттарының көп бөлігі қазіргі таңда тасталып кеткен. Севан ұн диірмені мен нан фабрикасы – тәуелсіздік алғаннан кейін сақталған жалғыз ірі кәсіпорын. Қазіргі уақытта қалада 2003 жылы ашылған Севан қант зауыты және 2007 жылы ашылған "Лихнитис Севан" сыра зауыты орналасқан. "Севан" сыра зауыты Kellers таңбасымен әртүрлі лагер сырасымен қатар дункель сырасын да шығарады. "Еркнай Манана" кондитерлік зауыты (2013) және "Тюф Гранит" кен өндіру зауыты да Севанның маңызды кәсіпорындарының қатарында.
Туризм және қызмет көрсету
Аймақтың қысқа ғана жаз мезгілінде Севан танымал жағажай курортына айналады. Көптеген кәсіби және әуесқойлар жағажай футболы, жағажай волейболы, желкен спорты және басқа да су спорты түрлерімен айналысу үшін қалаға келеді. Севан жағалауының барлық бөлігінде орналасқан, көптеген жүзу жағажайлары мен инфрақұрылымдар, мысалы, су паркі, ат шабу клубы, теннис корты, шағын футбол және баскетбол алаңдары бар. Харснакар қонақ үй кешені, Best Western Bohemian Resort, Ахтамар Севан қонақ үйі және Лаванда Сити коттедждері қаланың жетекші курорттары саналады. 2011 жылдың ақпан айында қаланың солтүстігінде, "Маштоцнер" деп аталатын аймақта, Цовагиух селосына қарайтын бағытта Севан канаты ашылды. Оның ұзындығы 1130 метрді құрайды. Севан Арменияда қалалық елді мекендерде құмар ойындарға және ойын-сауық қызметтеріне рұқсат берілген үш қаланың (Цахкадзор және Джермукпен бірге) бірі болып табылады. Севан ұлттық паркі және Севан ботаникалық бағы экотүризмді жақсы көретіндер үшін маңызды орындар. Севан қаласында жалпы және психиатриялық ауруханалар бар.
Білім
2016 жылға қарай қалада 7 мемлекеттік білім беретін мектеп және 4 балабақша жұмыс істейді. Армения Ұлттық ғылым академиясының Физика институтының Севан қаласында бөлімшесі бар. 1990 жылы қайта құрылған Севан қаласындағы Васкениан теологиялық академиясы Оңтүстік Кавказдың маңызды теологиялық оқу орындарының бірі болып есептеледі.
Спорт
1990-1994 жылдар аралығында Ахтамар Севан футбол клубы қаланың ішкі жарыстардағы өкілі болған. Бірақ, қаржылық қиындықтарға байланысты таратылды. 2018 жылдан бастап қала армян футбол лигаларында «Севан» ФК арқылы өкілдік етеді. Севанда жағажай футболы, жағажай волейболы және желкенді серфинг сияқты танымал спорт түрлері де бар. Қалада спорт кешені мен футбол стадионы салынып жатыр.