Армения тарихы: ежелгі дәуірден қазіргі күнге дейін

Армения тарихы: Армян халқының, тілінің және Еуразия аймағындағы армян жерлерінің тарихы. Ежелгі мемлекеттер мен тайпалардың қалыптасуы, урartу мәдениеті.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Armenia — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Армения тарихы Армения Республикасының тарихымен, сондай-ақ армян халқымен, армян тілімен және Еуразияның тарихи және географиялық жағынан армян деп саналатын аймақтарымен байланысты тақырыптарды қамтиды. Армения Шығыс Анатолия мен Арменияның биік таулы жерлерінің арасында орналасқан. Армения мен армян этнонимінің және экзонимінің шығу тегі туралы әртүрлі теориялар бар (Арменияның атын қараңыз). Қола дәуірінде Армения таулы аймағында бірнеше мемлекеттер өркендеді, соның ішінде Хетт империясы (өзінің билігінің шыңында), Митанни (оңтүстік-батыс тарихи Армения) және Хаяса-Аззи (б.з.д. 1600–1200 жж.). Хаяса-Аззиден кейін көп ұзамай Найри тайпалық конфедерациясы (б.з.д. 1400–1000 жж.) және Урарту патшалығы (б.з.д. 1000–600 жж.) пайда болды. Жоғарыда аталған ұлттар мен тайпалардың әрқайсысы армян халқының этногенезіне қатысты. Ереван, қазіргі Арменияның астанасы, б.з.д. 8-ші ғасырға дейін, б.з.д. 782 жылы Аргишти I патшаның Арарат жазығының батыс шетінде Эребуни бекінісін салып, құрған кезге дейін барып жетеді. Эребуни «үлкен әкімшілік және діни орталық ретінде, толыққанды патшалық астана ретінде жобаланған» деп сипатталған. Темір дәуіріндегі Урарту патшалығын Оронтидтер әулеті алмастырды, ол Арменияны Ахменидтер Персиясының билігі кезінде сатраптар ретінде, ал кейін тәуелсіз патшалар ретінде басқарды. Парсы және одан кейінгі Македония билігінен кейін, б.з.д. 190 жылы Артаксий I Арменияның Ұлы патшалығын құрды, ол Артаксидтер әулетінің негізін қалады. Армения патшалығы б.з.д. 1-ші ғасырда Тигран Ұлының тұсында өзінің ықпалының шыңына жетті, бірақ кейін Римнің бағыныштылығына түсті. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Парфян империясының билік құрған Арсакид әулетінің бір тармағы Армения тағына отырды. 4-ші ғасырдың басында Арсакид Армениясы христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдаған алғашқы мемлекет болды. Армения кейін Византия, Сасанид Персиясы және Исламның үстемдігіне ұшырады, бірақ 9-ғасырда Арменияның Багратид патшалығымен тәуелсіздігін қайта жаңартты. 1045 жылы патшалық құлағаннан кейін және 1064 жылы Арменияның Селжұқтар тарапынан басылып алынуынан кейін, армяндар Киликияда патшалық құрды, ол 1375 жылы жойылғанға дейін өмір сүрді. 16-шы ғасырдың басында Арменияның көп бөлігі Сафави Персиясының билігіне көшті; алайда ғасырлар бойы Батыс Армения Осман империясының билігіне көшті, ал Шығыс Армения Персия билігінде қалды. 19-шы ғасырда Шығыс Армения Ресей тарапынан басылып алынды, ал Ұлы Армения Осман және Ресей империяларының арасында бөлінді. 20-шы ғасырдың басында Осман үкіметі армяндарды геноцидке ұшыратты, нәтижесінде шамамен 1,5 миллион армян қаза тауып, көптеген басқалары Сирия және Ливан арқылы бүкіл әлемге тарады. 1918 жылы Ресей империясының құлдырауынан кейін Шығыс Арменияда тәуелсіз Армения Республикасы құрылды. Бұл республика 1920 жылы Кеңес өкіметіне көшті, ал Армения құрылғаннан кейін Кеңес Одағының құрамына кіретін республикаға айналды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауымен қазіргі тәуелсіз Армения Республикасы құрылды.

none

The history of Armenia covers the topics related to the history of the Republic of Armenia, as well as the Armenian people, the Armenian language, and the regions of Eurasia historically and geographically considered Armenian. Armenia is located between Eastern Anatolia and the Armenian highlands, Various theories exist about the origin of the endonym and exonyms of Armenia and Armenians (see Name of Armenia). In the Bronze Age, several states flourished in the Armenian highlands, including the Hittite Empire (at the height of its power), Mitanni (southwestern historical Armenia), and Hayasa Azzi (1600–1200 BC). Soon after the Hayasa Azzi were the Nairi tribal confederation (1400–1000 BC) and the Kingdom of Urartu (1000–600 BC). Each of the aforementioned nations and tribes participated in the ethnogenesis of the Armenian people. Yerevan, the modern capital of Armenia, dates back to the 8th century BC, with the founding of the fortress of Erebuni in 782 BC by King Argishti I at the western extreme of the Ararat plain. Erebuni has been described as "designed as a great administrative and religious centre, a fully royal capital." The Iron Age kingdom of Urartu was replaced by the Orontid dynasty, which ruled Armenia first as satraps under Achaemenid Persian rule and later as independent kings. Following Persian and subsequent Macedonian rule, the Kingdom of Greater Armenia was established in 190 BC by Artaxias I, founder of the Artaxiad dynasty. The Kingdom of Armenia rose to the peak of its influence in the 1st century BC under Tigranes the Great before falling under Roman suzerainty. In the 1st century AD, a branch of the ruling Arsacid dynasty of the Parthian Empire established itself on the throne of Armenia. In the early 4th century, Arsacid Armenia became the first state to accept Christianity as its state religion. The Armenians later fell under Byzantine, Sassanid Persian, and Islamic hegemony, but reinstated their independence with the Bagratid kingdom of Armenia in the 9th century. After the fall of the kingdom in 1045, and the subsequent Seljuk conquest of Armenia in 1064, the Armenians established a kingdom in Cilicia, which existed until its destruction in 1375. In the early 16th century, much of Armenia came under Safavid Persian rule; however, over the centuries Western Armenia fell under Ottoman rule, while Eastern Armenia remained under Persian rule. By the 19th century, Eastern Armenia was conquered by Russia and Greater Armenia was divided between the Ottoman and Russian empires. In the early 20th century, the Ottoman government subjected the Armenians to a genocide in which up to 1.5 million Armenians were killed and many more were dispersed throughout the world via Syria and Lebanon. In 1918, an independent Republic of Armenia was established in Eastern Armenia in the wake of the collapse of the Russian Empire. This republic fell under Soviet rule in 1920, and Armenia became a republic within the Soviet Union after its founding. In 1991, with the dissolution of the Soviet Union, the modern day independent Republic of Armenia was established.

Тарихқа дейінгі дәуір

Арменияда 325 000 жыл бұрынғы тас құралдар табылды, бұл сол кезде ерте адамдардың болғанын көрсетеді. 1960 жылдары Ереван 1 үңгіріндегі қазба жұмыстары кезінде ежелгі адамдардың қоныстанғандығына дәлелдер табылды, оның ішінде 48 000 жылдық жүректің қалдықтары, сондай-ақ шамамен осы жастағы адам бас сүйегінің бөлігі мен тіс табылды. Армения таулы аймағында неолит дәуірінен бергі қоныстану іздері сақталған. 2010 және 2011 жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде әлемдегі ең көне табылған былғары аяқ киім (б.з.д. 3500 жыл), сабаннан тоқылған белдік (б.з.д. 3900 жыл) және шарап жасау орны (б.з.д. 4000 жыл) Арени 1 үңгір кешенінде табылды. Транскавказ аймағының орталық бөлігіндегі Шулавери-Шому мәдениеті – бұл аймақтағы ең ерте белгілі тарихқа дейінгі мәдениеттердің бірі, радиокөміртектік талдаулар бойынша шамамен 6000–4000 жылдар б.з.д. мерзіміне жатады.

Қола дәуірі

Бұл аймақтағы ерте қола дәуірінің мәдениеті – Кура-Аракс мәдениеті, ол шамамен б.з.д. 4000-2200 жылдар аралығында болған. Бұл мәдениеттің ең алғашқы дәлелі Арарат жазығында табылды; одан ол б.з.д. 3000 жылға қарай Грузияға тарады (бірақ ешқашан Колхидаға жетпеді), батысқа және оңтүстік-шығысқа қарай Урмия ойпаты мен Ван көлінің төменгі жағындағы аймаққа қарай кеңейді. Б.з.д. 2200-1600 жылдар аралығында Армения, Грузияның оңтүстігі және Түркияның солтүстік-шығысында Триалет-Ванадзор мәдениеті гүлденді. Бұл мәдениеттің үнді-еуропалық мәдениет болуы мүмкін деген болжам бар. Осы кезеңде Армения таулы аймақтарында, атап айтқанда Арарат және Севан көлінің маңында, басқа да, мүмкін туысқан мәдениеттер тараған. 20 ғасырдың басындағы ғалымдар «Армения» атауы алғаш рет б.з.д. 2300 жылы Нарам-Син бағындырған аймақтардағы Аккад колониясымен сәйкестендірілген жазуда Армани (немесе Арманум) және Ибла есімдерімен бірге тіркелген болуы мүмкін деп болжады; алайда, Армани мен Ибланың нақты орналасқан жерлері әлі анықталған жоқ. Кейбір қазіргі зерттеушілер Арманиді (Арми) қазіргі Самсат аймағында орналастырып, оны кем дегенде ішінара ерте үнді-еуропалық тілде сөйлейтін халықтар мекендеген деп санайды. Бүгінде ассириялықтар (дәстүрлі түрде Аккад тілінде емес, нео-арамей тілінде сөйлейді) әрмендерді армани деп атайды. «Армения» атауы «Арме елінің тұрғыны» немесе «Армения елі» деген мағына беретін Армини сөзінен шыққан болуы мүмкін. Урартиялық мәтіндердегі Арме тайпасы б.з.д. 12 ғасырда Ассирияны солтүстіктен Мушки және Каскиандармен бірлесіп басып алуға тырысқан Уруму тайпасы болуы мүмкін. Урумулар Сасон маңында қоныстанған сияқты, және олар Арме аймағына, сондай-ақ жақын жердегі Урме жеріне өздерінің атын берген. Мысырлық Тутмос III өзінің билігінің 33-ші жылында (б.з.д. 1446 ж.) «Эрменен» халқы туралы айта келіп, олардың жерінде «көк төрт тірегімен тіреледі» дегенді мәлімдеді. Армения Манаэямен байланысты болуы мүмкін, ол Киелі кітаптағы Минни аймағымен бірдей болуы мүмкін. Дегенмен, осы мәліметтердің бәрі неге қатысты екенін анықты айту қиын, ал «Армения» атауының ең алғашқы нақты жазбасы Бехистун жазуында (б.з.д. 500 ж.) кездеседі. Арменияның ендонимдерінің бірі – «Хаястан» сөзінің ең ерте түрі б.з.д. 1500-1200 жылдар аралығындағы Хетт жазбаларында тіркелген Хаяса-Аззи патшалығы болуы мүмкін. Б.з.д. 1200-800 жылдар аралығында Арменияның көп бөлігі тайпалар конфедерациясының құрамына бірікті, оны ассириялық дереккөздер Наири («Ассирия тілінде» – «Өзендер елі») деп атады.

An early Bronze Age culture in the area is the Kura Araxes culture, assigned to the period between c. 4000 and 2200 BC. The earliest evidence for this culture is found on the Ararat plain; thence it spread to Georgia by 3000 BC (but never reaching Colchis), proceeding westward and to the south east into an area below the Urmia basin and Lake Van. From 2200 BC to 1600 BC, the Trialeti Vanadzor culture flourished in Armenia, southern Georgia, and northeastern Turkey. It has been speculated that this was an Indo European culture. Other, possibly related, cultures were spread throughout the Armenia Highlands during this time, namely in the Aragats and Lake Sevan regions. Early 20th century scholars suggested that the name "Armenia" may have possibly been recorded for the first time on an inscription which mentions Armanî (or Armânum) together with Ibla, from territories conquered by Naram Sin (2300 BC) identified with an Akkadian colony in the current region of Diyarbekir; however, the precise locations of both Armani and Ibla are unclear. Some modern researchers have placed Armani (Armi) in the general area of modern Samsat, and have suggested it was populated, at least partially, by an early Indo European speaking people. Today, the Modern Assyrians (who traditionally speak Neo Aramaic, not Akkadian) refer to the Armenians by the name Armani. It is possible that the name Armenia originates in Armini, Urartian for "inhabitant of Arme" or "Armean country." The Arme tribe of Urartian texts may have been the Urumu, who in the 12th century BC attempted to invade Assyria from the north with their allies the Mushki and the Kaskians. The Urumu apparently settled in the vicinity of Sason, lending their name to the regions of Arme and the nearby land of Urme. Thutmose III of Egypt, in the 33rd year of his reign (1446 BC), mentioned as the people of "Ermenen", claiming that in their land "heaven rests upon its four pillars". Armenia is possibly connected to Mannaea, which may be identical to the region of Minni mentioned in The Bible. However, what all these attestations refer to cannot be determined with certainty, and the earliest certain attestation of the name "Armenia" comes from the Behistun Inscription (c. 500 BC). The earliest form of the word "Hayastan", an endonym for Armenia, might possibly be Hayasa Azzi, a kingdom in the Armenian Highlands that was recorded in Hittite records dating from 1500 to 1200 BC. Between 1200 and 800 BC, much of Armenia was united under a confederation of tribes, which Assyrian sources called Nairi ("Land of Rivers" in Assyrian").

Темір дәуірі

Урарту патшалығы, сондай-ақ Ван патшалығы деп белгілі, Армения таулы аймағында б.з.д. 9 ғасыр мен б.з.д. 585 жылдар аралығында гүлденген. Урарт патшалығының негізін қалаушы Арамэ, Армения таулы аймағының барлық биліктерін біріктіріп, өзіне «Патшалардың патшасы» деген атақты берді – бұл Урарту патшаларының дәстүрлі атағы. Урартиялықтар Тарон және Васпураканның барлық аймақтарына билігін орнатты. Урартудың басты қарсыласы Жаңа Ассирия империясы болды. Сардури I (б.з.д. 834–828) билігі тұсында Урарту күшті және ұйымдасқан мемлекетке айналып, көршілес тайпалардан салық жинады. Сардури Тушпаны (қазіргі Ван қаласы) Урартудың астанасы етіп белгіледі. Оның ұлы Ишпуинис мемлекет шекарасын кейін Тигранокерта аймағы деп аталатын жерді жаулап алып, Урмия көліне дейін жетіп, кеңейтті. Менуас (б.з.д. 810–785) Арарат жазығына қарай кеңейіп, Урарту аумағын солтүстікке қарай ұлғайтты. Ол Урарту тілінде Месопотамия клинопись жазу жүйесін қолданып, 90-нан астам жазуды қалдырды. Аргишти I Урарту хеттілерден Латакияны басып алып, Библос пен Финикияға жетті. Ол б.з.д. 782 жылы қазіргі Ереван қаласында орналасқан Эребуни бекінісін салдырды, құрылысқа 6600 әскери тұтқын жұмылдырылды. Б.з.д. 714 жылы Саргон II басқарылған ассириялықтар Урмия көлінде Урарту патшасы Руса I-ді жеңіп, Мусасирдегі қасиетті Урарту ғибадатханасын қиратты. Сол кезде Киммерийліктер деп аталатын үнді-еуропалық тайпалар Урартуға солтүстік-батыстан шабуыл жасап, оның қалған әскерлерін талқандады. Ашурбанипал (б.з.д. 669–627) тұсында Ассирия империясының шекарасы Армения мен Кавказ тауларына дейін жетті. Кейін, б.з.д. 612 жылы Сиаксар басқарылған мидиялықтар Ассирияға шабуыл жасап, б.з.д. 585 жылға қарай Урартудың астанасы Ванды басып алды, осылайша Урартудың тәуелсіздігі аяқталды. Армян дәстүріне сәйкес, мидиялықтар армяндарға Оронтид әулетін құруға көмектесті.

Оронтидтер әулеті

585 жылға дейін шамамен Урарту құлағаннан кейін Армения сатрапиясы құрылды. Армения сатрапиясы 585–190 жылдары мемлекетті басқарған армян Оронтид әулетімен басқарылды. Оронтидтер билігінде Армения осы кезеңде Парсы империясының сатрапиясы болды, ал оның ыдырауынан кейін (б.з.д. 330 ж.) тәуелсіз мемлекетке айналды. Оронтид әулетінің тұсында көптеген армян халқы зороастризм дінін қабылдады.

Артаксиада әулеті

Геллендік Селевкид империясы Сирияны, Арменияны және көптеген басқа шығыс аймақтарды бақылап тұрды. Алайда, б.з.б. 190 жылы Римге жеңілгеннен кейін Селевкидтер Тавр тауларының шегінен тыс аймақтарға деген құқықтарынан бас тарды, Селевкидтердің билігі Сирияның тез тарылып бара жатқан аумағымен шектелді. Б.з.б. 190 жылы геллендік Армения мемлекеті құрылды. Бұл Александр Македонскийдің аз ғана өмір сүрген империясының эллиндік мұрагері болды, ал Артаксиас оның бірінші патшасы және Артаксиад әулетінің негізін қалаушысы болды (б.з.б. 190 – б.з. 1). Сонымен қатар, патшалықтың батыс бөлігі Зариадристің басшылығымен жеке мемлекетке айналды, ол Кіші Армения деп аталды, ал негізгі патшалық Үлкен Армения деген атқа ие болды. Өркендеген шағында, б.з.б. 95-66 жылдары Үлкен Армения Кавказдың бір бөлігіне, қазіргі Түркияның шығыс және орталық бөліктеріне, Солтүстік-батыс Иранға, Израильге, Сирияға және Ливанға билігін жүргізіп, екінші Армения империясын құрды. Бір кезде Армения Римнің шығысындағы ең қуатты мемлекеттердің бірі болды. Соңында ол б.з.б. 66 жылы Рим Республикасымен соғысқа шықты, онда жеңіліске ұшырады, бірақ тәуелсіздігін сақтап қалды. Тигран б.з.б. 55 жылы қайтыс болғанға дейін Арменияны Римнің одақтасы ретінде билеуді жалғастырды. Үшінші Митридат соғысы және Римдік Помпейдің Понт патшасын жеңуі Армения Корольдігінің Римнің одақтас клиенттік мемлекетіне айналуына әкелді. Кейін, б.з. 1 жылы Армения Армян Арсакид әулетінің құрылуына дейін Римнің толық бақылауына өтті. Армения халқы батыстық саяси, философиялық және діни бағыттарды қабылдады. Страбонның сөзіне сүйенсек, сол кезде Армениядағылардың барлығы "бір тілде" сөйлескен.

Арсасидтер әулеті

Армения, Парфияның Арсакидтер әулетінің бір тармағы болған Аршакуни әулеті тұсында, Рим мен Парфия арасындағы талас-тартыстың орталығы болды. Парфтар Арменияны 37-47 жылдары бағындырды, бірақ римдіктер патшалықты қайта бақылауға алғаннан кейін, олардың ықпалы әлсіреді. Нерон тұсында римдіктер римдіктерге одақтас Армения патшалығын басып алған Парфян империясына қарсы жорық жүргізді (55-63). Арменияны (60) басып алып, (62) қайта жоғалтқаннан кейін, римдіктер Сирияның легаты Гней Домиций Корбуло басшылығымен Парфияның I Вологасесімен (63) келісімге келді, ол Тиридат I-ді Арменияның патшасы ретінде бекітті, осылайша Аршакуни әулетін құрды. Арсакидтер әулеті Арменияны бірнеше жылға бақылаудан шығарды, император Траян 114-117 жылдары Рим империясына толыққандай қосылған «Рим Армениясы» провинциясын құрған кезде. Оның ізбасары Адриан 118 жылы Партамаспатты Арменияның «вассал» патшасы етіп тағайындап, Арсакидтер әулетін қайта орнатты. 162-165 жылдары император Луций Вер, Парфияның IV Вологасесі Арменияға басып кіріп, өзінің бас генералын таққа отырғаннан кейін тағы бір жорыққа шықты. Парфтардың қаупіне қарсы тұру үшін Вер шығысқа аттанды. Оның әскері маңызды жеңістерге жетіп, астананы қайтарып алды. Армян тегіндес рим азаматы Сохаем жаңа тәуелді патша ретінде тағайындалды. Сасанидтер парсылары 252 жылы Арменияны басып алып, 287 жылы римдіктер оралғанға дейін оны ұстады. 384 жылы патшалық Византия империясы мен парсылар арасында бөлінді. Батыс Армения тез арада «Кіші Армения» деген атпен Рим империясының провинциясына айналды, ал Шығыс Армения 428 жылға дейін Парсы құрамында патшалық болып қала берді, содан кейін жергілікті ақсүйектер патшаны құлатып, Сасанидтер оның орнына әкімшіні тағайындады. Дәстүр бойынша, Армян Апостолдық шіркеуі Исаның он екі апостолының екеуі – Таддей мен Варфоломей – Арменияда христиан дінін уағыздаған біздің заманымыздың 40-60 жылдарында құрылған. Біздің заманымыздың I-IV ғасырларында Армения шіркеуін патриархтар басқарды.

Armenia, under its Arshakuni dynasty, which was a branch of the eponymous Arsacid dynasty of Parthia, was often a focus of contention between Rome and Parthia. The Parthians forced Armenia into submission from 37 to 47, when the Romans retook control of the kingdom. Under Nero, the Romans fought a campaign (55–63) against the Parthian Empire, which had invaded the kingdom of Armenia, allied to the Romans. After gaining (60) and losing (62) Armenia, the Romans under Gnaeus Domitius Corbulo, legate of Syria entered (63) into an agreement of Vologases I of Parthia, which confirmed Tiridates I as king of Armenia, thus founding the Arshakuni dynasty. The Arsacid dynasty lost control of Armenia for a few years when emperor Trajan created the "Roman Province of Armenia", fully included into the Roman Empire from 114 to 117 AD. His successor, Hadrian, reinstalled the Arsacid Dynasty when he nominated Parthamaspates as "vassal" king of Armenia in 118 AD. Another campaign was led by Emperor Lucius Verus in 162–165, after Vologases IV of Parthia had invaded Armenia and installed his chief general on its throne. To counter the Parthian threat, Verus set out for the east. His army won significant victories and retook the capital. Sohaemus, a Roman citizen of Armenian heritage, was installed as the new client king. The Sassanid Persians occupied Armenia in 252 and held it until the Romans returned in 287. In 384 the kingdom was split between the Byzantine Empire and the Persians. Western Armenia quickly became a province of the Roman Empire under the name of Armenia Minor; Eastern Armenia remained a kingdom within Persia until 428, when the local nobility overthrew the king, and the Sassanids installed a governor in his place. According to tradition, the Armenian Apostolic Church was established by two of Jesus' twelve apostles — Thaddaeus and Bartholomew — who preached Christianity in Armenia in the 40s—60s AD. Between 1st and 4th centuries AD, the Armenian Church was headed by patriarchs.

Христиандық

301 жылы Армения христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдаған алғашқы ел болды, бұл аймақ үшін ұзаққа созылған геосаяси бәсекелестік кезінде болды. Ол 451 жылы Халкидон кеңесін қабылдамағандықтан, католик және шығыс православие шіркеулерінен тәуелсіз шіркеу құрды. Армян апостолдық шіркеуі Шығыс православиелік қауымдастығынан ерекшеленеді. Армян шіркеуінің алғашқы католикосы – Әйгілі Григорий. Оның сенімдері үшін Арменияның бұрынғы дінге сенуші патшасы оны қуғынға түсірді және қазіргі Армениядағы Хор Вирапқа тастап жазалады. Армян халқына христиан дінін жеткізгендіктен, ол "Нұрландырушы" атағын алды. Бұрын армяндардың арасында зороастризм басым дін болған. Ғалымдар Арменияның христиан дінін "Сасанидтерге қарсылық ретінде" қабылдағанын айтады. 405-06 жылдары Арменияның саяси болашағы белгісіз болды. Армения патшасының көмегімен Месроп Маштоц халықтың қажеттіліктеріне сай келетін ерекше әліпби жасады. Осылайша ол жаңа Алтын ғасырдың бастауын ашты және армян ұлттық санасын нығайтты. 428 жылы Аршакидтер әулеті биліктен құлап, Шығыс Армения Парсыға, ал Батыс Армения Римге бағынды. V ғасырда Сасанид шахы Яздегерд II христиан армян халқын Сасанид империясына жақындату үшін зороастризмді қайта енгізуге тырысты. Армениялықтар бұған наразылық білдірді, нәтижесінде Вартан Мамиконян басшылығымен көтеріліс болды. Яздегерд әскерін жинап, 451 жылы Аварайр шайқасы болған Арменияға жіберді. 66 000 армян көтерілісшісі, көбінесе шаруалар, Мамиконян шайқаста қаза болғаннан кейін рухын жоғалтты. Олардың саны 180 000-220 000 сарбаз бен соғыс пілдерінен тұратын парсы әскерінен кем болды. Әскери жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Аварайр шайқасы және Армениядағы одан кейінгі партизан соғысы 484 жылғы Нварсак шартына әкелді, ол армениялықтарға діни бостандықты кепілдеді.

In 301, Armenia became the first nation to adopt Christianity as a state religion, amidst the long lasting geo political rivalry over the region. It established a church that today exists independently of both the Catholic and the Eastern Orthodox churches, having become so in 451 after having rejected the Council of Chalcedon. The Armenian Apostolic Church is a part of the Oriental Orthodox communion, not to be confused with the Eastern Orthodox communion. The first Catholicos of the Armenian church was Saint Gregory the Illuminator. Because of his beliefs, he was persecuted by the pagan king of Armenia, and was "punished" by being thrown in Khor Virap, in modern day Armenia. He acquired the title of Illuminator, because he illuminated the spirits of Armenians by introducing Christianity to them. Before this, the dominant religion amongst the Armenians was Zoroastrianism. Scholars have suggested that Armenia adopted Christianity "partly . in defiance" of the Sassanids. In 405–06, Armenia's political future seemed uncertain. With the help of the King of Armenia, Mesrop Mashtots created a unique alphabet to suit the people's needs. By doing so, he ushered in a new Golden Age and strengthened Armenian national identity. After years of rule, the Arsacid dynasty fell in 428, with Eastern Armenia being subjugated to Persia and Western Armenia, to Rome. In the 5th century, the Sassanid Shah Yazdegerd II tried to tie his Christian Armenian subjects more closely to the Sassanid Empire by reimposing the Zoroastrian religion. The Armenians greatly resented this, and as a result, a rebellion broke out with Vartan Mamikonian as the leader of the rebels. Yazdegerd thus massed his army and sent it to Armenia, where the Battle of Avarayr took place in 451. The 66,000 Armenian rebels, mostly peasants, lost their morale when Mamikonian died in the battlefield. They were substantially outnumbered by the 180,000 to 220,000 strong Persian army of Immortals and war elephants. Despite being a military defeat, the Battle of Avarayr and the subsequent guerilla war in Armenia eventually resulted in the Treaty of Nvarsak (484), which guaranteed religious freedom to the Armenians.

Парсы Армениясы

387 жылы Армения Византия және Сасанидтер арасында бөлінген кезде, батыс жартысы Византияның бір бөлігіне айналып, Византия Армениясы деп аталды, ал шығыс (және одан әлдеқайда үлкен жартысы) Сасанид мемлекетінің қарастырылған (вассалдық) мемлекеті болды. 428 жылы Сасанид парсылары Арменияның Арсакид әулетін толығымен жойды және аймақ Парсы империясының толыққанды провинциясы болып, Парсы Армениясы деп белгіленді.

Араб халифаттары, Византия және Багратид Армениясы

591 жылы Византия императоры Морис парсыларды жеңіп, Арменияның қалған аумағының көп бөлігін империяға қайтарып алды. Бұл жаулауды өзі армян тегінен шыққан император Гераклий 629 жылы аяқтады. 645 жылы халифаттың мұсылман араб әскерлері елге шабуыл жасап, жаулап алды. Өз билеушілері болған және кейде парсы, кейде Византияның бақылауында болған Армения көбінесе халифалардың билігіне өтті және Армения провинциясын құрды. Дегенмен, империя құрамында көптеген армяндар тұратын Арменияның аймақтары сақталды. Бұл халық империя ішінде зор ықпалға ие болды. Император Гераклий (610–641) және император Филиппик Барданес (711–713) екеуі де армян тегінен шыққан. 867 жылы Византия тағына отырған император Василий I кейде «армян әулеті» деп аталатын әулеттің (Македония әулетіне қараңыз) алғашқы өкілі болды, бұл армяндардың Византия империясына тигізген күшті әсерін көрсетеді. Тоғызыншы ғасырда феодалдық мемлекет ретінде дамыған Армения Багратуни әулеті тұсында мәдени, саяси және экономикалық жаңаруды бастан өткерді. Багратид Армениясы аймақтағы екі ірі күш – Бағдад (885) және Константинополь (886) тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Арменияның жаңа астанасы Ани 964 жылы мемлекет гүлденген кезеңінде салынды.

Салларидтер әулеті

Ирандық Саларлар әулеті 10 ғасырдың екінші жартысында Шығыс Арменияның бір бөлігін басып алды.

Сельджук Армениясы

Багратуни әулеті жағдайлардың қолайлы болуымен құрылғанмен, феодалдық жүйе орталық үкіметке деген адалдықты жойып, елді біртіндеп әлсіретті. Ішкі жағынан әлсіреген Армения византиялықтар үшін оңай олжаға айналды, олар 1045 жылы Аниді басып алды. Алп Арслан басқарған Сәлжұқ әулеті де 1064 жылы қаланы өздеріне қаратып алды. 1071 жылы Сельджук түріктері Манзикерт шайқасында византиялық әскерлерін жеңгеннен кейін, түріктер Үлкен Арменияның қалған бөлігі мен Анатолияның көп бөлігін жаулады. Осылайша Арменияның христиандық басшылығы 12-13 ғасырлардың шегінде, Ұлы Армениядағы мұсылман билігіне Грузия патшалығының қайта жандануы үлкен қиындықтар тудырған кезеңнен басқа, келесі мың жылға созылып аяқталды. Көптеген жергілікті ақсүйектер (нахарлар) грузиндермен бірігіп, Грузия тәжінің билігімен басқарылған, солтүстік Арменияның бірнеше аймақтарын азат етуге қол жеткізді, осы аймақтарды Закаридтер Мхаргрезили, танымал армян-грузин ақсүйек отбасы басқарды.

Моңғол Армениясы

Армения мен Грузияға жасалған моңғол шапқыншылықтары зор қиратулар келтірді, бірақ 13-14 ғасырлардағы бірнеше армян әулеттері моңғолдардың одақтастары ретінде гүлденді, мысалы, Захариялар, Орбелиандар немесе Прошиандар.

Киликияның армян патшалығы

Ани патшасы Гагик II-нің туысын өлтіргендерден қашу үшін Рупен есімді армян, өзінің бірнеше жерлестерімен бірге Таурус тауларының шатқалына, содан кейін Киликияның Тарс қаласына барып паналады. Бұл жерде Византия губернаторы оларға 11 ғасырдың соңында баспана берді. Екі ірі династиялық әулет – Рубенидтер мен Хетмумидтер, 1199 жылы Левон I-нің тәж киюімен Киликия Армян Корольдігін биледі және шебер дипломатия мен әскери одақтар (төменде түсіндіріледі) арқылы 1375 жылға дейін саяси тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Корольдіктің саяси тәуелсіздігі тау жолдары мен стратегиялық порстарды бақылайтын қамалдардың кең желісіне негізделген. Барлық азаматтық елді мекендер дерлік осы бекіністердің астында немесе жанында орналасқан. Бірінші крест жорығының қатысушылары Кіші Азияда пайда болғаннан кейін армяндар еуропалық крестшіл мемлекеттерімен тығыз байланыс орнатты. Олар мұсылман мемлекеттері басып алғанға дейін Кіші Азияның оңтүстік-шығысында гүлденді. Крестшілермен бірге Кіші Азия арқылы Иерусалимге бет алған Балдуин графы крестшілер армиясын тастап, грек православиесін ұстанған армян билеушісі Эдессаның Торосымен дос болып кетті. Үшінші крест жорығы және басқа да оқиғалар Киликияны Таяу Шығыстағы жалғыз маңызды христиан орталығы ретінде қалдырды. Армян билігі крестшілермен үнемі байланыста болды. Армяндар басқа крест жорықтарына да көмектескені сөзсіз. Киликия Армения билігі тұсында өркендеп, ортағасырлық Армения мемлекетінің соңғы қалдығы болды. Киликия армян тіліне айналды, өйткені Киликия патшалары өздерін киликиялықтардың емес, армяндардың патшалары деп атады. Кіші Арменияда армян мәдениеті крестшілердің еуропалық мәдениетімен және Киликияның грек мәдениетімен өріліп жатты. Католик әулеттері Киликияға ықпалын кеңейткен сайын, Папа армяндардың католицизмді қабылдауын қалады. Бұл жағдай корольдіктің халқын католик және апостолдық лагерьлерге бөлді. Арменияның тәуелсіздігі 1375 жылға дейін сақталды, осы кезде Мысыр мамлюктері Кіші Армениядағы тұрақсыз жағдайды пайдаланып, оны жойды.

To escape death or servitude at the hands of those who had assassinated his relative, Gagik II, King of Ani, an Armenian named Roupen with some of his countrymen went into the gorges of the Taurus Mountains and then into Tarsus of Cilicia. Here the Byzantine governor gave them shelter in the late 11th century. Two great dynastic families, the Rubenids and the Hethumids, ruled what became in 1199, with the coronation of Levon I, the Armenian Kingdom of Cilicia and through skillful diplomacy and military alliances (explained below) maintained their political autonomy until 1375. The kingdom's political independence relied on a vast network of castles which controlled the mountain passes and the strategic harbours. Almost all of the civilian settlements were located directly below or near these fortifications. After the members of the first Crusade appeared in Asia Minor, the Armenians developed close ties to European Crusader States. They flourished in south eastern Asia Minor until it was conquered by Muslim states. Count Baldwin, who with the rest of the Crusaders was passing through Asia Minor bound for Jerusalem, left the Crusader army and was adopted by Thoros of Edessa, an Armenian ruler of Greek Orthodox faith. The Third Crusade and other events elsewhere left Cilicia as the sole substantial Christian presence in the Middle East. The Armenian authorities was often in touch with the crusaders. No doubt the Armenians aided in some of the other crusades. Cilicia flourished greatly under Armenian rule, as it became the last remnant of Medieval Armenian statehood. Cilicia acquired an Armenian identity, as the kings of Cilicia were called kings of the Armenians, not of the Cilicians. In Lesser Armenia, Armenian culture was intertwined with both the European culture of the Crusaders and with the Hellenic culture of Cilicia. As the Catholic families extended their influence over Cilicia, the Pope wanted the Armenians to follow Catholicism. This situation divided the kingdom's inhabitants between pro Catholic and pro Apostolic camps. Armenian sovereignty lasted until 1375, when the Mamelukes of Egypt profited from the unstable situation in Lesser Armenia and destroyed it.

Парсы Армениясы

Оның стратегиялық маңыздылығына байланысты Батыс Армения мен Шығыс Арменияның тарихи армян отаны үнемі соғыс алаңы болды және Сафави Персиясы мен Осман империясы арасында бірнеше рет иелігі ауысты. Мысалы, Осман-Парсы соғыстарының қызығында, Ереван 1513 жыл мен 1737 жыл аралығында он төрт рет қолдан-қолға өтті. Ұлы Арменияны 16 ғасырдың басында Шах Исмаил I жаулап алды. 1555 жылғы Амасия бейбіт шартынан кейін Батыс Армения көршілес Осман империясының құзырына өтті, ал Шығыс Армения 19 ғасырға дейін Сафави Иранының бір бөлігі болып қалды. 1604 жылы Шах Аббас I Осман-Сафави соғысы (1603–1618) кезінде Арарат өңірінде Османлыларға қарсы күйдірілген жер тактикасын қолданды. Нахичеван провинциясындағы ежелгі армян қаласы Жұлфа шабуылдың алғашқы кезеңінде алынды. Одан Аббас әскері Арарат жазығында таралып кетті. Шах сақтықпен әрекет етті, жағдайға қарай алға және артқа жылжыды, күшті жауға тікелей шабуыл жасап, жоспарын қауіпке тікеуге дайын емес еді. Карсты қоршағанда, ол Джгазаде Синан Паша басқаратын үлкен Осман әскерінің жақындап келе жатқанын білді. Ол әскерге кері шегінуге бұйрық берді, бірақ жаудың жерден қамтамасыз етілуіне мүмкіндік бермеу үшін, жазықтағы армян қалалары мен шаруашылықтарын толығымен жоюға бұйырды. Осыған байланысты, барлық халықты парсы әскерімен бірге шегінуге бұйрық берді. Шамамен 300 000 адам Аракс өзенінің жағасына жиналды. Көптеген адамдар жаппай жер аударуға қарсылық көрсеткендер дереу өлтірілді. Шах бұрынғыдан бері жалғыз көпірді бұзғандықтан, адамдар суға түсірілді, көптеген адамдар ағысқа ілініп, қарсы жағалауға жетпей суға батып кетті. Бұл олардың азаптарының тек басы ғана еді. Куәгер болған дін қызметкері де Гюян мынадай жағдайды сипаттады:

Депортацияланғандарды қыстың суығы ғана азаптап, өлімге жеткізбеді. Ең үлкен азап – аштық еді. Депортацияланғандар өздерімен бірге әкелген азық-түліктері тез бітіп қалды. Балалар тамақ немесе сүт сұрады, бірақ олардың ешқайсысы болған жоқ, себебі әйелдердің кеуделері аштықтан кеуіп қалды. Көптеген әйелдер, аштықтан шаршап, аштықтан өлген балаларын жол жиегінде қалдырып, қиын сапарды жалғастырды. Кейбіреулері тамақ іздеп жақын орманға барды. Көбінесе олар қайта оралмайды. Көбінесе өлгендер тірілерге тамақ болды. Синан Паша шөл далада әскерін ұстап тұра алмағандықтан, Ванда қыстауға мәжбүр болды. 1605 жылы Шахты қуған әскерлер жеңіліске ұшырады, ал 1606 жылға қарай Аббас өзінің билігі кезінде түріктерге жоғалтқан барлық аумақты қайтарып алды. Күйдірілген жер тактикасы жұмыс істеді, бірақ армян халқы үшін қорқынышты құнға түсті. 300 000 депортацияланғандардың арасында Исфаханға дейін жеткендердің жартысынан да аз болды. Басқыншылық жасаған аумақтарда Аббас Сафави империясының билігінде болған мұсылман княздығы – Ериван хандығын құрды. Шах Аббас I-нің 1605 жылы Арарат өңірінен және оның төңірегінен көптеген армян халқын жер аударғандығының нәтижесінде, армяндар оның халқының 20% -дан азын құрады. Парсылардың жиі қолданатын саясаты – түркілерді жергілікті билеушілер ретінде, түрлі хандықтарының хандары ретінде тағайындау еді. Олар парсы империясына бағынышты деп есептелді. Мысалдарға Ереван хандығы, Нахичеван хандығы және Қарабақ хандығы жатады. Батыс Армения Амасия бейбіт шартынан кейін Осман империясымен бір рет жаулап алынса да, Ұлы Армения 17 ғасырдың бірінші жартысында Осман-Сафави соғысы (1623–1639) және одан туындаған Зухаб шартынан кейін Осман империясы мен Сафавилер арасында шешіліп бөлінді, нәтижесінде Шығыс Армения парсы билігінде қалды, ал Батыс Армения Осман билігінде қалды. Қарабақ та Парсыдан Ресейге берілді. 1828 жылға қарай Парсы Шығыс Арменияны жоғалтты, оған ғасырлар бойы билік еткен қазіргі Армения Республикасының аумағы да кірді. 1828 жылдан 1991 жылға дейін Шығыс Армения Ресейдің ықпалындағы кезеңге кірді. Ресей Қажар Иранының Кавказ аумақтарын жаулап алғаннан кейін көптеген армян отбасылары жаңадан жаулап алынған орыс аумақтарына қоныстанды.

It was not only the winter cold that was causing torture and death to the deportees. The greatest suffering came from hunger. The provisions which the deportees had brought with them were soon consumed The children were crying for food or milk, none of which existed, because the women's breasts had dried up from hunger Many women, hungry and exhausted, would leave their famished children on the roadside, and continue their tortuous journey. Some would go to nearby forests in search of something to eat. Usually they would not come back. Often those who died, served as food for the living. Unable to maintain his army on the desolate plain, Sinan Pasha was forced to winter in Van. Armies sent in pursuit of the Shah in 1605 were defeated, and by 1606 Abbas had regained all of the territory lost to the Turks earlier in his reign. The scorched earth tactic had worked, though at a terrible cost to the Armenian people. Of the 300,000 deported it is calculated that less than half survived the march to Isfahan. In the conquered territories Abbas established the Erivan Khanate, a Muslim principality under the dominion of the Safavid Empire. Armenians formed less than 20% of its population as a result of Shah Abbas I's deportation of many of the Armenian population from the Ararat valley and the surrounding region in 1605. An often used policy by the Persians was the appointment of Turks as local rulers as so called khans of their various khanates. These were counted as subordinate to the Persian Empire. Examples include: the Khanate of Erevan, Khanate of Nakhichevan and the Karabakh Khanate. Even though Western Armenia had already once been conquered by the Ottomans following the Peace of Amasya, Greater Armenia was eventually decisively divided between the vying rivals, the Ottomans and the Safavids, in the first half of the 17th century following the Ottoman–Safavid War (1623–1639) and the resulting Treaty of Zuhab under which Eastern Armenia remained under Persian rule, and Western Armenia remained under Ottoman rule. Karabakh was also ceded to Russia by Persia. By 1828, Persia had lost Eastern Armenia, which included the territory of the modern day Armenian Republic after centuries of rule. From 1828 until 1991, Eastern Armenia would enter a Russian dominated chapter. Following Russia's conquest of all of Qajar Iran's Caucasian territories, many Armenian families were encouraged to settle in the newly conquered Russian territories.

Османдық Армения

1453 жылы Мехмед II Константинопольді Византиядан басып алып, оны Осман империясының астанасына айналдырды. Мехмед және оның мұрагерлері бағынышты халықтарының діни жүйелерін халықты бақылау құралы ретінде пайдаланды, сондықтан Осман сұлтандары армян архиепископын Константинопольдегі Армян патриархатын құруға шақырды. Константинополь армяндарының саны артып, Осман қоғамында толыққанды мүше болмаса да, құрметке ие болды. Осман империясы ислам заңдарымен басқарылды. Осылайша, «Китап халқы» (христиандар мен яһудилер) дхми мәртебесін сақтау үшін қосымша салық төлеуге міндетті болды, ал оларға діни тәуелсіздік кепілдендірілді. Константинополь армяндары сұлтанның қолдауынан пайда көріп, гүлденген қауымға айналғанмен, тарихи Арменияда тұратын армяндардың жағдайы осылай болған жоқ. Дағдарыс кезінде Шығыс Анатолияның қашық таулы аймақтарындағы армяндар жергілікті күрд басшылары мен феодалдардың зорлық-зомбылығына ұшырады. Олар көшпелі күрд тайпаларының шабуылдарынан да жиі зардап шекті (тұрғын мұсылман халқымен бірге). Армяндар, басқа Осман христиандары сияқты (бірақ оларша емес), девшirme саясатының салдарынан дені сау ұлдарының бір бөлігін сұлтан үкіметіне беруге міндетті болды. Бұл ұлдар ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды (әйтпесе өлім жазасы төленді) және соғыс кезінде қатал жауынгерлерге, ал бейбіт уақытта бейлерге, пашаларға және тіпті Ұлы визирлерге тәрбиеленді. Армян ұлттық азаттық қозғалысы – Шығыс Анатолия мен Кавказды Ресей және Осман империясының билігінен босату және тәуелсіз Армения мемлекетін қайта құруға бағытталған армян халқының күші. Балқан халықтарының ұлт-азаттық қозғалысы және Еуропа державаларының Шығыс мәселесіне тікелей араласуы Осман империясындағы армяндар арасында ұлт-азаттық идеологияның дамуына күшті әсер етті. Армян ұлттық қозғалысы жеке батырларынан өзге, үш армян партиясы – Социал-демократиялық Хунчакиан партиясы, Арменакан және Армян революциялық федерациясы (АРФ) арқылы ұйымдастырылды, олардың арасында ең ірісі және ықпалдысы АРФ болды. Ұлт-азаттық күресті қолдамаған немесе бейтарап болған армяндар чиёктар деп аталды. 1839 жылы Абдул Меджид I өзінің иеліктерінде Танзимат реформаларын жүргізгеннен кейін Осман армяндарының жағдайы біршама жақсарды. Алайда, кейінірек Абдул Хамид II сияқты сұлтандар реформаларды тоқтатып, 1895-96 жылдардағы Хамидиан қырғыны деп белгілі болған жаппай қырғындарды жасады, бұл армяндардың оны өлтіруге жасаған сәтінсіз әрекетіне әкелді.

Mehmed II conquered Constantinople from the Byzantines in 1453, and made it the Ottoman Empire's capital. Mehmed and his successors used the religious systems of their subject nationalities as a method of population control, and so Ottoman Sultans invited an Armenian archbishop to establish the Armenian Patriarchate of Constantinople. The Armenians of Constantinople grew in numbers, and became respected, if not full, members of Ottoman society. The Ottoman Empire ruled in accordance to Islamic law. As such, the People of the Book (the Christians and the Jews) had to pay an extra tax to fulfil their status as dhimmi and in return were guaranteed religious autonomy. While the Armenians of Constantinople benefited from the Sultan's support and grew to be a prospering community, the same could not be said about the ones inhabiting historic Armenia. During times of crisis the ones in the remote regions of mountainous eastern Anatolia were mistreated by local Kurdish chiefs and feudal lords. They often also had to suffer (alongside the settled Muslim population) raids by nomadic Kurdish tribes. Armenians, like the other Ottoman Christians (though not to the same extent), had to transfer some of their healthy male children to the Sultan's government due to the devşirme policies in place. The boys were then forced to convert to Islam (by threat of death otherwise) and educated to be fierce warriors in times of war, as well as Beys, Pashas and even Grand Viziers in times of peace. The Armenian national liberation movement was the Armenian effort to free the historic Armenian homeland of eastern Anatolia and Transcaucasus from Russian and Ottoman domination and re establish the independent Armenian state. The national liberation movement of the Balkan peoples and the immediate involvement of the European powers in the Eastern question had a powerful effect on the development of the national liberation ideology movement among the Armenians of the Ottoman Empire. The Armenian national movement, besides its individual heroes, was an organized activity represented around three parties of Armenian people, Social Democrat Hunchakian Party, Armenakan and Armenian Revolutionary Federation, which ARF was the largest and most influential among the three. Those Armenians who did not support national liberation aspirations or who were neutral were called chezoks. In 1839, the situation of the Ottoman Armenians slightly improved after Abdul Mejid I carried out Tanzimat reforms in its territories. However, later Sultans, such as Abdul Hamid II stopped the reforms and carried out massacres, now known as the Hamidian massacres of 1895–96 leading to a failed Armenian attempt to assassinate him.

Ресейлік Армения

1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін, Ереван мен Севан көлін орталықтап, парсы билігінде болған тарихи Арменияның (Шығыс Армения деп те аталады) бөлігі, 1828 жылы Түркменчай шарты бойынша Қажар Персиясының мәжбүрлі түрде бас тартуынан кейін Ресей құрамына қосылды. Ресей үкімшілігі кезінде, қазіргі Армения аумағына жуық аймақ «Ереван провинциясы» деп аталды. Ресей империясының армян халқы Осман империясындағы туыстарына қарағанда салыстырмалы түрде қауіпсіздікте өмір сүрді, алайда 20 ғасырдың басында татарлар мен күрдтермен жиі қақтығыстар болды. Ресей армяндары орыс мәдениетінің жетістіктерінен, еуропалық ой-пікірлерге кең қолжетімділіктен және экономикалық мүмкіндіктердің кеңеюінен пайда алғанмен, көптеген этникалық және діни азшылықтар сияқты, тең білім беру және басқару мүмкіндіктерінен айырылды. 1828 жылғы Түркменчай шартында Ресей патшасына Ираннан алынған, жаңа бағындырылған Кавказ аймағына парсы армяндарын қоныстандыру құқығы берілді. Жаңа бағындырылған ресейлік территорияларға тек парсы армяндары қоныстанғаннан кейін, демографиялық өзгерістер болуы тиіс еді. Армян-американдық тарихшы Джордж Бурнутиан осы оқиғалардан кейінгі этникалық құрамды былай сипаттайды:

Ереван хандығы Ресей империясының құрамына қосылғаннан кейін, аймақтың мұсылман көпшілігі біртіндеп өзгерді, алдымен тұтқында қалған армяндардың оралуына мүмкіндік берілді. Нәтижесінде, 1828 жылдан кейін Персиядан шамамен 57 000 армян босқыны Ереван хандығының аумағына қайтып келді, ал 100 мыңнан астам тұрғыны бар аймақтан шамамен 35 000 мұсылман (парсылар, түркі тайпалары, күрдтер, лезгилер және т.б.) кетіп қалды.

Армян геноциді (19151921) және Бірінші дүниежүзілік соғыс

1915 жылы Осман империясы армян геноцидін жүйелі түрде жүзеге асырды. Бұл геноцидке дейін 1894-1896 жылдары жаппай қырғындар толқыны болған. Көбінесе қаза болғандардың нақты саны 1,5 миллионға бағаланады, ал басқа да есептеулер 800 000-нан 1 800 000-ға дейін жетеді. Бұл оқиғалар әдетте әр жылдың 24 сәуірінде, армян христиандарының шейіт күнінде еске алынады.

Арменияның Бірінші Республикасы (1918-1920)

IV-XIX ғасырлар аралығында Арменияның дәстүрлі аймағы парсылар, византиялықтар, арабтар, моңғолдар және түріктер сияқты түрлі елдер тарапынан жаулап алынып, билік етілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан Осман және Ресей империялары құлағаннан кейін, тарихи Арменияның бір бөлігі Осман империясы мен Ресей империясынан тәуелсіздік алды.

Транскавказдық федерация (1917-1918 жылдар)

Ресей революциясы кезінде Кавказ провинциялары бөлініп шығып, Транскавказ федерациясы деп аталатын жеке федеративтік мемлекет құрды. Ұлттық мүдделердің қақтығысы және Түркиямен соғыс жарым жылдан кейін, 1918 жылдың сәуірінде республиканың тарауына әкелді. 1917 жылғы Ресей революциясынан және большевиктердің билікті басып алуынан кейін Степан Шаумян Ресей Армениясының басшысы болып тағайындалды. 1917 жылдың қыркүйегінде Тифлисте өткен құрылтайда Арменияның Ұлттық кеңесі сайланды, бұл Арменияның 1375 жылы Кіші Армения құлағаннан бергі тұңғыш рет егемен саяси органы болды. Осы уақытта Иттихад (Бірлестік) және Ұлтшылдар большевиктердің достығын жеңіп алуға тырысты. Мұстафа Кемал (Ататүрік) өзінің жаңартылған этно-ұлтшыл Түркия деп есептеген Осман империясынан кейінгі қозғалысына қолдау табу үшін Мәскеуге бірнеше делегация жіберді. Бұл одақ армяндар үшін апатқа ұшырады. Осман-Ресейлік достық шартына қол қою (1 қаңтар 1918 ж.) Вехиб-пашаға жаңа Республикаға шабуыл жасауға көмектесті. Осман әскері мен күрд жасақтарының бірлескен күштерінің қысымымен Республика Ерзінджандан Ерзұрға шегінуге мәжбүр болды. Соңында Республика Ерзұрды да эвакуациялауға мәжбүр болды. Оңтүстік-шығыста, Ванда армяндар түрік әскеріне 1918 жылдың сәуіріне дейін қарсылық көрсетті, бірақ ақырында эвакуацияланып, Парсыға шегінуге мәжбүр болды. Әзірбайжан татарлары түріктердің жағына шығып, армяндардың байланыс желілерін басып алып, Баку мен Еревандағы Арменияның Ұлттық кеңестерін Тифлистегі Ұлттық кеңестен оқшаулады, осыдан кейін жағдай нашарлады. Арменияның Бірінші Республикасы 1918 жылдың 28 мамырында құрылды. Грузия-Армения соғысы – 1918 жылы Грузия Демократиялық Республикасы мен Арменияның Бірінші Республикасы арасында тарихи түрде армян-грузин аумақтары болған, бірақ 19 ғасырда негізінен армяндар қоныстанған Лори және Жавахети провинциялары үшін болған шекаралық соғыс.

During the Russian Revolution, the provinces of the Caucasus seceded and formed their own federal state called the Transcaucasian Federation. Competing national interests and war with Turkey led to the dissolution of the republic half a year later, in April 1918. After the Russian Revolution of 1917 and the takeover of the Bolsheviks, Stepan Shaumyan was placed in charge of Russian Armenia. In September 1917, the convention in Tiflis elected the Armenian National Council, the first sovereign political body of Armenians since the collapse of Lesser Armenia in 1375. Meanwhile, both the Ittihad (Unionist) and the Nationalists moved to win the friendship of the Bolsheviks. Mustafa Kemal (Atatürk) sent several delegations to Moscow in an attempt to win some support for his own post Ottoman movement in what he saw as a modernised ethno nationalist Turkey. This alliance proved disastrous for the Armenians. The signing of the Ottoman Russian friendship treaty (1 January 1918), helped Vehib Pasha to attack the new Republic. Under heavy pressure from the combined forces of the Ottoman army and the Kurdish irregulars, the Republic was forced to withdraw from Erzincan to Erzurum. In the end, the Republic had to evacuate Erzurum as well. Further southeast, in Van, the Armenians resisted the Turkish army until April 1918, but eventually were forced to evacuate it and withdraw to Persia. Conditions deteriorated when Azerbaijani Tatars sided with the Turks and seized the Armenian's lines of communication, thus cutting off the Armenian National Councils in Baku and Yerevan from the National Council in Tiflis. The First Republic of Armenia was established on 28 May 1918. The Georgian–Armenian War was a border war fought in 1918 between the Democratic Republic of Georgia and the First Republic of Armenia over the then disputed provinces of Lori and Javakheti which had been historically bi cultural Armenian Georgian territories, but were largely populated by Armenians in the 19th century.

Армения-Әзірбайжан соғысы

Армения мен оның шығыстағы жаңа көршісі – Әзірбайжан Демократиялық Республикасы арасында нәсілдік, діни, мәдени және қоғамдық айырмашылықтарға байланысты үлкен антагонизм болды. Әзірбайжандықтар түркілермен тығыз этникалық және діни байланыста болды және 1918 жылы Бакуға жасалған жорықтарында оларға материалдық көмек көрсетті. Екі елдің шекарасы толық анықталмағанмен, Әзірбайжан Армения отырған жердің көп бөлігіне талап қойып, бұрынғы Ресей провинциялары – Елизаветполь, Тифлис, Ереван, Карс және Батумның барлығын немесе көп бөлігін талап етті. Дипломатиялық әрекеттер келісімге келмегендіктен, тіпті Кавказда орналасқан британдық экспедициялық күштерінің командирлері араласса да, 1919 және 1920 жылдары Армения мен Әзірбайжан арасында аумақтық қақтығыстар болды, ең бастысы Нахичеван, Қарабах және Сюник (Зангезур) аймақтарында. Осы провинцияларды Әзірбайжанның билігіне көшіруге жасалған бірнеше әрекет армян халқынан күшті қарсылыққа ұшырады. 1919 жылдың мамыр айында Дро Нахичеван аймағында армян әкімшілік бақылауын орнатуға сәтті болған экспедициялық отрядқа жетекшілік етті.

Париж бейбітшілік конференциясы

1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында 127 491 шаршы миль (330 200 км²) аумақты қамтитын, Кілікияның бұрынғы Армян патшалығының территориясын қоса алған, ірі Армян мемлекетін құру ұсынылды. Халықтың жалпы саны 4,3 миллион адамды құрады, оның ішінде 2,5 миллионы армян болды.

Севр келісім-шарты

Севр келісім-шарты 1920 жылғы 10 тамызда Франциядағы Севр қаласында одақтас және қауымдасқан елдер мен Осман империясы арасында қол қойылды. Келісімде Армения туралы бап болды: ол келісімге қол қойған барлық тараптар Арменияны еркін және тәуелсіз мемлекет деп мойындауды талап етті. Дегенмен, нақты шекараларды белгілеу АҚШ Президенті Вудро Вильсон мен АҚШ Мемлекеттік департаментіне жүктелді және ол тек 1920 жылғы 22 қарашада Арменияға ұсынылды. Жаңа шекаралар Арменияға Қара теңізге қол жеткізу мүмкіндігін берді және Осман империясының шығыс провинцияларының үлкен бөлігін республикаға қосты. Севр келісім-шартын Осман үкіметі қол қойғанмен, Сұлтан Мехмед VI оған қол қоймады, сондықтан ол күшіне енбеді. Мұстафа Кемал Паша басқарған түрік революционерлері түрік ұлттық қозғалысын бастады, ол гректерге немесе армяндарға кез келген аумақтық жеңілдіктерге қарсы шықты.

Түрік және кеңестік шабуыл

1920 жылдың 20 қыркүйегінде түрік ұлтшылдары Сарықамыш аймағына басып кірді. Жауап ретінде Армения 24 қыркүйекте Түркияға соғыс жариялады және Түркияның Арменияға басып кіруі (1920) басталды. Олту, Сарықамыш, Карс және Александрополь (Гюмри) аймақтарында армян әскерлері түрік әскерлерімен қақтығысты. Мұстафа Кемал-паша одақ іздеу үшін Мәскеуге бірнеше делегация жіберді, онда Кеңес үкіметінен қолдау тапты, ол түрік революционерлеріне алтын мен қару жібере бастады, бұл армяндар үшін апатқа ұшырады. 1920 жылдың соңында Арменияда коммунистік билік орнады. 1920 жылдың қарашасында түрік революционерлері Александропольді басып алып, астанаға шабуыл жасауға дайын болды. 18 қарашада атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Кейін Александропольде Казым Карабекир мен Александр Хатисян басқаратын бейбітшілік делегациясы арасында келіссөздер өтті. Карабекирдің талаптары өте қатал болғанымен, армян делегациясының оларға келісуден басқа амалы қалмады. 1920 жылдың 3 желтоқсанында Александрополь келісіміне қол қойылды, бірақ армян үкіметі бұған дейін бір күн бұрын Кеңес билігіне көшті. Жеңіліс шарттары талқыланып жатқанда, большевик Григорий Орджоникидзе Әзірбайжаннан Арменияның Бірінші Республикасына басып кірді, елде большевиктерге жақын жаңа үкімет құру үшін. 11-ші Қызыл армия 1920 жылдың 29 қарашасында Ижеванда Арменияға дерлік қарсылықсыз кірді. Биліктің нақты берілуі 1920 жылдың 2 желтоқсанында Ереванда болды. Армения басшылығы Кеңес өкілетті өкілі Борис Легран ұсынған ультиматумды қабылдады. Армения Кеңес Одағының құрамына кіруге шешім қабылдады, ал Кеңес Одағы оның қалған аумағын түрік армиясының шабуылынан қорғауға келісті. Кеңестер әскерді қайта құру, армяндарды қорғау және коммунистік емес армяндарды қуғындамайтындықтарын уәделеді, бірақ дашнақтар елден қуылған кезде осы уәденің соңғы шарты бұзылды. 5 желтоқсанда Армения революциялық комитеті (көбінесе Әзірбайжаннан келген армяндардан тұратын Ревком) қалаға кірді. Соңында, келесі күні, 6 желтоқсанда Феликс Дзержинскийдің Чекасы Ереванға кірді, осылайша Армения Демократиялық Республикасының өмір сүруіне нүкте қойылды. Сол кезде Арменияның қалған бөлігі большевиктердің ықпалында болды. Большевиктер түріктерді Армениядағы орындарынан қуғанмен, Түркиямен бейбітшілік орнатуға шешім қабылдады. 1921 жылы большевиктер мен түріктер Карс келісіміне қол қойды, онда Түркия Аджараны КСРО-ға Карс аймағы (қазіргі Түркияның Карс, Сурмалу және Ардахан провинциялары) үшін берді. Түркияға берілген жерлерге ежелгі Ани қаласы мен Аррат тауы, яғни рухани армян отаны кірді. 1922 жылы жаңадан жарияланған Армения Кеңес Социалистік Республикасы Александр Миасникян басшылығымен Кеңес Одағының құрамына кірді. Армения үшін және Кеңес Одағының көптеген басқа республикалары үшін социализмге көшу қиын болды. Кеңес билігі армяндарды қадағалауға алды. Сөз бостандығының деңгейі төмен деп есептелді, тіпті Иосиф Сталин хатшы болып жұмыс істеген кезде де. Ұлтшыл, нәсілшіл және консервативті риториканы немесе элементтерді өз шығармаларында қолданды деп күдіктелген кез келген адам сатқын немесе пропагандист деп танылып, Сібір түрмелеріне жіберілді. Тіпті армян геноциді кезінде этникалық тазалаудан құтылуға мүкіндік алған жазушы Забел Есаян Франциядан Арменияға оралғаннан кейін тез арада Сібірге жер аударылды. Армян КСР-і Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, КСРО-ны қорғау үшін жүздеген мың сарбазды майданға жіберді. Марксистік-лениндік жүйенің бірнеше артықшылықтары болды. Армения, әсіресе, өркендеген кезінде кеңестік экономикадан пайда тапты. Ауылдар біртіндеп қалаларға, қалалар біртіндеп ірі қалаларға айналды. Армения мен Әзірбайжан арасында уақытша болса да, бейбітшілік орнады. Осы кезеңде Арменияда азербайжандықтар аз болды, олардың көпшілігі Ереванда тұрды. Сол сияқты, Әзірбайжанда Баку мен Кировабад қалаларында тұратын армян азшылығы болды. Көптеген армяндар әлі де ұлттық және консервативті көзқарастарды сақтап қалды, тіпті оларды ашық білдіруден аулақ болғанмен де. 1965 жылдың 24 сәуірінде ондаған мың армяндар 1915 жылғы армян геноциді кезінде ата-аналары мен ата-бабалары бастан өткерген қорлықты әлемге еске түсіру үшін Ереван көшелерін толтырды. Бұл КСРО-да ұжымдық емес, ұлттық мүдделерді қорғаған осындай үлкен демонстрацияның алғашқы мысалы болды. 1980-жылдардың соңында Армения ластанудан зардап шекті. Михаил Горбачевтың гласность және перестройка саясатын енгізуімен қоғамдық демонстрациялар жиіледі. Мыңдаған армяндар Ереванда КСРО-ның қарапайым экологиялық мәселелерді шеше алмауына наразылық білдірді. Кейін, Қарабақ жанжалының нәтижесінде демонстрациялар ұлтшылдық сипатқа ие болды. Көптеген армяндар мемлекеттік тәуелсіздік талап ете бастады. 1988 жылы Спитак жер сілкінісі ондаған мың адамның өмірін қиып, Солтүстік Армениядағы Ленинакан (қазіргі Гюмри) және Спитак сияқты көптеген қалаларды қиратты. Көптеген отбасылар электр қуаты мен сумен қамтамасыз етілмей қалды. Жер сілкінісі мен одан кейінгі оқиғалар Армения тұрғындарының көптеген бөлігінің Солтүстік Америкаға, Батыс Еуропаға және Австралияға көшіп кетуіне себеп болды. 1988 жылдың 20 ақпанында Нагорно-Қарабақ облысының армян халқы мен әзірбайжандар арасында қақтығыс басталды, бұл Нагорно-Қарабақ парламентінің аймақты Армениямен біріктіру туралы дауыс бергеннен кейін болды. Бірінші Нагорно-Қарабақ соғысы Арменияның қолдауымен Нагорно-Қарабақтың армяндарын Әзірбайжан армиясына қарсы қойды.

On 20 September 1920, Turkish nationalist militants invaded the region of Sarikamish. In response, Armenia declared war on Turkey on 24 September and the Turkish invasion of Armenia (1920) began. In the regions of Oltu, Sarikamish, Kars, and Alexandropol (Gyumri), Armenian forces clashed with those of the Turkish armies. Mustafa Kemal Pasha had sent several delegations to Moscow in search of an alliance, where he had found a receptive response by the Soviet government, which started sending gold and weapons to the Turkish revolutionaries, which would prove disastrous for the Armenians. Armenia gave way to communist power in late 1920. In November 1920, the Turkish revolutionaries captured Alexandropol and were poised to move in on the capital. A cease fire was concluded on 18 November. Negotiations were then carried out between Kâzım Karabekir and a peace delegation led by Alexander Khatisian in Alexandropol; although Karabekir's terms were extremely harsh the Armenian delegation had little recourse but to agree to them. The Treaty of Alexandropol was signed on 3 December 1920, although the Armenian government had already fallen to the Soviets the day before. As the terms of defeat were being negotiated, Bolshevik Grigoriy Ordzhonikidze invaded from Azerbaijan the First Republic of Armenia in order to establish a new pro Bolshevik government in the country. The 11th Red Army began its virtually unopposed advance into Armenia on 29 November 1920 at Ijevan. The actual transfer of power took place on 2 December 1920 in Yerevan. The Armenian leadership approved an ultimatum presented to it by the Soviet plenipotentiary Boris Legran. Armenia decided to join the Soviet sphere, while Soviet Russia agreed to protect its remaining territory from the advancing Turkish army. The Soviets also pledged to take steps to rebuild the army, protect the Armenians and to not pursue non communist Armenians, although the final condition of this pledge was reneged when the Dashnaks were forced out of the country. On 5 December, the Armenian Revolutionary Committee (Revkom, made up of mostly Armenians from Azerbaijan) also entered the city. Finally, on the following day, 6 December, Felix Dzerzhinsky's Cheka entered Yerevan, thus effectively ending the existence of the Democratic Republic of Armenia. At that point what was left of Armenia was under the influence of the Bolsheviks. Although the Bolsheviks succeeded in ousting the Turks from their positions in Armenia, they decided to establish peace with Turkey. In 1921, the Bolsheviks and the Turks signed the Treaty of Kars, in which Turkey ceded Adjara to the USSR in exchange for the Kars territory (today the Turkish provinces of Kars, Surmalu, and Ardahan). The land given to Turkey included the ancient city of Ani and Mount Ararat, the spiritual Armenian homeland. In 1922, the newly proclaimed Armenian Soviet Socialist Republic, under the leadership of Alexander Miasnikyan, became part of the Soviet Union as one of three republics comprising the Transcaucasian SFSR. The transition to socialism was difficult for Armenia, and for most of the other republics in the Soviet Union. The Soviet authorities placed Armenians under supervision. The rate of freedom of speech was considered low, even less so during secretaryship of Joseph Stalin. Any individual who was suspected of using or introducing nationalist, racist and conservative rhetoric or elements in their works were labelled traitors or propagandists, and were sent to prisons in Siberia. Even Zabel Yesayan, a writer who was fortunate enough to escape from ethnic cleansing during the Armenian genocide, was quickly exiled to Siberia after returning to Armenia from France. Armenian SSR participated in World War II by sending hundreds of thousands of soldiers to the front line in order to defend the USSR. Marxist–Leninist system had several positive aspects. Armenia benefited from the Soviet economy, especially when it was at its apex. Provincial villages gradually became towns and towns gradually became cities. Peace between Armenia and Azerbaijan was reached, albeit temporarily. During this time, Armenia had a sizeable Azeri minority, mostly centred in Yerevan. Likewise, Azerbaijan had an Armenian minority, concentrated in Baku and Kirovabad. Many Armenians still had nationalist and conservative sentiments, even though they were discouraged from expressing them publicly. On 24 April 1965, tens of thousands of Armenians flooded the streets of Yerevan to remind the world of the horrors that their parents and grandparents endured during the Armenian genocide of 1915. This was the first public demonstration of such high numbers in the USSR, which defended national interests rather than collective ones. In the late 1980s, Armenia was suffering from pollution. With Mikhail Gorbachev's introduction of glasnost and perestroika, public demonstrations became more common. Thousands of Armenians demonstrated in Yerevan because of the USSR's inability to address simple ecological concerns. Later on, with the conflict in Karabakh, the demonstrations obtained a more nationalistic flavour. Many Armenians began to demand statehood. In 1988, the Spitak earthquake killed tens of thousands of people and destroyed multiple towns in northern Armenia, such as Leninakan (modern day Gyumri) and Spitak. Many families were left without electricity and running water. The harsh situation caused by the earthquake and subsequent events made many residents of Armenia leave and settle in North America, Western Europe and Australia. On 20 February 1988, interethnic fighting between the ethnic Armenians of Nagorno Karabakh and Azerbaijanis broke out shortly after the parliament of Nagorno Karabakh, an autonomous oblast in Azerbaijan, voted to unify the region with Armenia. The First Nagorno Karabakh War pitted Armenians of Nagorno Karabakh, backed by Armenia, against the Army of Azerbaijan.

Тәуелсіз Армения (1991 жылдан бастап)

Армения 1990 жылғы 23 тамызда Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады. Тәуелсіздік 1991 жылғы 21 қыркүйекте өткен референдум арқылы расталды. Бірақ, кеңінен мойындалу 1991 жылғы 25 желтоқсанда Кеңес Одағының ресми түрде таратылуынан кейін ғана болды. Армения тәуелсіз мемлекет ретіндегі алғашқы жылдарында көптеген қиындықтарға тап болды. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген бірнеше армян ұйымдары көмек көрсету және елдің дамуына қатысу үшін жылдам жұмыла кірісті. Канададан Арменияға бағытталған Канадалық жастар миссиясы (CYMA) атынан келген жас студенттер мен еріктілер тобы Арарат облысына жетіп, жаңадан тәуелсіз Республикаға үлес қосуға ұмтылған алғашқы жастар ұйымы болды. Арменияның Бірінші Таулы Қарабақ соғысындағы жеңісінен кейін Әзірбайжан және Түркия шекараларын жауып, бүгінгі күнге дейін сақтап келе жатқан блокада енгізді, бұл жаңа мемлекеттің экономикасына ауыр соққы берді. 2009 жылғы қазан айында Түркия мен Армения қарым-қатынастарды жақсарту туралы келісімге қол қойды.

Тер-Петросянның төрағалығы (1991-1998)

Левон Тер-Петросян 1991 жылғы 16 қазанда жаңа тәуелсіз Армения Республикасының тұңғыш президенті болып халықтың көп дауысымен сайланды және 1996 жылғы 22 қыркүйекте қайта сайланды. Оның қайта сайлануы оппозиция тарапынан сайлаудағы бұрмалаушылық туралы айыптаулармен, сондай-ақ көптеген халықаралық бақылаушылардың қолдауымен көлеңкеленді. Арменияның кеңес одағынан кейінгі экономикасының қиын жағдайына оны кінәлі деп оппозиция айыптай бастағанда оның беделі одан әрі төмендеді. Ол сонымен қатар Арменияның революциялық федерациясымен келіспеді, ол партияның шетелдегі басшылары бар деген желеумен тыйым салып, түрмеге қамады – бұл Армения Конституциясына қайшы келеді. Тер-Петросян 1998 жылғы ақпан айында көптеген армян халқының қауіпсіздігіне қатер келтіретін Таулы Қарабақ дауы бойынша компромисске келуді жақтағаннан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Сол кездегі премьер-министр Роберт Кочарян бастаған Тер-Петросянның негізгі министрлері 1997 жылғы қыркүйекте халықаралық делдалдар ұсынған Қарабаққа қатысты бейбіт жоспарды қабылдаудан бас тартты. Тер-Петросян мен Әзірбайжан қолдаған жоспарда қақтығысты "кезең-кезеңмен" немесе "қадамдық" тәсілмен шешу көзделген, бұл негізгі мәселе – Таулы Қарабақтың мәртебесін анықтауды кейінге шешуге бағытталған. Бұл келісімге Арменияның Таулы Қарабақтың төңірегіндегі Әзірбайжанның көп бөлігін қайтаруы және Арменияға қатысты Әзірбайжан мен Түркияның блокадасын тоқтатуы тиіс болған. 1998 жылғы қаңтарда Тер-Петросянның министрлері оны отставкаға кетуге мәжбүр етті.

Кочарянның төрағалығы (1998-2008)

Өзінің бұрынғы президенті Левон Тер-Петросянның отставкасынан кейін Роберт Кочарян 1998 жылғы 30 наурызда Арменияның екінші президенті болып сайланды. Ол өзінің басты қарсыласы Карен Демирчянды жеңіп, халықаралық сайлау бақылаушыларының мәлімдемесінше, екі тараптың да заңбұзушылықтары мен бұзушылықтарымен тоңқан сайлауда жеңіске жетті. Шағымдардың бірі – Кочарянның конституция талап еткендей, он жыл бойы Армения азаматы болмағаны туралы болды. 1998 жылдың басында Кочарян 1997 жылғы ЕҚЫҰ Минск тобының бейбіт жоспарын қабылдамады және Таулы Қарабақ келіссөздерінің жаңа кезеңін бастады, онда Гейдар Әлиев пен Кочарян өз халқынан және жоғары лауазымды шенеуніктерден жасырып, құпия келіссөздер жүргізді. 1999 жылы олар Иран-Армения шекарасы бойында Әзірбайжанды және оның Нахичеван эксклавын байланыстыратын жер участағымен алмастыру шартымен Таулы Қарабақты Арменияға қосу туралы ауызша келісімге келді. Сол жылдың күзінде Әлиев пен Кочарян Минск тобының төрағаларына өз жоспарларын жеткізіп, оны жазбаша түрінде ресімдеуді сұрады. Кейін Кочарян Минск тобына бейбіт келісімді қолдауға шамасы келмейтінін хабарлады. Демирчян сайлаудың бұрмаланғанын мәлімдеп, өзінің жақтастарына нәтижелерге қарсы митингіге шығуға шақырды. Сайлаудан кейінгі күндері ондаған мың армян нәтижелерге наразылық білдіріп, президент Кочарянның отставкаға кетуін талап етті. Бастапқы үміттерге қарамастан, Рамбуйе келіссөздері ешқандай келісімге әкелмеді, Таулы Қарабақтың мәртебесі және армян әскерлерінің Калбажардан шығарылуы сияқты маңызды мәселелер даулы болып қала берді. Келесі отырыс 2006 жылғы наурызда Вашингтон қаласында өтті. 2006 жылғы қарашада Минск және Мәскеуде өткен келесі кездесулер де ешқандай прогреске жеткізбеді.

Сергей Саргсянның төрағалығы (2008-2018)

Арменияның сол кездегі премьер-министрі Серж Саргсян, президент Кочарянның қолдауына ие болған, 2008 жылғы ақпандағы президенттік сайлауда Армения президенті лауазымына ең күшті үміткер ретінде қарастырылды. Тер Петросян 2008 жылғы президенттік сайлауға өз кандидатурасын ресми түрде 2007 жылдың 26 қазанында Ереванда сөйлеген сөзінде жариялады. Ол Кочарян үкіметін бұған дейінгі бес жылда "кем дегенде үш-төрт миллиард доллар" ұрлықпен байланысты үлкен сыбайлас жемқорлықпен айыптады. Ол үкіметтің экономикалық өсім туралы мәлімдемесін сынға алды және Кочарян мен оның премьер-министрі Серж Саргсянның он жыл бұрын ұсынған шешіммен бірдей, Таулы Қарабақ мәселесін шешуді қабылдады деп мәлімдеді. Саяси аренаға оралғаннан бері бірқатар оппозициялық партиялар оның артына жиналды, соның ішінде Степан Демирчян басқарған Армения Халық партиясы; Арам Саркисян басқарған Армения Республикасы партиясы; Социал-демократтар Хунчакиан партиясы; Жирайр Сефилян басқарған Азадкрюм; Жаңа уақыт партиясы; және Раффи Ованнисян басқарған Мұра партиясы. 2008 жылдың 19 ақпанында өткен сайлаудың ресми қорытындысы бойынша Саргсян 53% дауыс жинап, жеңіске жетті, ал Тер Петросян 21,5% дауыспен екінші орынға шықты. Тер Петросян және оның жақтастары үкіметті сайлауды бұрмалауда айыптап, жеңіске жеткендерін мәлімдеді. 20 ақпаннан бастап ол Ереванда ондаған мың жақтастарының қатысуымен үздіксіз наразылық акциясын ұйымдастырды. 1 наурыз күні таңертеңгілікте, лагерьде атыс қаруының бар екендігі туралы мәліметтерден кейін, билік демонстранттар орнатып қойған шатырларды тексеру үшін іс-қимыл жасады. Содан кейін полиция қызметкерлері жүздеген наразылықшыларды күшпен таратып жіберді. Тер Петросян де-факто үй қамауына алынды, оған үйінен шығуға рұқсат берілмеді, бірақ билік бұл айыптауларды кейінірек жоққа шығарды. Бірнеше сағаттан кейін Миясникян алаңында он мыңдаған немесе одан да көп адам жиналып, үкіметтің әрекетіне наразылық білдірді. Көпшіліктің көбеюіне таң қалған полиция қызметкерлері алаңнан кетуге мәжбүр болды. Президент Кочарян кешкі сағат 5-те төтенше жағдай жариялады, бұл армияның астанаға кіруіне мүмкіндік берді. Түнгі уақытта бірнеше мың демонстрант өздерін барикадамен қоршап, жергілікті автобустарды пайдаланды. Полициямен болған қақтығыстар нәтижесінде он адам, оның ішінде полиция қызметкерлері де қаза тапты. Одан кейін оппозицияның көрнекті мүшелерін жаппай тұтқындау және тазалаулар, сондай-ақ үкіметке қарсы кез келген наразылық акцияларын іс жүзінде тоқтату жүргізілді. Саргсян заңды президент ретінде мойындалды. 2009 жылдың 10 қазанында Түрік-әрмен қарым-қатынастарында жаңалық болған Түрік-әрмен дипломатиялық қарым-қатынастарды орнату туралы хаттамаларға қол қойылды. Саргсян армян геноциді мәселесін комиссия арқылы зерттеу ұсынысын қабылдады және қазіргі түрік-әрмен шекарасын мойындады. 2009-2010 жылдары Әзірбайжанның әскери күшеюі, соғыс риторикасы мен қауіп-қатерлердің күшейуі Оңтүстік Кавказда жаңа проблемалар тудыру қаупіне әкелді. 2011 жылы Таяу Шығыстағы революциялық толқынның бір бөлігі ретінде Арменияда наразылық акциялары басталды. Наразылық білдірушілер 2008 жылғы зорлық-зомбылықты тергеуді, саяси тұтқындарды босатуды, әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартуды және демократиялық реформаларды енгізуді талап етті. Армян Ұлттық Конгресі мен Мұра партиясы наразылық акцияларын ұйымдастыруда және басқаруда маңызды рөл атқарды. 2016 жылдың 1 және 5 сәуір аралығында Армения мен Әзірбайжан қарулы күштері арасында қайтадан қақтығыстар болды (2016 жылғы Армения-Әзірбайжан қақтығыстарына қараңыз). 2018 жылдың наурыз айында Саргсян оппозицияның наразылығына қарамастан премьер-министр болып қайта сайланды. 23 сәуірде әскери күштер наразылықтарға қосылғаннан кейін Саргсян қызметінен кетті. Бұрынғы премьер-министр Карен Карапетян Саргсянның орнын басқарды.

Serzh Sargsyan, then Prime Minister of Armenia and having President Kocharyan's backing, was viewed as the strongest contender for the post of the President of Armenia in the February 2008 presidential election. Ter Petrosyan officially announced his candidacy in the 2008 presidential election in a speech in Yerevan on 26 October 2007. He accused Kocharyan's government of massive corruption, involving the theft of "at least three to four billion dollars" over the previous five years. He was critical of the government's claims of strong economic growth and argued that Kocharyan and his Prime Minister, Serzh Sargsyan, had come to accept a solution to the problem of Nagorno Karabakh that was effectively the same solution that he had proposed ten years earlier. A number of opposition parties have rallied behind him since his return to the political arena, including the People's Party of Armenia, led by Stepan Demirchyan; the Armenian Republic Party, led by Aram Sargsyan; the Social Democrat Hunchakian Party; Azadakrum, led by Jirair Sefilian; the New Times Party; and the Heritage Party, led by Raffi Hovannisian. Final results from the election, which was held on 19 February 2008, officially showed Sargsyan winning about 53% of the vote, and Ter Petrosyan in second place with 21.5% of the vote. Ter Petrosyan and his supporters accused the government of rigging the election and claimed victory; beginning 20 February, he led continuous protests involving tens of thousands of his supporters in Yerevan. On the early morning of 1 March, reportedly acting on evidence of firearms in the camp, the authorities moved in to inspect the tents set up by demonstrators. Law enforcement agents then violently dispersed the hundreds of protestors camped in. Ter Petrosyan was placed under de facto house arrest, not being allowed to leave his home, though the authorities later denied the allegations. A few hours later, tens of thousands of protestors or more gathered at Miyasnikyan Square to protest the government's act. Police, overwhelmed by the sheer size of the crowd, pulled out. A state of emergency was implemented by President Kocharyan at 5 p. m., allowing the army to be moved into the capital. By nightfall, a few thousand protesters had barricaded themselves using commandeered municipal buses. As a result of skirmishes with the police, ten people died, including policemen. This was followed by mass arrests and purges of prominent members of the opposition, as well as a de facto ban on any further anti government protests. Sargsyan was recognized as legitimate president

On 10 October 2009, the Turkish Armenian protocols on the establishment of diplomatic relations constituted a novelty in Turkish Armenian relations. Sargsyan accepted the proposal of studying the issue of the Armenian genocide through a commission, and recognized the current Turkish Armenian border. In 2009–10, the Azerbaijan's military build up along with increasing war rhetoric and threats risked causing renewed problems in the South Caucasus. In 2011, protests erupted in Armenia as part of the revolutionary wave sweeping through the Middle East. Protesters continue to demand an investigation into the 2008 violence, the release of political prisoners, an improvement in socioeconomic conditions, and the institution of democratic reforms. The Armenian National Congress and Heritage have been influential in organizing and leading protests. Between 1 and 5 April 2016, there were renewed clashes between Armenian and Azerbaijani armed forces. (see 2016 Armenian–Azerbaijani clashes). In March 2018, Sargsyan was re elected Prime Minister, despite opposition protests. After military forces joined the protests on 23 April, Sargsyan resigned his position. Former Prime Minister Karen Karapetyan succeeded Sargsyan as acting Prime Minister.

Никол Пашинянның премьер-министрлігі (2018-қазіргі уақытқа дейін)

2018 жылдың наурызында Армения парламенті Армен Саркисянды Арменияның жаңа президенті етіп сайлады. Президенттік өкілеттіктерді азайтуға бағытталған, күрделі конституциялық реформа жүзеге асырылды, сондай-ақ премьер-министрдің билігі күшейтілді. 2018 жылдың мамыр айында парламент оппозиция жетекшісі Никол Пашинянды жаңа премьер-министр етіп сайлады. Оның алдыңғы қызметтегі Серж Саргсян үкіметке қарсы кең ауқымды наразылықтардан кейін екі апта бұрын отставкаға кетті. 2020 жылдың 27 қыркүйегінде шешілмеген Таулы Қарабақ дауының салдарынан толыққанды соғыс басталды. Армения мен Әзірбайжанның қарулы күштері әскери және азаматтық құрбандар туралы хабарлады. 10 қарашада атысты тоқтату келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Таулы Қарабақты қоршаған оккупацияланған аумақтар Әзірбайжанға берілді. Бұл оқиғаға байланысты Арменияда наразылық акциялары өтті, ал Еревандағы Парламент ғимаратына жүздеген адамдар шабуыл жасады. Қараша айы бойына Ереван және басқа қалаларда Пашинянның отставкасын талап етіп наразылықтар жалғасты. 2021 жылдың 25 ақпанында Армения армиясы Пашинянның отставкаға кетуін талап етті. Пашинян бұл жағдайды төңкеріс әрекеті деп сипаттады, бұл Армения Қарулы Күштері Бас штабының бастығы Оник Гаспарянның қызметтен босатылуымен аяқталған саяси дағдарысқа әкеп соқты. 2021 жылдың 25 сәуірінде Пашинян маусым айында мерзімінен бұрын парламент сайлауын өткізу үшін премьер-министр лауазымынан ресми түрде кетіп отырғанын мәлімдеді. Ол сайлауға дейін уақытша премьер-министр міндетін атқаруын жалғастырды. Оның партиясы 2021 жылғы сайлауда жеңіске жетті, дауыстардың жартысынан астамын алып, Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып ресми тағайындалды. 2022 жылдың 23 қаңтарында Армен Саркисян конституция президентке ықпал етуге жеткілікті билік бермейтінін айтып, лауазымынан кетті. 2022 жылдың 3 наурызында Ваган Хачатурян парламенттік дауыс берудің екінші турында Арменияның бесінші президенті болып сайланды.

Фильмдер

Армян геноциді – режиссер Эндрю Голдберг. (Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс Армения мен Сирия шөлінің өлім лагерьлерінде Османдық түрктердің қолынан 1,5 миллионнан астам армян қаза тапты, ал 1,5 миллион адам күштеп исламға және түркілендірілді. Тағы 600 000 армян Ресей империясының Шығыс Армениясына қашып кетті). 2006
Армения туралы жеті ән (Yot yerg Hayastani masin) – құжаттық фильм. Режиссер Григорий Мелик Авагян 1972
Армения көздері (Haykakan achker), (құжаттық). 1980 Рубен Геворгянц
Тәуелсіздік қолжазбасы (Matyan Ankakhutyan). Бұл фильм Арменияның тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған. Режиссер Левон Мкртчян 2002

Негізгі дереккөздер

Газар П'арпеци, Армения тарихы және Вахан Мамиконянға хат, аударған Р. Бедросян, (1985)
Хачикян, А. Дж. (Редактор), Армян әдебиетінің мұрасы: ауызша дәстүрден алтын ғасырға дейін (Армян әдебиетінің мұрасы, 1-том), (Детройт, 2000) [PK 8532 H47 2000 1-том] [армян мәтіндерінің антологиясы]
Кориун, Маштоцтың өмірі, аударған Б. Норехад, (Нью-Йорк: Караван, 1985) [әрмян әліпбиін ойлап тапқан монахтың өмірбаяны]
Левонд, Левонд тарихы, аударған З. Арзуманян, (Филадельфия, 1982) [Арменияның арабтар тарапынан жаулану тарихы, 7-8 ғасырлар]
Мовс Хоренаци, Армения тарихы (аударған Р. Томсон, Гарвард, 1978)