Ереван: Армения астанасы және ең ірі қаласы

Ереван – Арменияның астанасы және ірі қаласы. 782 ж.б.д. құрылған ежелгі қаланың тарихы, мәдени және өнеркәсіп орталығы туралы ақпарат.

56 мин оқу

100%

Дереккөз: Yerevan — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ереван – Арменияның астанасы және ең ірі қаласы, сонымен қатар әлемдегі ең көне, үздіксіз қоныстанған қалалардың бірі. Граздан өзенінің бойында орналасқан Ереван елдің әкімшілік, мәдени және өнеркәсіптік орталығы, оның басты қаласы болып табылады. 1918 жылдан бері Арменияның он төртінші астанасы және Арарат жазығында немесе оның айналасында орналасқан жетінші астанасы. Қала сонымен қатар Армения Апостолдық шіркеуінің ең үлкен епархиясы және әлемдегі ең көне епархиялардың бірі – Арарат Римдік епархиясының орталығы. Ереван тарихы б.з.д. 8 ғасырға, 782 жылы Арарат жазығының батыс шетінде Урарту патшасы Аргишти I құрған Еребуни бекінісіне дейін жетеді. Еребуни "үлкен әкімшілік және діни орталық, толыққанды патшалық астанасы" ретінде жоспарланған. Ежелгі Армения патшалығының соңында жаңа астаналар құрылып, Ереванның маңызы төмендеді. 1603-05 жылдардағы Ұлы Сургун кезінде, Сафавидтер империясы жүздеген мың армяндарды Иранға күштеп жер аударғаннан кейін қала көбінесе босады. 1679 жылы қала жер сілкінісінен қирап, кейін кішігірім масштабта қайта салынды. 1828 жылы Ереван Ресей империясының құрамына кірді, бұл 17 ғасырда күштеп көшірілген армяндардың ұрпақтарының отанына қайта оралуына әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ереван Бірінші Армения Республикасының астанасы болды, өйткені Осман империясындағы армян геноцидінен аман қалған мыңдаған адамдар осы аймаққа келді. Армения Кеңес Одағының құрамында болған 20 ғасырда қала қарқынды дамыды. Бірнеше онжылдықта Ереван Ресей империясының провинциялық қаласынан Арменияның маңызды мәдени, өнер және өнеркәсіптік орталығына, сондай-ақ ұлттық үкіметтің орнына айналды. Армения экономикасының өсуімен Ереван үлкен өзгерістерге ұшырады. 2000 жылдардың басынан бері қалада көптеген құрылыс жұмыстары жүргізілді, ал кеңес кезінде сирек кездесетін мейрамханалар, дүкендер және көшедегі кафелер сияқты бөлшек сауда орындары көбейді. 2011 жылы Ереван халқы 1 060 138 адамды құрады, бұл Арменияның жалпы халқының 35% астам бөлігін құрайды. 2022 жылғы ресми бағалау бойынша қаланың қазіргі халқы 1 092 800 адамды құрайды. Ереван 2012 жылы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік кітап астанасы» атанды. Ереван – Eurocities қауымдастығының серіктес мүшесі. Ереванның танымал көрікті жерлерінің ішінде Еребуни бекінісі – қаланың туған жері, Катогике Циранавор шіркеуі – Ереванның ең көне сақталған шіркеуі және Санкт-Грегорий соборы – әлемдегі ең үлкен армян соборы. Цицернакаберд – армян геноцидінің құрбандарына арналған ресми ескерткіш. Қалада бірнеше опера театрлары, театрлар, мұражайлар, кітапханалар және басқа да мәдени орындар бар. Ереван опера театры – Армения астанасының басты сахнасы, Арменияның Ұлттық галереясы – Армениядағы ең ірі өнер мұражайы және Армения тарих мұражайымен бір ғимаратты бөліседі, ал Матенадаран – әлемдегі ең ірі көне кітаптар мен қолжазбалардың бірі.

Capital and largest city of Armenia

Yerevan (/UK/,/j//ɛr//ə/'/v//æ//n/, YERRəVAN; /US// /'/v//ɑː//n/, VAHN; ; sometimes spelled Erevan) is the capital and largest city of Armenia, as well as one of the world's oldest continuously inhabited cities. Situated along the Hrazdan River, Yerevan is the administrative, cultural, and industrial center of the country, as its primate city. It has been the capital since 1918, the fourteenth in the history of Armenia and the seventh located in or around the Ararat Plain. The city also serves as the seat of the Araratian Pontifical Diocese, which is the largest diocese of the Armenian Apostolic Church and one of the oldest dioceses in the world. The history of Yerevan dates back to the 8th century BC, with the founding of the fortress of Erebuni in 782 BC by King Argishti I of Urartu at the western extreme of the Ararat Plain. Erebuni was "designed as a great administrative and religious centre, a fully royal capital." By the late ancient Armenian Kingdom, new capital cities were established and Yerevan declined in importance. The city was mostly depopulated by the Great Surgun of 1603–05, when the Safavid Empire forcibly deported hundreds of thousands of Armenians to Iran. In 1679, the city was mostly destroyed by an earthquake, and then rebuilt on a smaller scale. In 1828, Yerevan became part of the Russian Empire, which led to the repatriation of Armenians whose ancestors had been forcibly relocated in the 17th century. After World War I, Yerevan became the capital of the First Republic of Armenia as thousands of survivors of the Armenian genocide in the Ottoman Empire arrived in the area. The city expanded rapidly during the 20th century while Armenia was a part of the Soviet Union. In a few decades, Yerevan was transformed from a provincial town within the Russian Empire to Armenia's principal cultural, artistic, and industrial center, as well as becoming the seat of national government. With the growth of the Armenian economy, Yerevan has undergone major transformation. Much construction has been done throughout the city since the early 2000s, and retail outlets such as restaurants, shops, and street cafés, which were rare during Soviet times, have multiplied. as of 2011, the population of Yerevan was 1,060,138, just over 35% of Armenia's total population. According to the official estimate of 2022, the current population of the city is 1,092,800. Yerevan was named the 2012 World Book Capital by UNESCO. Yerevan is an associate member of Eurocities. Of the notable landmarks of Yerevan, Erebuni Fortress is considered to be the birthplace of the city, the Katoghike Tsiranavor church is the oldest surviving church of Yerevan, and Saint Gregory Cathedral is the largest Armenian cathedral in the world. Tsitsernakaberd is the official memorial to the victims of the Armenian genocide. The city is home to several opera houses, theatres, museums, libraries, and other cultural institutions. Yerevan Opera Theatre is the main spectacle hall of the Armenian capital, the National Gallery of Armenia is the largest art museum in Armenia and shares a building with the History Museum of Armenia, and the Matenadaran contains one of the largest depositories of ancient books and manuscripts in the world.

Этимология

Атауының нақты шығу тегі белгісіз. Ереванның атының шығу тегі туралы бір теория – қала Арменияның Оронтид әулетінің соңғы билеушісі және Ервандшахт қаласын құрған Ерванд (Оронт) IV армян патшасының құрметіне аталған. Урарт тілінің элементтері армян тілімен біріккенімен, атау ақырында Ереванға (Еребуни = Еревани = Ереван = Ереван) айналды. Ғалым Маргарита Исраэлян Еребуниде табылған екі клинопись тақтасындағы жазуларды салыстырып, осы өзгерістерді атап өткен. Нұхтың кемесі Арарат тауына қонғаннан және судың кері шегінуінен кейін, Нұх Ереван бағытын қарап: "Ереват!" – деп айқайлаған (әрмен тілінде "көрінді!"), содан Ереван атауы пайда болған. Орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында, Ереван түрік, кейін парсы билігінде болған кезде, қала парсы тілінде Ираван (ایروان) деп белгілі болды. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Ресей билігі кезінде қала ресми түрде Ериван (Эривань) деп аталды. 1936 жылы қала қайтадан Ереван деп аталды. 1970-ші жылдардың ортасына дейін ағылшын тіліндегі дереккөздерде қаланың атауы Ереванға қарағанда көбінесе Ереван деп жазылған.

Таңбалар

Ереванның басты символы – Арарат тауы, оны елорданың кез келген жерінен көруге болады. Қаланың мөрі – тұғырындағы тақ киген арыстан, оның үстінде Арарат тауының суреті, ал төменгі жағында армян мәңгілік белгісінің жартысы бейнеленген қалқан. Эмблема – көк жиекті тікбұрышты қалқан. 2004 жылдың 27 қыркүйегінде Ереван «Еребуни Ереван» әнұранын қабылдады, оның мәтіні Паруир Севак жазған, ал музыкасы Эдгар Ованнисянға тиесілі. Бұл әнұран мен жаңа туды таңдау үшін өткізілген байқаудың жеңімпазы болды, олар қаланы ең жақсы бейнелейтін еді. Таңдалған тудың фондық түсі ақ, ортасында қаланың мөрі орналасқан, ал оны Арменияның он екі тарихи астанасын символдайтын он екі кішкентай қызыл үшбұрыш қоршап тұр. Туда Армения Ұлттық туының үш түсі кірген. Арыстан қызыл фонда, көк жиекпен бейнеленген.

Тарихқа дейінгі және классикалық дәуірге дейінгі кезең

Ереван аумағы шамамен б.з.д. 4 мыңжылдықтың 2-ші жартысынан бері қоныстанған. Қазіргі кезде Шенгавит деп аталатын қаланың оңтүстік бөлігінде кем дегенде б.з.д. 3200 жылдан бастап, ерте қола дәуірінің Кура-Аракс мәдениетінің кезеңінде адамдар тұрған. Шенгавит тарихи орнында алғашқы қазба жұмыстары 1936-1938 жылдары археолог Евгений Байбурдян басшылығымен жүргізілді. Екі онжылдықтан кейін археолог Сандро Сардариан 1958 жылдан бастап 1983 жылға дейін қазба жұмыстарын жаңартып жүргізді. Қазба жұмыстарының 3-ші кезеңі 2000 жылы археолог Хакоб Симонян басшылығымен басталды. 2009 жылы Симонянға Пенсильванияның Вайденер университетінен Митчелл С. Ротман қосылды. Олар 2009, 2010 және 2012 жылдары үш рет қазба жұмыстарын жүргізді. Осы процесте тау жыныстарының түпкі тасына дейін толық стратиграфиялық тізім анықталды, ол 8 немесе 9 бөлек стратиграфиялық деңгейдің бар екенін көрсетті. Бұл деңгейлер б.з.д. 3200 және 2500 жылдар аралығын қамтиды. Сондай-ақ, б.з.д. 2200 жылға дейін осы орынды пайдаланғанының куәліктері де табылды. Қазба жұмысы барысында шаршы тәрізді, бірімен-бірі жалғасқан бөлмелері және кішкентай дөңгелек ғимараттары бар үлкен дөңгелек ғимараттар анықталды. 2010 және 2012 жылдары бірнеше ритуалдық құрылыстар табылды.

Ербұни

Көне Урарту патшалығы б.з.д. 9 ғасырында Армения таулы аймағында, Ван көлінің алабында, қазіргі Ереван қаласының аумағын да қамти отырып, Араме патша қолдарымен құрылды. Археологиялық дәлелдер, мысалы, клинопись жазуы, Урарт әскери бекінісі Еребунидің 782 жылы б.з.д. Аргишти I патшаның бұйрығымен қазіргі Ереван орналасқан жерде салынғанын көрсетеді, ол солтүстік Кавказдан болатын шабуылдардан қорғау үшін бекініс және цитадель ретінде қызмет етті. Урарту билігінің гүлденген кезеңінде Эребуни және оның төңірегіндегі аумақтарда суару каналдары мен жасанды су қоймалары салынды. Б.з.д. 7 ғасырдың ортасында Урарту патшасы Руса II Эребуни бекінісінің батысында Тейшебайн қаласын салған. Ол қазіргі Ереван қаласының Шенгавит ауданындағы Кармир Блур деп аталатын төбеде Урартудың шығыс шекарасын киммерийліктер мен скифтердің шапқыншылығынан қорғау мақсатымен бекітілді. Қазба жұмыстары кезінде 120 бөлмеден тұратын губернатор сарайының және Урарт құдайы Тейшебаға арналған цитадельдің қалдықтары табылды. Тейшебайн қаласының, сондай-ақ сарай мен цитадельдің құрылысы Руса III патшаның билігі кезінде, б.з.д. 7 ғасырдың соңында аяқталды. Дегенмен, Тейшебайн 585 жылы мидиялықтар мен скифтер одағымен қиратылды.

Медиандықтар мен Ахеменидтер билігі

590 ж.б.д., Урарту патшалығы Ирандық мидиялықтардың қолына түскеннен кейін, Еребуни Армян таулы аймақтарымен бірге Мидия империясының бір бөлігі болды. Бірақ, 550 ж.б.д. Мидия империясын Ұлы Кир жаулап алды, және Еребуни Ахеменид империясының құрамына кірді. 522 және 331 жылдар аралығында Еребуни, Оронтидтер әулеті басқарған Армения сатрапиясының маңызды орталықтарының бірі болды – Ахеменид империясының сатрапиясы. Армения сатрапиясы екіге бөлінді: солтүстік және оңтүстік бөліктері, олардың орталықтары Еребуни (Ереван) және Тушпа (Ван) қалалары болды. 478 ж.б.д. шығарылған монеталар, сондай-ақ Еребуни бекінісінен табылған көптеген заттар, Ахеменидтер билігі тұсында Еребунидің маңызды сауда орталығы болғанын көрсетеді.

Ежелгі Армения патшалығы

Ұлы Ескендірдің Ахеменид империясын жеңгеннен кейін, армян сатрапиясының Оронтид билеушілері 331 жылғы Гаугамела шайқасының нәтижесінде тәуелсіздікке қол жеткізіп, Армения патшалығын құрды. Армавир, Зарехаван, Багаран және Ервандашат сияқты жаңа қалалардың салынуымен Эребунидің маңызы біртіндеп төмендеді. 189 жылы Арменияның Артаксиад әулеті билікті қолға алғанда, Армения патшалығы Кіші Азияның, Атропатененің, Иберияның, Финикияның және Сирияның маңызды аумақтарын қамтиды. Артаксиадтар Эребуни мен Тушпаны парсы мұрасы бар қалалар деп есептеді. Осының салдарынан, I Артаксий, I Артавасдей және Ұлы Тигран патшалар жаңа қалалар мен сауда орталықтарын салғызды. Осылайша, Артаксата және Тигранокерта сияқты қалалардың басымдығымен Эребуни орталық қала ретінде маңыздылығын жоғалтты. Арменияның Аршакид әулетінің билігі кезінде (54–428 жж.), Эребуни төңірегінде Вагаршапат және Двин сияқты көптеген қалалар гүлденді. Нәтижесінде, Эребуни Арменияның экономикалық және стратегиялық орталығы ретіндегі рөлін жоғалтып, толығымен бейтараптандырылды. Арсакид патшалары тұсында Эребуни туралы тек 3 ғасырға жататын манихейлік мәтінде айтылады, онда Мани пайғамбарының шәкірттерінің бірі Эребунидегі христиан қауымының жанында манихейлік қауым құрғаны жазылған. Ортағасырлық армян географиясы Ашхархатсуитс бойынша, Эребуни Үлкен Арменияның Айрарат провинциясының Котайк кантонының (гава) құрамына кірген (қазіргі Котайк облысымен шатастырмау керек). Армения 4 ғасырдың басында, Арсакид патшасы Тиридат III билік еткен кезде христиан мемлекетіне айналды.

Сасанидтер мен римдік кезеңдер

387 және 428 жылдары Арменияның Византия және Сасани империялары тарапынан бөлінуінен кейін, Эребуни және Шығыс Арменияның барлық аумағы Сасани Персияның билігіне өтті. Армения аймақтары Сасани империясы құрамындағы Парсы Армения провинциясын құрады. Эребунинің маңызы төмендегенімен және жеткілікті тарихи мәліметтердің болмауына байланысты, Сасани үкімдігі кезеңінде қаланың тарихының көп бөлігі белгісіз болып қала береді. 587 жылы император Морис билік еткен кезде, Ереван және Арменияның көп бөлігі, римдіктер Сасани Персиясын Бларатон шайқасында жеңгеннен кейін римдік басқаруға көшті. Содан кейін, 595 және 602 жылдар аралығында Авандағы Катогике Циранавор шіркеуі салынды. 1679 жылғы жер сілкінісінен ішінара зақымданса да, ол қазіргі Ереван қаласының шегіндегі ең көне сақталған шіркеу болып табылады. Парсы Армениясы (Перса Армениясы деп те аталады) провинциясы 646 жылға дейін сақталды, одан кейін Персияның мұсылмандар тарапынан жаулануы нәтижесінде таратылды.

Араб исламдық шапқыншылығы

658 жылы араб-исламдық шапқыншылықтардың ең жоғары нүктесінде, Персияның мұсылмандық жаулауы кезінде, Еребуни – ол парсы билігіндегі Арменияның бір бөлігі болғандықтан, бағындырылды. Қала Омейяд халифаты тұсында Армения әмірлігінің құрамына енді. Жаңа құрылған әмірліктің орталығы Двин қаласы болды. Осы кезеңнен бастап, арабтармен сауда-саттық қатынастардың дамуының нәтижесінде, Армения территориясы Еуропа мен Үндістан арасындағы араб керуен жолдары үшін стратегиялық маңызға ие болды, бұл жолдар арабтар бақылап отырған Арменияның Арарат жазығы арқылы өтті. "Еребуни" атауы "Ереван" деп кем дегенде 7-ші ғасырдан бері қолданылып келеді.

Багратид Армениясы

Арменияда ислам үкімділігінің екі ғасырынан кейін, Арменияның Багратид әмірі Ашот I Аббасид халифатына қарсы көтеріліс жетекшісі болды. Ашот I 850 жылы Ереванды азат етті, ал 862 жылы Аббасид халифасы әл-Мустаин оны Арменияның әмірлер әмірі деп мойындады. Ашот кейіннен 885 жылы халифа әл-Мутамидтің келісімімен Арменияның королі болып жарияланды. 885 және 1045 жылдар аралығында Арменияның Багратуни әулеті билік еткен кезде Ереван Византияның шабуылына ұшырамастан, Корольдіктің салыстырмалы түрде қауіпсіз бөлігі болды. Дегенмен, Багратидтердің тұсында Ереван ешқандай стратегиялық маңызға ие болған жоқ, олар Айрараттың Ширакаван, Двин және Ани сияқты көптеген басқа қалаларын дамытты.

Сәлжұқтар дәуірі, Закаридтер Армениясы және Моғол билігі

1045 және 1064 жылдар аралығында Арменияда қысқа мерзімді Византия үстемдігінен кейін, Туғрил бастаған, кейін оның ізбасары Альп Арслан басқарған Селжүктер бүкіл аймақты, оның ішінде Ереванды биледі. Бірақ, 1201 жылы Грузияның қорғауында Арменияның Закарид княздығы құрылғаннан кейін, Ереван және Лоридің армян жерлері айтарлықтай кеңейді. 1236 жылы Ани қаласын моңғолдар басып алғаннан соң, Армения Ильханаттың құрамындағы моңғол қорғауына өтті, ал Закаридтер моңғолдардың қарауында болды. 14 ғасырдың ортасында Ильханат құлағаннан кейін, Закарид князьдері 1360 жылға дейін Лори, Ширак және Арарат жазығын басқарды, сосын түркі тайпаларының шабуылына ұшырады.

Ақ Қоюнлы және Қара Қоюнлы тайпалары

14 ғасырдың соңғы ширегінде Ақ Қоюнлу сүннит оғыз түркі тайпасы Арменияны, оның ішінде Ереванды басып алды. 1400 жылы Тимур Армения мен Грузияға шапқыны жасап, аман қалған жергілікті халықтың 60 000-нан астамын құл ретінде тұтқынға алды. Ереванды қоса алғанда, көптеген аудандар халықсыз қалды. 1410 жылы Армения Қара Қоюнлу шиит оғыз түркі тайпасының билігіне көшті. Армян тарихшысы Томас Мецофтың мәлімдемесіне сәйкес, Қара Қоюнлулар армяндардан ауыр салық алғанымен, олардың билігінің алғашқы жылдары салыстырмалы түрде бейбіт болды және қалаларды қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Қара Қоюнлулар Ереванды жаңа құрылған Чухур Саад әкімшілік аймағының орталығы етіп белгіледі. Аймақ түркі басшысы Әмір Саадтың құрметіне аталды. Алайда, бұл бейбіт кезең 1420-1436 жылдар аралығында Қара Искандердің билікке келуімен бұзылды, ол Арменияны "шөлге" айналдырды және оны "жойқын шабуылға, тонауға, қырғынға және тұтқынға алуға" ұшыратты деген хабар тарады. Искандердің соғыстары мен Тимурлықтарға қарсы жеңілісі Арменияда одан да көп қиратуға әкелді, көптеген армяндар тұтқынға алынып, құлдыққа сатылды, ал жер тікелей тонауға ұшырады, нәтижесінде олардың көпшілігі аймақты тастап кетуге мәжбүр болды. 1375 жылы Киликия Армян Корольдігінің құлауынан кейін, Армян Шіркеуінің орталығы 1441 жылы Систен Ереванның жанындағы Вагаршапатқа көшірілді. Осылайша Ереван Арменияның негізгі экономикалық, мәдени және әкімшілік орталығына айналды.

Иран билігі

1501–02 жылдары, Шах Исмаил I басқарыған Иранның Сафавид әулеті, Ереванды қоса, Шығыс Арменияның көп бөлігін жылдам басып алды. 1502 жылы Ереван Сафавидтер құрған Иранның жаңа әкімшілік бөлігі – Ериван провинциясының орталығына айналды. Келесі 3 ғасыр бойы, қысқа үзілістермен, қала Иран билігінде қалды. Стратегиялық маңыздылығынан Ереван басында жиі таласқа түсіп, Иран мен Осман империясының арасында ауысып тұрды, бірақ соңында Сафавидтердің бақылауына өтті. 1555 жылы Иран Амасия шарты арқылы Осман империясымен Ереванды заңды түрде иеленді. 1582–1583 жылдары Сердар Ферхад-паша бастаған Осман әскері Ереванды қысқа мерзімге басып алды. Ферхад-паша Граздан өзенінің жағасындағы мың жылдық ежелгі армян бекінісінің орнында Ереван бекінісін салды. Бірақ 1604 жылы парсылар Ереванды қайтарып алып, Осман билігі аяқталды. 1588–1629 жылдары билік еткен Персия шаһы Аббас I, Ереван азаматтарын қоса, жүздеген мың армяндарды Персияның ішкі аймақтарына жер аударып жіберді. Осының салдарынан Ереванның армян халқы 20%-ға дейін азайды, ал парсылар, түріктер, күрдтер және татарлар сияқты мұсылмандар қала халқының 80%-ын құрады. Мұсылмандар көшпенді, жартылай көшпенді немесе отырықшы өмір салған. Армяндар негізінен Ереванның Конд ауданында және қала маңындағы ауылдық жерлерде тұрды. Дегенмен, армяндар аймақтағы түрлі кәсіптер мен саудада үстемдік құрып, парсы әкімшілігі үшін маңызды экономикалық рөл атқарды. Екінші Осман-Сафавид соғысы кезінде Сұлтан Мурад IV басқарған Осман әскері 1635 жылдың 8 тамызында қаланы басып алды. Константинопольге жеңіспен оралған ол 1636 жылы Топкапы сарайында «Ереван киоскісін» (Реван Кёшку) ашты. Бірақ 1636 жылдың 1 сәуірінде Шах Сафи басқарған парсы әскері Ереванды қайта басып алды. 1639 жылғы Зухаб шарты бойынша ирандықтар Шығыс Арменияны, оның ішінде Ереванды өз бақылауында ұстағанын растады. 1679 жылдың 7 маусымында қатты жер сілкінісі қаланы қиратып жіберді. 1724 жылы Ериван бекінісі Осман әскерімен қоршалды. Біраз қарсылықтан кейін бекініс түріктердің қолына өтті. Осман шапқыншылығының нәтижесінде Сафавидтердің Ериван провинциясы таратылды. 1724–1736 жылдар аралығында Шығыс Армения Осман империясының билігінде болды. 1736 жылы Сафавид әулетінің құлауынан кейін Ереван және іргелес аумақтар Иранның Афшарид әулетінің басқаруындағы жаңадан құрылған Ереван хандығының бір бөлігіне айналды. Афшаридтердің билігі 1730-шы жылдардың ортасынан 1790-шы жылдарға дейін Шығыс Арменияны бақылады. Афшаридтердің құлауынан кейін Иранның Қажар әулеті 1828 жылға дейін Шығыс Арменияны бақылады. 1828 жылғы Түрікменчай шарты бойынша Ресей империясы Қажарларға қарсы жеңіске жетіп, аймақты жаулап алды.

In 1501–02, most of the Eastern Armenian territories including Yerevan were swiftly conquered by the emerging Safavid dynasty of Iran led by Shah Ismail I. Soon after in 1502, Yerevan became the centre of the Erivan Province, a new administrative territory of Iran formed by the Safavids. For the following 3 centuries, it remained, with brief intermissions, under the Iranian rule. Due to its strategic significance, Yerevan was initially often fought over, and passed back and forth, between the dominion of the rivaling Iranian and Ottoman Empire, until it permanently became controlled by the Safavids. In 1555, Iran had secured its legitimate possession over Yerevan with the Ottomans through the Treaty of Amasya. In 1582–1583, the Ottomans led by Serdar Ferhad Pasha took brief control over Yerevan. Ferhad Pasha managed to build the Erivan Fortress on the ruins of one thousand years old ancient Armenian fortress, on the shores of Hrazdan river. However, Ottoman control ended in 1604 when the Persians regained Yerevan as a result of first Ottoman Safavid War. Shah Abbas I of Persia who ruled between 1588 and 1629, ordered the deportation of hundreds of thousands of Armenians including citizens from Yerevan to mainland Persia. As a consequence, Yerevan significantly lost its Armenian population who had declined to 20%, while Muslims including Persians, Turks, Kurds and Tatars gained dominance with around 80% of the city's population. Muslims were either sedentary, semi sedentary, or nomadic. Armenians mainly occupied the Kond neighbourhood of Yerevan and the rural suburbs around the city. However, the Armenians dominated over various professions and trade in the area and were of great economic significance to the Persian administration. During the second Ottoman Safavid War, Ottoman troops under the command of Sultan Murad IV conquered the city on 8 August 1635. Returning in triumph to Constantinople, he opened the "Yerevan Kiosk" (Revan Köşkü) in Topkapı Palace in 1636. However, Iranian troops commanded by Shah Safi retook Yerevan on 1 April 1636. As a result of the Treaty of Zuhab in 1639, the Iranians reconfirmed their control over Eastern Armenia, including Yerevan. On 7 June 1679, a devastating earthquake razed the city to the ground. In 1724, the Erivan Fortress was besieged by the Ottoman army. After a period of resistance, the fortress fell to the Turks. As a result of the Ottoman invasion, the Erivan Province of the Safavids was dissolved. Following a brief period of Ottoman rule over Eastern Armenia between 1724 and 1736, and as a result of the fall of the Safavid dynasty in 1736, Yerevan along with the adjacent territories became part of the newly formed administrative territory of Erivan Khanate under the Afsharid dynasty of Iran, which encompassed an area of The Afsharids controlled Eastern Armenia from the mid 1730s until the 1790s. Following the fall of the Afsharids, the Qajar dynasty of Iran took control of Eastern Armenia until 1828, when the region was conquered by the Russian Empire after their victory over the Qajars that resulted in the Treaty of Turkmenchay of 1828.

Ресей билігі

19 ғасырдағы екінші орыс-парсы соғысы (1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы) кезінде, 1827 жылдың 1 қазанында генерал Иван Паскевич басқаратын орыс әскерлері Ереванды басып алды. 1828 жылы Түркменчай шартынан кейін ирандықтар оны ресми түрде тапсырды. 3 ғасырлық ирандық билікке соңғы нүкте қойылғаннан кейін, Ереван және Шығыс Арменияның қалған бөлігі "Армения облысы" деп аталып, Ресей империясының құрамына енді. Бұл кезең 1917 жылы империя құлағанға дейін жалғасты. Түркменчай шартының XV бабында нақты есімдері көрсетілмесе де, ол тек 17 ғасырдың басында Сафави әулеті тұсында Иранға күштеп көшірілген армяндардың өз Отанына қайта оралуына бағытталған еді. Ресей Парсы және Түркиядан армян халқының қоныс аударуына көмектесіп, армян ауылдарында хабарламалар таратты. Қоныс аудару нәтижесінде Ереван қаласындағы армян халқының үлесі 28%-дан 53,8%-ға дейін өсті. Бұл қоныс аудару Ресейдің Таяу Шығыстағы ықпалын күшейтуге арналған стратегиялық қадам болды. 1829 жылы Парсыдан оралған армяндар қалаға қоныстандырылып, жаңа аудан салынды. Ереван 1828–1840 жылдар аралығында құрылған Армения облысының орталығы болды. 1837 жылы Николай I қалаға келген кезде Ереван уезд ("аудан") мәртебесіне ие болды. 1840 жылы Армения облысы таратылып, оның аумағы ірілеу Грузия-Имеретия генерал-губернаторлығының құрамына қосылды. 1850 жылы бұрынғы облыстың аумағынан Ереван генерал-губернаторлығы құрылды, ал Ереван жаңадан құрылған генерал-губернаторлықтың орталығы болды. Сол кезде Ереван Шахардың орталық бөлігі, Гантар сауда орталығы және Конд, Дзорагюх, Норк және Шентаг тұрғын аудандарынан тұратын шағын қала еді. 1840 және 1850 жылдары қалада көптеген мектептер ашылды. Алайда, Ереванның алғашқы жоспарлы құрылыс жобасы 1856 жылы қабылданды, осы жоба аясында Әйелдер колледждері – Сент-Грипсиме және Сент-Гаян салынды, сондай-ақ Ағылшын саябағы ашылды. 1863 жылы Астафян көшесі қайта жаңартылып, ашылды. 1874 жылы Захария Геворкян Ереванның алғашқы баспаханасын ашты, ал 1879 жылы алғашқы театр есігін ашты. 1879 жылдың 1 қазанында Ресей императоры Александр II-нің жарлығымен Ереван қала мәртебесіне ие болды. 1881 жылы Ереван мұғалімдер семинариясы және Ереван сыра зауыты ашылды, ал 1887 жылы Таирян шарап және коньяк зауыты құрылды. 1890 жылдары алкогольді және минералды су өндіретін тағы да бірнеше зауыттар ашылды. 1900 жылы Әулие Григорийдің монументалды шіркеуі ашылды. 1907 және 1913 жылдары қалаға электр қуаты және телефон желілері тартылды. Британдық саяхатшы Г.Ф.Б. Линч 1893–1894 жылдары Ереванға келгенде оны Шығыс қаласы деп сипаттады. Алайда, бұл жағдай 20 ғасырдың басында, Ресей империясының билігінің соңғы онжылдығында қаланың өсіп, күрт өзгерген кезде өзгерді. 1902 жылы Ереванды Александрополь, Тифлис және Жұлфа қалаларымен байланыстыратын темір жол салынып аяқталды. Сол жылы Ереванның алғашқы қоғамдық кітапханасы ашылды. 1905 жылы Наполеон I-нің шөбересі, князь Луи Жозеф Жером Наполеон (1864–1932) Ереван провинциясының губернаторы болып тағайындалды. 1913 жылы қалада алғаш рет сексен абонентке арналған телефон желісі іске қосылды. Ереван 1917 жылға дейін генерал-губернаторлықтың орталығы болды, содан кейін Ресей империясының құлауына байланысты генерал-губернаторлық таратылды.

During the second Russo Persian War of the 19th century, the Russo Persian War of 1826–28, Yerevan was captured by Russian troops under general Ivan Paskevich on 1 October 1827. It was formally ceded by the Iranians in 1828, following the Treaty of Turkmenchay. After 3 centuries of Iranian occupation, Yereven along with the rest of Eastern Armenia designated as the "Armenian Oblast", became part of the Russian Empire, a period that would last until the collapse of the Empire in 1917. Although not mentioned specifically by name, article XV of the Turkmenchay treaty was intended solely for the repatriation of those Armenians whose ancestors had been forcibly relocated to Iran in the early 17th century during the Safavid period. The Russians sponsored the resettlement process of the Armenian population from Persia and Turkey and spread announcements in Armenian villages. Due to the resettlement, the percentage of the Armenian population of Yerevan increased from 28% to 53.8%. The resettlement was intended to create Russian power bridgehead in the Middle East. In 1829, Armenian repatriates from Persia were resettled in the city and a new quarter was built. Yerevan served as the seat of the newly formed Armenian Oblast between 1828 and 1840. By the time of Nicholas I's visit in 1837, Yerevan had become an uezd ("county"). In 1840, the Armenian Oblast was dissolved and its territory incorporated into a new larger province; the Georgia Imeretia Governorate. In 1850 the territory of the former oblast was reorganized into the Erivan Governorate, covering an area of Yerevan was the centre of the newly established governorate. At that period, Yerevan was a small town with narrow roads and alleys, including the central quarter of Shahar, the Ghantar commercial centre, and the residential neighbourhoods of Kond, Dzoragyugh, Nork and Shentagh. During the 1840s and the 1850s, many schools were opened in the city. However, the first major plan of Yerevan was adopted in 1856, during which, Saint Hripsime and Saint Gayane women's colleges were founded and the English Park was opened. In 1863, the Astafyan Street was redeveloped and opened. In 1874, Zacharia Gevorkian opened Yerevan's first printing house, while the first theatre opened its doors in 1879. On 1 October 1879, Yerevan was granted the status of a city through a decree issued by Alexander II of Russia. In 1881, The Yerevan Teachers' Seminary and the Yerevan Brewery were opened, followed by the Tairyan's wine and brandy factory in 1887. Other factories for alcoholic beverages and mineral water were opened during the 1890s. The monumental church of Saint Gregory the Illuminator was opened in 1900. Electricity and telephone lines were introduced to the city in 1907 and 1913 respectively. When British traveller H. F. B. Lynch visited Yerevan in 1893–1894, he considered it an Oriental city. However, this started to change in the first decade of the 20th century, in the penultimate decade of Imperial Russian rule, when the city grew and altered dramatically. In 1902, a railway line linked Yerevan with Alexandropol, Tiflis and Julfa. In the same year, Yerevan's first public library was opened. In 1905, the grandnephew of Napoleon I; prince Louis Joseph Jérôme Napoléon (1864–1932) was appointed as governor of Yerevan province. In 1913, for the first time in the city, a telephone line with eighty subscribers became operational. Yerevan served as the centre of the governorate until 1917, when Erivan governorate was dissolved with the collapse of the Russian Empire.

Қысқа уақытқа тәуелсіздік

ХХ ғасырдың басында Ереван 30 000 тұрғыны бар шағын қала еді. 1917 жылы Октябрь революциясы Ресей империясын жойды. Осыдан кейін Армения, Грузия және Кавказдың мұсылман басшылары Транскавказ федерациясын құру үшін бірігіп, Транскавказдың тәуелсіздігін жариялады. Бірақ Федерация ұзақ өмір сүрмеді. Түрік әскері Александропольді басып алғаннан кейін, Ереванға қарай, армян қарсылығының орталығын жою мақсатымен оңтүстік және шығысқа қарай жылжи бастады. 1918 жылдың 21 мамырында түрік әскері Сардарабад арқылы Ереванға жорық бастады. Католикос Геворг V 6 күн бойы шіркеу қоңырауларын соғуға бұйрық берді, сол кезде армян халқы – шаруалар, ақындар, теміршілер, тіпті дін қызметкерлері де ұйымдасқан әскери бөлімдер құру үшін бірікті. Азаматтар, балалар да осы күш-жігерге көмектесті, себебі "Ереван маңынан азық-түлік, жабдық, оқ-дәрі және еріктілерді тасымалдаған, өгіздер, су бұқалары мен сиырлар тарқан арбалар жолдарды толып тастады". 1918 жылдың мамыр айының соңында армян әскері Сардарабад, Абаран және Каракилиса шайқастарында түрік әскерін жеңді. Осылайша, 1918 жылдың 28 мамырында Дашнак көшбасшысы Арам Манукян Арменияның тәуелсіздігін жариялады. Содан кейін Ереван жаңадан құрылған Армения Республикасының астанасы мен орталығы болды, бірақ Армения Ұлттық Кеңесінің мүшелері сол жылдың жазында үкімет құру үшін Ереванға келгенге дейін Тифлис қаласында қалды. Армения төрт әкімшілік аймақтан тұратын парламенттік республикаға айналды. Елордасы Ереван Арарат облысының құрамына кірді. Ол кезде Ереванға Батыс Армениядан 75 000-нан астам босқын келді, олар армян геноциді кезінде Осман түріктері жасаған қырғыннан қашып құтылды. 1919 жылдың 26 мамырында үкімет Ереван мемлекеттік университетін ашу туралы заң қабылдады, ол Ереванның басты Астафян (қазіргі Абовян) көшесінде орналасқан еді. 1920 жылы Севр шартына қол қойылғаннан кейін Армения ресми түрде халықаралық деңгейде мойындалды. АҚШ, сондай-ақ көптеген Оңтүстік Америка елдері тәуелсіз Армения үкіметімен ресми дипломатиялық байланыстарды орнатты. Ереван Ұлыбритания, Италия, Германия, Сербия, Грекия, Иран және Жапонияда өкілдіктерін де ашты. Бірақ, қысқа ғана тәуелсіздік кезеңінен кейін Ереван большевиктердің бақылауына түсті және 1920 жылдың 2 желтоқсанында Армения Кеңес Ресейінің құрамына енді. Ұлтшыл күштер 1921 жылдың ақпанында қаланы қайтарып алып, барлық тұтқынға алынған саяси және әскери қайраткерлерді босатуға жетті, бірақ қаланың ұлтшыл элитасы 1921 жылдың 2 сәуірінде кеңес әскерлерінен қайта жеңілді.

At the beginning of the 20th century, Yerevan was a small city with a population of 30,000. In 1917, the Russian Empire ended with the October Revolution. In the aftermath, Armenian, Georgian and Muslim leaders of Transcaucasia united to form the Transcaucasian Federation and proclaimed Transcaucasia's secession. The Federation, however, was short lived. After gaining control over Alexandropol, the Turkish army was advancing towards the south and east to eliminate the center of Armenian resistance based in Yerevan. On 21 May 1918, the Turks started their campaign moving towards Yerevan via Sardarabad. Catholicos Gevorg V ordered that church bells peal for 6 days as Armenians from all walks of life – peasants, poets, blacksmiths, and even the clergymen – rallied to form organized military units. Civilians, including children, aided in the effort as well, as "Carts drawn by oxen, water buffalo, and cows jammed the roads bringing food, provisions, ammunition, and volunteers from the vicinity" of Yerevan. By the end of May 1918, Armenians were able to defeat the Turkish army in the battles of Sardarabad, Abaran and Karakilisa. Thus, on 28 May 1918, the Dashnak leader Aram Manukian declared the independence of Armenia. Subsequently, Yerevan became the capital and the center of the newly founded Republic of Armenia, although the members of the Armenian National Council were yet to stay in Tiflis until their arrival in Yerevan to form the government in the summer of the same year. Armenia became a parliamentary republic with four administrative divisions. The capital Yerevan was part of the Araratian Province. At the time, Yerevan received more than 75,000 refugees from Western Armenia, who escaped the massacres perpetrated by the Ottoman Turks during the Armenian genocide. On 26 May 1919, the government passed a law to open the Yerevan State University, which was located on the main Astafyan (now Abovyan) street of Yerevan. After the signing of the Treaty of Sèvres in 1920, Armenia was granted formal international recognition. The United States, as well as many South American countries, officially opened diplomatic channels with the government of independent Armenia. Yerevan had also opened representatives in Great Britain, Italy, Germany, Serbia, Greece, Iran and Japan. However, after the short period of independence, Yerevan fell to the Bolsheviks, and Armenia was incorporated into Soviet Russia on 2 December 1920. Although nationalist forces managed to retake the city in February 1921 and successfully released all the imprisoned political and military figures, the city's nationalist elite were once again defeated by the Soviet forces on 2 April 1921.

Кеңес өкіметі

1920 жылы 29 қарашада Қызыл Совет Армиясы солтүстік-шығыстан Арменияға басып кірді. 1920 жылы 2 желтоқсанда Ереван, Армения Республикасының басқа аумақтарымен бірге, Армения Кеңес Социалистік Республикасы (Армения КСР) ретінде Кеңес Ресейінің құрамына енді. Бірақ, 1922-1936 жылдар аралығында Армения КСР Грузия Кеңес Социалистік Республикасы және Әзірбайжан Кеңес Социалистік Республикасымен бірге Транскавказ Федеративтік Кеңес Социалистік Республикасын (Транскавказ КФСР) құрады. Кеңес үкіметі тұсында Ереван – Кеңес Одағындағы тұңғыш рет жалпы жоспары жасалған қала болды. Академик Александр Таманян жасаған «Ереванның бас жоспары» 1924 жылы бекітілді. Алғашқыда ол 150 мың халқына арналған еді. Қала тез арада бір миллионнан астам халқы бар заманауи өнеркәсіптік мегаполиске айналды. Жаңа білім беру, ғылыми және мәдени ошақтар да құрылды. Таманян ұлттық дәстүрлерді қазіргі заманғы қала құрылысымен үйлестірді. Оның жобасында қазіргі қаланың үстінен жатқан және оның көптеген көше жоспарларын қамтыған радиалды-шеңберлік құрылым көрініс тапты. Осының салдарынан шіркеулер, мешіттер, Ереван бекінісі, моншалар, базарлар және керуенсарайлар сияқты көптеген тарихи ғимараттар бұзылды. Ереванның орталық аудандарының көпшілігі Осман түріктерінің Армения геноциді кезінде жойылған бұрынғы армян қауымдастықтарының атымен аталады. Мысалы, Арабкир, Малатия-Себастия және Норк-Мараш аудандары тиісінше Арабкир, Малатия, Себастия және Мараш қалаларының аттарымен аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін неміс әскери тұтқындары Киев көпірі сияқты жаңа ғимараттар мен құрылыстарды салуға жұмылды. Арада жылдар өткен соң, орталық Кентрон ауданы Ереванның ең дамыған аймағына айналды, бұл қаланың басқа аудандарымен салыстырғанда айтарлықтай айырмашылық тудырды. Білім беру, мәдениет және ғылым мекемелерінің көп бөлігі Кентрон ауданында шоғырланған. 1965 жылы Армения геноцидінің елу жылдығына арналған мерекелік шаралар кезінде Ереванда демонстрация өтті. Бұл демонстрация – Кеңес Одағындағы алғашқысы болып, совет билігінен геноцидті мойындауды талап етті. 1968 жылы қаланың 2750 жылдығы тойланды. Ереван 1980-ші жылдардағы Горбачев кезеңінде пайда болған Арменияның ұлттық-демократиялық қозғалысында маңызды рөл атқарды. «Гласность» және «Перестройка» реформалары Таулы Қарабақтың мәртебесі, экология, орыстандыру, жемқорлық, демократия және, әрі қарай, тәуелсіздік сияқты мәселелер бойынша сұрақтар көтерді. 1988 жылдың басында Арменияның әртүрлі аймақтарынан келген шамамен бір миллион армян осы тақырыптарға қатысты демонстрацияларға қатысты, олар қаланың Театр алаңында (қазіргі Еркіндік алаңында) өтті.

The Red Soviet Army invaded Armenia on 29 November 1920 from the northeast. On 2 December 1920, Yerevan along with the other territories of the Republic of Armenia, became part of Soviet Russia, known as the Armenian Soviet Socialist Republic. However, the Armenian SSR formed the Transcaucasian SFSR (TSFSR) together with the Georgian Soviet Socialist Republic and the Azerbaijan Soviet Socialist Republic, between 1922 and 1936. Under the Soviet rule, Yerevan became the first among the cities in the Soviet Union for which a general plan was developed. The "General Plan of Yerevan" developed by the academician Alexander Tamanian, was approved in 1924. It was initially designed for a population of 150,000. The city was quickly transformed into a modern industrial metropolis of over one million people. New educational, scientific and cultural institutions were founded as well. Tamanian incorporated national traditions with contemporary urban construction. His design presented a radial circular arrangement that overlaid the existing city and incorporated much of its existing street plan. As a result, many historic buildings were demolished, including churches, mosques, the Erivan Fortress, baths, bazaars and caravanserais. Many of the districts around central Yerevan were named after former Armenian communities that were destroyed by the Ottoman Turks during the Armenian genocide. The districts of Arabkir, Malatia Sebastia and Nork Marash, for example, were named after the towns Arabkir, Malatya, Sebastia, and Marash, respectively. After the end of World War II, German POWs were used to help in the construction of new buildings and structures, such as the Kievyan Bridge. Within the years, the central Kentron district has become the most developed area in Yerevan, something that created a significant gap compared with other districts in the city. Most of the educational, cultural and scientific institutions were centred in the Kentron district. In 1965, during the commemorations of the fiftieth anniversary of the Armenian Genocide, Yerevan was the location of a demonstration, the first such demonstration in the Soviet Union, to demand recognition of the Genocide by the Soviet authorities. In 1968, the city's 2,750th anniversary was commemorated. Yerevan played a key role in the Armenian national democratic movement that emerged during the Gorbachev era of the 1980s. The reforms of Glasnost and Perestroika opened questions on issues such as the status of Nagorno Karabakh, the environment, Russification, corruption, democracy, and eventually independence. At the beginning of 1988, nearly one million Armenians from several regions of Armenia engaged in demonstrations concerning these subjects, centered in the city's Theater Square (currently Freedom Square).

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Кеңес Одағының тарағаннан кейін, 1991 жылдың 21 қыркүйегінде Ереван Арменияның астанасы болды. Газ бен электр энергиясын қамтамасыз ету қиынға соқты; тұрақты электр энергиясы 1996 жылға дейін, нарықтық экономикаға дұрыс емес бастама беріліп, жоспарланбаған ауысудың салдарынан қалпына келтірілмеді. 2000 жылдан бері Ереванның орталық бөлігі үлкен құрылыс алаңына айналды, Кентрон ауданында көптеген крандар орнатылды. Көп қабатты ғимараттар ресми түрде ірі қала құрылысы жобаларының бөлігі болып табылады. Ұлттық статистика қызметінің мәліметінше, 2006 жылы мұндай құрылысқа шамамен 1,8 миллиард доллар жұмсалды. ХХІ ғасырдың басында қала орталығындағы пәтерлердің бағасы шамамен он есеге өсті. Аргишти көшесі, Италия көшесі, Сараланж даңғылы, Монте Мелконян даңғылы және Солтүстік даңғылы сияқты көптеген жаңа көшелер мен даңғылдар ашылды. Дегенмен, осы құрылыс шарының нәтижесінде орталық Арам көшесіндегі тарихи ғимараттардың көп бөлігі толығымен бұзылды немесе қосымша қабаттар салынғаннан кейін заманауи тұрғын үйлерге айналдырылды. Тек бірнеше ғимараттар ғана сақталды, олар негізінен Абовян көшесі мен Маштоц даңғылы арасындағы бөлігінде орналасқан. Ереванның тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы ірі наразылық акциясы 1996 жылдың қыркүйегінде, президент сайлауында Левон Тер-Петросянның жеңіске жеткені туралы хабарланғаннан кейін өтті. Сол кездегі ірі оппозициялық партиялар бұрынғы Қарабақ комитетінің мүшесі және бұрынғы премьер-министр Вазген Манукянның айналасында бірігіп, 23-25 қыркүйек аралығында Тер-Петросянның сайлауда алаяқтық жасағаны туралы мәлімдеме жасап, жаппай демонстрациялар ұйымдастырды. Сайлау нәтижелеріне наразылық білдіру үшін Бостандық алаңында шамамен 200 000 адам жиналды. 25 қыркүйекте Парламент ғимаратының маңындағы тәртіпсіздіктер мен зорлық-зомбылықтан кейін, үкімет келесі күні митингтер мен демонстрацияларды тыйым салу үшін Ереванға танктер мен әскер жіберді. Арменияның премьер-министрі Вазген Саргсян және Ұлттық қауіпсіздік министрі Серж Саргсян Арменияның қоғамдық телеарнасы арқылы өздерінің ведомстволары төңкеріс әрекетіне жол бермегенін мәлімдеді. 2008 жылдың ақпан айында 2008 жылғы Армения президенттік сайлауынан кейін елордада билік пен бұрынғы президент Левон Тер-Петросян басқаратын оппозициялық наразылықтар арасында тәртіпсіздіктер орын алды. Оқиғалар нәтижесінде 10 адам қаза тауып, президент Роберт Кочарян 20 күндік төтенше жағдай жариялады. 2016 жылдың шілдесінде өзін «Сассунның батырлары» (Сасна Цррер) деп атаған қарулы топ Ереванның Эребуни ауданындағы полиция бөлімшесіне шабуыл жасап, бірнеше адамды кепілге алып, оппозиция жетекшісі Жирайр Сефилянды босатуды және президент Серж Саргсянның отставкасын талап етті. Шабуыл нәтижесінде 3 полиция қызметкері қаза тапты. Көптеген үкіметке қарсы наразылық білдірушілер қарулы топқа қолдау білдіру үшін митингтер өткізді. Бірақ екі апталық келіссөздерден кейін дағдарыс аяқталды және қарулы топтар бас берді.

Following the dissolution of the Soviet Union, Yerevan became the capital of Armenia on 21 September 1991. Maintaining supplies of gas and electricity proved difficult; constant electricity was not restored until 1996 amidst the chaos of the badly instigated and planned transition to a market based economy. Since 2000, central Yerevan has been transformed into a vast construction site, with cranes erected all over the Kentron district. Officially, the scores of multi storied buildings are part of large scale urban planning projects. Roughly $1.8 billion was spent on such construction in 2006, according to the national statistical service. Prices for downtown apartments have increased by about ten times during the first decade of the 21st century. Many new streets and avenues were opened, such as the Argishti street, Italy street, Saralanj Avenue, Monte Melkonian Avenue, and the Northern Avenue. However, as a result of this construction boom, the majority of the historic buildings located on the central Aram Street, were either entirely destroyed or transformed into modern residential buildings through the construction of additional floors. Only a few structures were preserved, mainly in the portion that extends between Abovyan Street and Mashtots Avenue. The first major post independence protest in Yerevan took place in September 1996, after the announcement of incumbent Levon Ter Petrosyan's victory in the presidential election. Major opposition parties of the time, consolidated around the former Karabakh Committee member and former Prime Minister Vazgen Manukyan, organized mass demonstrations between 23 and 25 September, claiming electoral fraud by Ter Petrosyan. An estimated of 200,000 people gathered in the Freedom Square to protest the election results. After a series of riot and violent protests around the Parliament building on 25 September, the government sent tanks and troops to Yerevan to enforce the ban on rallies and demonstrations on the following day. Prime Minister Vazgen Sargsyan and Minister of National Security Serzh Sargsyan announced on the Public Television of Armenia that their respective agencies have prevented an attempted coup d'état. In February 2008, unrest in the capital between the authorities and opposition demonstrators led by ex President Levon Ter Petrosyan took place after the 2008 Armenian presidential election. The events resulted in 10 deaths and a subsequent 20 day state of emergency declared by President Robert Kocharyan. In July 2016, a group of armed men calling themselves the Daredevils of Sassoun ( Sasna Tsrrer) stormed a police station in Erebuni District of Yerevan, taking several hostages, demanding the release of opposition leader Jirair Sefilian and the resignation of President Serzh Sargsyan. 3 policeman were killed as a result of the attack. Many anti government protestors held rallies in solidarity with the gunmen. However, after 2 weeks of negotiations, the crisis ended and the gunmen surrendered.

Топография және қала көрінісі

Ереванның орташа биіктігі – , ал оңтүстік-батыс бөлігінде теңіз деңгейінен ең төменгі, ал солтүстік-шығыс бөлігінде ең жоғары биіктігі бар. Ол 1 миллионнан астам халқы бар әлемдегі ең биік елу қаланың бірі. Ереван елдің батыс-орталық бөлігінде, Арарат жазығының солтүстік-шығысында, Грацдан өзенінің жағалауында орналасқан. Қаланың жоғарғы бөлігі үш жағынан таулармен қоршалған, ал оңтүстікке қарай Грацдан өзенінің жағалауына дейін төмендейді. Грацдан өзені Ереванды көркем каньон арқылы екіге бөледі. Қала Армения таулы аймағының ортасында жатыр. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ереван тарихи Арменияның Айрарат провинциясының Котайк кантонында (Котайк гавар, қазіргі Котайк облысымен шатастырмау керек) орналасқан. Арменияның қазіргі әкімшілік бөлінісіне сәйкес, Ереван ешқандай облыс ("марз") құрамына кірмейді және елдің астанасы ретінде ерекше әкімшілік мәртебеге ие. Ол солтүстік және шығыста Котайк облысымен, оңтүстік және оңтүстік-батыста Арарат облысымен, батыста Армавир облысымен және солтүстік-батыста Арагацотн облысымен шектеседі. 1981 жылы құрылған Эребуни мемлекеттік қорығы қала орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 шақырым жерде, қаланың Эребуни ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 1300-1450 метр биіктікте орналасқан қорық 120 гектар аумақты алып жатыр, көбінесе жартылай шөлді таулы далалардан тұрады.

Саябақтар

Ереван тығыз салынған қала, бірақ оның аудандарының ішінде орташа көлемді жасыл бақтармен көркейтілген бірнеше қоғамдық саябақтар бар. Эребуни ауданының қоғамдық саябағы және оның жасанды көлі қаланың ең көне бағы болып табылады. 17 гектар аумақты алып жатқан бұл парк пен жасанды көлдің тарихы б.з.д. 8 ғасырға, Урарту патшасы Аргишти I дәуіріне дейін жетеді. 2011 жылы бақ толығымен қайта жаңартылып, Лион және Ереван қалалары арасындағы серіктестіктің символы – Лион паркі деп аталды. Маршал Баграмян даңғылындағы Ғашықтар паркі және қала орталығындағы Ағылшын паркі Еревандағы ең танымал саябақтардың қатарында. Ереван ботаникалық бағы (1935 жылы ашылған), Жеңіс паркі (1950 жылдары ашылған) және Айналмалы парк қаланың ең ірі жасыл кеңістіктері болып есептеледі. 1960 жылдары ашылған Ереван опера театры паркі және оның жасанды Аққу көлі де қала тұрғындарының сүйікті жасыл орындарының бірі. 2019 жылы парк аумағындағы, мейрамханаларға жалға берілген бір бөлігі қайта иеленді, бұл ландшафт дизайнын жақсартуға мүмкіндік берді. Парктің көл аймағында қыс айларында мұз сырғанау аренасы жұмыс істейді. Ереван көлі – 1967 жылы қала орталығынан оңтүстікке қарай Храздан өзенінің арнасында ашылған жасанды су қоймасы. Ереванның әрбір әкімшілік ауданында өзіндік қоғамдық саябақтары бар, мысалы, Ажапняктегі Буэнос-Айрес паркі мен Туманян паркі, Шенгавиттегі Комитас паркі, Малатия-Себастиядағы Вахан Затикиан паркі, Канакер-Зейтундағы Давид Ангахт паркі, Авандағы Отбасы паркі және Нор-Норктегі Фридтжоф Нансен паркі.

Капитал

Ереван 1918 жылы Бірінші Республика тәуелсіздік алғаннан бері Арменияның астанасы болып табылады. Арменияның тарихи жерлерінде, Арарат жазығында орналасқан, ол сол кездегі жас республика үшін ең орынды логикалық таңдау болды. Армения Кеңес Одағының республикасы болғанда да Ереван астанасы мәртебесін сақтап, республиканың барлық саяси және дипломатиялық мекемелерін қабылдады. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін Ереван елдің саяси және мәдени орталығы ретіндегі статусын жалғастырды, және барлық ұлттық мекемелерге: Үкімет үйіне, Ұлттық жиналысқа, Президент сарайына, Орталық банкке, Конституциялық сотқа, барлық министрліктерге, сот органдарына және басқа да мемлекеттік ұйымдарға үй иесі болды.

Әкімшілік округтер

Ереван он екі "әкімшілік ауданға" (վարչական շրջան, varčakan šrĵan) бөлінген, олардың әрқайсысында сайланған басшы бар. Ереванның 12 ауданының жалпы ауданы:

АуданыАрмения халқы (2011 жылғы санақ)Халық саны (2016 жылғы бағалау)Ауданы (км²)
Ажапняк Աջափնյակ 108 282 109 100 25,82
Арабкир Արաբկիր 117 704 115 800 13,29
Аван Ավան 53 231 53 100 7,26
Давташен Դավթաշեն 42 380 42 500 6,47
Еребуни Էրեբունի 123 092 126 500 47,49
Канакер Зейтун Քանաքեր Զեյթուն 73 886 74 100 7,73
Кентрон Կենտրոն 125 453 125 700 13,35
Малатия-Себастия Մալաթիա Սեբաստիա 132 900 135 900 25,16
Норк-Мараш Նորք Մարաշ 120 049 118 000 4,76
Нор Норк Նոր Նորք 126 065 130 300 14,11
Нубарашен Նուբարաշեն 9 561 9 800 17,24
Шенгавит Շենգավիթ 135 535 139 100 40,6

Демография

Ереванның тарихи этникалық құрамы (Ереван қамалын қоспағанда) 4 132 35,7% 7 331 64,3% 195 1,7% 11 463 1831 4 484 37,6% 7 331 61,5% 105 0,9% 11 920 1873 5 900 50,1% 5 800 48,7% 150 1,3% 24 0,2% 11 938 1886 12 523 43,2% 12 359 42,6% 2 765 9,5% 1 359 4,7% 29 006 1908 15 531 52,9% 11 496 39,1% 1 628 5,5% 711 2,4% 29 366 1916 37 223 72,6% 12 557 24,5% 1 059 2,1% 447 0,9% 51 286 1919 59 838 89,2% 5 216 7,8% 1 401 2,1% 666 1% 67 121 1931 738 045 95,2% 2 721 0,4% 21 802 2,8% 12 460 1,6% 775 028 1979 1 100 372 96,5% 897 0,1% 22 216 2% 17 507 1,5% 1 201 539 2001 1 088 389 98,6%— 6 684 0,6% 8 415 0,8% 1 103 488 2011 1 048 940 98,9%— 4 940 0,5% 6 258 0,6% 1 060 138

Бастапқыда шағын қала болған Ереван Арменияның астанасы мен миллионнан астам тұрғыны бар ірі қалаға айналды. Кеңес Одағы құлағанға дейін Ереван халқының көп бөлігі армян болса, ресейліктер, күрдтер, әзірбайжандар және ирандықтар да аз санында болды. Алайда, 1988-1994 жылдардағы Бірінші Таулы Қарабақ соғысы басталғаннан кейін Армения мен Әзірбайжан арасындағы халық алмасудың нәтижесінде елдегі әзірбайжандықтардың саны азайды. 1990 жылдардағы елдегі экономикалық дағдарыс кезінде ресейлік азшылықтың көп бөлігі де елден кетіп қалды. Бүгінде Ереван халқының басым көпшілігі армян. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін экономикалық дағдарыстарға байланысты мыңдаған адам Армениядан, көбінесе Ресейге, Солтүстік Америкаға және Еуропаға кетіп қалды. Ереван халқы 1989 жылы 1 250 000 болса, 2003 жылы 1 091 235-ке дейін төмендеді. Алайда, Ереван халқының саны қайтадан артып келеді. 2007 жылы астанада 1 107 800 тұрғын болды. Еревандықтар көбінесе 13 ғасырда қалыптасқан Шығыс Армения диалектісін қолданады. Бұл диалекті қазіргі уақытта Ереван және оның маңында, Вагаршапат және Аштарак қалаларында да қолданылады. Арменияның классикалық (грабар) сөздері диалектінің сөздік қорының маңызды бөлігін құрайды. Тарих бойында оған бірнеше тілдер, әсіресе орыс және парсы тілдері әсер етті, ал қарыз сөздер бүгінгі күні де маңызды орын алады. Қазіргі уақытта бұл армян тілінің ең кең таралған диалектісі.

Этностық топтар

Ереванды алғаш армяндар мекендеген, және ол 15 ғасырға дейін біртекті болып қала берді. 1580 жылдары салынған Ериван бекінісінің халқы негізінен мұсылман әскерлерінен тұрған, олардың саны шамамен екі-үш мыңға жетеді деп есептеледі. Ал қаланың өзінде негізінен армяндар тұрған. 1631-1668 жылдар аралығында Ереванға алты рет келген француз саяхатшысы Жан Батист Тавернье қалада тек армяндар ғана тұратынын мәлімдейді. 17 ғасырда қаланың армян халқының көп бөлігі жер аударылса да, саяхатшы Х.Ф.Б. Линчтің сөзіне сүйенсек, 1890 жылдардың басында қалада 50% армян және 50% мұсылман (әзірбайжандықтар мен парсылар) тұрған. Армян геноцидінен кейін, армяндар «Батыс Армения» деп атаған жерлерден (қазіргі Түркия, бұрынғы Осман империясы) көптеген босқындар Шығыс Арменияға қашып келді. 1919 жылы Осман империясынан 75 000-ға жуық армян босқыны Ереванға келді, олардың көпшілігі Васпуракан аймағынан (Ван қаласы және айналасы) шыққан. Осы босқындардың көпшілігі оба және басқа да аурулардан көз жұмды. 1921-1936 жылдары Ирактан, Түркиядан, Ираннан, Грекиядан, Сириядан, Франциядан, Болгариядан және тағы да басқа елдерден 42 000-ға жуық этникалық армян Кеңес Армениясына келді, олардың көпшілігі Ереванға қоныстанды. Екінші толқын репатриация 1946-1948 жылдары өтті, осы кезеңде Ираннан, Сириядан, Ливаннан, Грекиядан, Болгариядан, Румыниядан, Кипрден, Палестинадан, Ирактан, Египеттен, Франциядан, АҚШ-тан және басқа да елдерден 100 000-ға жуық этникалық армян Кеңес Армениясына көшіп келді, олардың көпшілігі де Ереванға қоныстанды. Осылайша, Кеңес Одағының алғашқы 30 жылында Ереванның этникалық құрамы біртектірек болды. Қазан революциясына дейін қала халқының 43% құраған әзірбайжан халқы 1959 жылы 0,7%-ға, ал Таулы Қарабақ жанжалы кезінде 1989 жылы 0,1%-ға дейін төмендеді. Арменияда 22 000-нан астам тұрғыны бар үнді халқы бар. Осы халықтың көп бөлігі Ереванда тұрады, онда көптеген кәсіпорындар, үнді мейрамханалары жұмыс істейді және Ереван университеттерінде оқиды.

Yerevan was inhabited first by Armenians and remained homogeneous until the 15th century. The population of the Erivan Fortress, founded in the 1580s, was mainly composed of Muslim soldiers, estimated two to three thousand. The city itself was mainly populated by Armenians. French traveler Jean Baptiste Tavernier, who visited Yerevan possibly up to six times between 1631 and 1668, states that the city is exclusively populated by Armenians. Although much of the Armenian population of the city was deported during the 17th century, According to the traveler H. F. B. Lynch, the city was about 50% Armenian and 50% Muslim (Azerbaijanis and Persians) in the early 1890s

After the Armenian genocide, many refugees from what Armenians call Western Armenia (nowadays Turkey, then Ottoman Empire) escaped to Eastern Armenia. In 1919, about 75,000 Armenian refugees from the Ottoman Empire arrived in Yerevan, mostly from the Vaspurakan region (city of Van and surroundings). A significant part of these refugees died of typhus and other diseases. From 1921 to 1936, about 42,000 ethnic Armenians from Iraq, Turkey, Iran, Greece, Syria, France, Bulgaria etc. went to Soviet Armenia, with most of them settling in Yerevan. The second wave of repatriation occurred from 1946 to 1948, when about 100,000 ethnic Armenians from Iran, Syria, Lebanon, Greece, Bulgaria, Romania, Cyprus, Palestine, Iraq, Egypt, France, United States etc. moved to Soviet Armenia, again most of whom settled in Yerevan. Thus, the ethnic makeup of Yerevan became more monoethnic during the first 3 decades in the Soviet Union. The Azerbaijani population of Yerevan, who made up 43% of the population of the city prior to the October Revolution, dropped to 0.7% by 1959 and further to 0.1% by 1989, during the Nagorno Karabakh conflict. There is an Indian population in Armenia, with over 22,000 residents recorded in the country. Much of this population resides in Yerevan, where a large proportion run businesses, Indian restaurants, and study in Yerevan universities.

Армян апостол шіркеуі

Армян апостольдық христиандығы Арменияда басым дін болып табылады. 5 ғасырдағы Әулие Павел мен Петр шіркеуі 1930 жылғы қарашада кеңестік билік тарапынан қиратылды, ол Еребуни-Ереванда салынған ең алғашқы шіркеулердің бірі еді. 1930 жылдары Ұлы тазалау кезінде қаланың көптеген ежелгі армян және ортағасырлық шіркеулері кеңестік билік тарапынан жойылды. Еревандағы Армян шіркеуін басқаратын орган – Арарат понтификалдық дін аймағы, оның орталығы Сурп Саркис соборы. Бұл Армян шіркеуінің ең ірі дін аймағы және әлемдегі ең көне дін аймақтарының бірі, ол Ереван қаласы мен Арменияның Арарат облысын қамтиды. Дегенмен, көптеген шіркеулер 1930 жылдары кеңестік билік тарапынан жабылып немесе қиратылды. Әулие Николай соборы 1931 жылы толығымен қиратылды, ал Қасиетті Ананың Қорғауы шіркеуі жабылып, алдымен қоймаға, кейін әскери қызметшілерге арналған клубқа айналдырылды. 1991 жылы шіркеуде діни қызмет қайта жаңғырылды, ал 2004 жылы ғимаратқа күмбез бен қоңырау мұнарасы қосылды. 2010 жылы Мәскеу және барлық Ресей патриархы Кирилл I қатысуымен жаңа Киелі Крест орыс православие шіркеуінің негізі қаланды. Шіркеу 2017 жылдың 7 қазанында Католикос Карекин II, ресейлік епископтар және шіркеуге демеушілік көрсеткен Ара Абрамянның қатысуымен киеленді.

Басқа діндер

Иван Шопеннің мәліметінше, 19 ғасырдың ортасында Ереванда сегіз мешіт болған. Ереванның 18 ғасырлық Көк мешіті 1990 жылдары ирандық қаржымен қайта жаңартылып, қайта ашылды. Қазіргі таңда ол Армениядағы жалғыз қолданыстағы мешіт болып табылады және негізінен ирандық шиа мұсылмандарына қызмет көрсетеді. Ереванда кішкентай езид, молокандар, неопагандықтар, бахаилер және еврей қауымдастықтары бар. Еврей қауымдастығы Армения еврейлер кеңесі арқылы өкілдік етіледі. Армян Апостолдық шіркеуі қауіпті секталар деп санайтын, үштікке сенбейтін түрлі діни ағымдар да қалада кездеседі, олардың ішінде Ехоба куәгерлері, мормондар, жетінші күнді адвентистер және Word of Life бар.

Денсаулық сақтау және медициналық көмек

Ереван – аймақтағы денсаулық сақтау және медициналық қызметтердің маңызды орталығы. Ереванның бірнеше ауруханасы заманауи технологиялармен жаңартылып, медициналық көмек көрсетіп, медициналық зерттеулер жүргізеді, мысалы, Шенгавит медициналық орталығы, Еребуни медициналық орталығы, Измирлиан медициналық орталығы, Әйгілі Григорий Ағартушы медициналық орталығы, Норк Мараш медициналық орталығы, Армения Республикалық медициналық орталығы, Астгхик медициналық орталығы, Армениялық-Америкалық денсаулық орталығы және Ереван мемлекеттік медициналық университетінің Мхитар Гераци аурухана кешені. Қала бойынша 39 поликлиника мен медициналық орталық жұмыс істейді. 1937 жылдан бері Ереванда Ана мен бала денсаулығын қорғау ғылыми-зерттеу орталығы қызмет етеді, ал 1999 жылы Арменикум клиникалық орталығы ашылды, онда негізінен жұқпалы аурулар, соның ішінде ЖИТС, иммуножеткіліксіздік және гепатит сияқты ауруларға қатысты зерттеулер жүргізіледі. 1991 жылдан бері Ереванда жұмыс істейтін Liqvor фармацевтикалық зауыты қазіргі таңда Арменияның ең ірі дәрі-дәрмек өндірушісі болып табылады.

Мәдениет

Ереван – Арменияның маңызды мәдени, өнер және өнеркәсіп орталығы, онда көптеген мұражайлар, маңызды ескерткіштер мен ұлттық мемлекеттік кітапхана орналасқан. Бұл қала әрмендер арасында ең кең таралған мереке – Вардавар фестиваліне де төңкерілген, сонымен қатар дәстүрлі әрмен кілем тоқудың тарихи орталықтарының бірі болып табылады.

Мұражайлар

Ереванда көптеген мұражайлар, галереялар мен кітапханалар бар. Олардың ең танымалдары – Арменияның Ұлттық галереясы, Армения тарих мұражайы, Кафеджян атындағы өнер мұражайы, ежелгі қолжазбалар кітапханасы Матенадаран және Цицернакаберд армян геноциді мемориалдық кешеніндегі Армения геноциді мұражайы. 1921 жылы құрылған Арменияның Ұлттық галереясы мен Армения тарих мұражайы қаланың ең маңызды мұражайлары болып саналады. Галереяда армян суретшілерінің туындыларының тұрақты көрмесінен бөлек, неміс, американдық, австриялық, бельгиялық, испандық, француздық, венгрлік, итальяндық, голландтық, орыс және швейцариялық суретшілердің картиналары, суреттері мен мүсіндерінен тұратын коллекция бар. Көбінесе уақытша көрмелер де ұйымдастырылады. Армения геноциді мұражайы Цицернакаберд армян геноциді мемориалдық кешенінің етегінде орналасқан. Мұражайда сол кездегі куәгерлердің естеліктері, мәтіндер мен фотосуреттер жинақталған. Ол үш бөліктен тұратын ескерткіш тастан құралған, ал соңғы бөлігі, мұражай сайтында айтылғандай, "түріктердің армениялықтарға қарсы жасаған геноцидіне қарсы наразылық білдірген" зиялы және саяси қайраткерлерге арналған. Олар: Армин Т. Вегнер, Хедвиг Бюль, Генри Моргентау аға, Франц Верфель, Йоханнес Лепсиус, Джеймс Брайс, Анатоль Франс, Джакомо Горрини, Бенедикт XV, Фридьоф Нансен және тағы да басқалар. Кафеджян атындағы өнер мұражайы – Ереван каскадында 2009 жылдың 7 қарашасында ашылған өнер орталығы. Онда шыны өнерінің үлкен коллекциясы, әсіресе чех суретшілері Станислав Либенский мен Ярослава Брыхтованың туындылары қойылған. Мұражайдың алдындағы бақта Жерард Л. Кафеджян коллекциясынан мүсіндер көрсетілген. 1968 жылы құрылған Эребуни мұражайы – Эребуни бекінісіндегі қазба жұмыстары кезінде табылған Урарту артефактілерін сақтайтын археологиялық мұражай. Ереван тарих мұражайы мен Армения революциялық федерациясы тарих мұражайы – Ереван мен Арменияның Бірінші Республикасының тарихын көрсететін маңызды мұражайлардың қатарында. Армения анасы монументінің жанындағы Әскери мұражайда екінші дүниежүзілік соғысқа және Таулы Қарабақ жанжалына қатысқан армян сарбаздары туралы мәліметтер жинақталған. Қалада көптеген өнер мұражайлары бар. 1988 жылы ашылған Сергей Параджанов мұражайы режиссердің кино және сурет өнеріндегі туындыларына арналған. 2015 жылы ашылған Комитас мұражайы – атақты армян композиторы Комитасқа арналған музыкалық өнер мұражайы. 1921 жылы ашылған Шаранц әдебиет және өнер мұражайы, 1972 жылы ашылған Ереван қазіргі заманғы өнер мұражайы және 1993 жылы ашылған Таяу Шығыс өнер мұражайы да қаланың танымал өнер мұражайларының қатарында. Ереванда тарихи тұлғаларға арналған мұражайлар да көп. Атақты армян ақындары, суретшілері мен музыканттарының естелігін сақтау үшін, мысалы, Хованнес Туманян, Арам Хачатурян, Мартирос Сарян, Хачатур Абовян және француз-армян әншісі Шарль Азнавур сияқты тұлғаларға арналған үй-мұражайлар ашылған. Ереванда ғылым мен технологияға арналған көптеген мұражайлар ашылды, мысалы, Армения медицинасы мұражайы (1999), Ереван ғарыш мұражайы (2001), Ғылым және технология мұражайы (2008), Байланыс мұражайы (2012) және Кішкентай Эйнштейн интерактивті ғылым мұражайы (2016).

Yerevan is home to a large number of museums, art galleries and libraries. The most prominent of these are the National Gallery of Armenia, the History Museum of Armenia, the Cafesjian Museum of Art, the Matenadaran library of ancient manuscripts, and the Armenian Genocide Museum at the Tsitsernakaberd Armenian Genocide Memorial Complex. Founded in 1921, the National Gallery of Armenia and the History Museum of Armenia are the principal museums of the city. In addition to having a permanent exposition of works by Armenian painters, the gallery houses a collection of paintings, drawings and sculptures by German, American, Austrian, Belgian, Spanish, French, Hungarian, Italian, Dutch, Russian and Swiss artists. It usually hosts temporary expositions. The Armenian Genocide Museum is located at the foot of the Tsitsernakaberd Armenian Genocide Memorial Complex and features numerous eyewitness accounts, texts and photographs from the time. It comprises a memorial stone made of three parts, the latter of which is dedicated to the intellectual and political figures who, as the museum's site says, "raised their protest against the Genocide committed against the Armenians by the Turks," such as Armin T. Wegner, Hedvig Büll, Henry Morgenthau Sr., Franz Werfel, Johannes Lepsius, James Bryce, Anatole France, Giacomo Gorrini, Benedict XV, Fridtjof Nansen, and others. Cafesjian Museum of Art within the Yerevan Cascade is an art centre opened on 7 November 2009. It showcases a massive collection of glass artwork, particularly the works of the Czech artists Stanislav Libenský and Jaroslava Brychtová. The front gardens showcase sculptures from Gerard L. Cafesjian's collection. The Erebuni Museum founded in 1968, is an archaeological museum housing Urartian artifacts found during excavations at the Erebuni Fortress. The Yerevan History Museum and the Armenian Revolutionary Federation History Museum are among the prominent museums that feature the history of Yerevan and the First Republic of Armenia respectively. The Military Museum within the Mother Armenia complex is about the participation of Armenian soldiers in World War II and the Nagorno Karabakh conflict. The city is also home to a large number of art museums. Sergei Parajanov Museum opened in 1988 is dedicated to Sergei Parajanov's art works in cinema and painting. Komitas Museum opened in 2015, is a musical art museum devoted to the renowned Armenian composer Komitas. Charents Museum of Literature and Arts opened in 1921, Modern Art Museum of Yerevan opened in 1972, and the Middle East Art Museum opened in 1993, are also among the notable art museums of the city. Biographical museums are also common in Yerevan. Many renowned Armenian poets, painters and musicians are honored with house museums in their memory, such as poet Hovhannes Tumanyan, composer Aram Khachaturian, painter Martiros Saryan, novelist Khachatur Abovian, and French Armenian singer Charles Aznavour. Many museums of science and technology have opened in Yerevan, such as the Museum of Armenian Medicine (1999), the Space Museum of Yerevan (2001), Museum of Science and Technology (2008), Museum of Communications (2012) and the Little Einstein Interactive Science Museum (2016).

Кітапханалар

Терьян көшесінде орналасқан Арменияның Ұлттық кітапханасы қаланың және бүкіл республиканың басты мемлекеттік кітапханасы болып табылады. Ол 1832 жылы құрылған және 1939 жылдан бері қазіргі ғимаратында жұмыс істейді. Ереванның тағы бір ұлттық кітапханасы – 1933 жылы құрылған Хнко Апер балалар кітапханасы. Басқа да ірі мемлекеттік кітапханалар: 1935 жылы құрылған Аветик Исаакян орталық кітапханасы, 1939 жылы құрылған Республикалық медицина ғылымдары кітапханасы, 1957 жылы құрылған Ғылым және технология кітапханасы және 1965 жылы құрылған Музыкалық кітапхана. Сонымен қатар, Ереванның әрбір әкімшілік ауданында өзінің мемлекеттік кітапханасы бар (әдетте бірден көп кітапхана). Матенадаран – кітапхана-музей және зерттеу орталығы, онда 17 000 көне қолжазба мен орта ғасырлардағы бірнеше Киелі кітаптар сақталған. Оның мұрағатында армян, ежелгі грек, арамей, ассириялық, еврей, латын, орта және қазіргі парсы тілдеріндегі құнды қолжазбалардың бай жинағы бар. Ол Ереванның орталығында Маштоц даңғылында орналасқан. 2010 жылдың 6 маусымында Ереван Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) тарапынан 2012 жылғы Әлемдік кітап астанасы деп жарияланды. Армения астанасы 2010 жылдың 2 шілдесінде Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде өткен іріктеу комиссиясына ұсынған бағдарламасының сапасы мен әртүрлілігі үшін таңдалды. 1923 жылы құрылған Арменияның Ұлттық мұрағаты – ғылыми зерттеу орталығы және құнды құжаттардың шамамен 3,5 миллион данасын сақтайтын депозитарий.

Өнер

Ереван – дәстүрлі армян кілемдерінің тарихи орталықтарының бірі. Ереван төңірегіндегі аймақтарда б.з.д. 7 ғасырға дейін соққан кілем үзінділері табылды. Бұл дәстүр 16 ғасырда Ереван парсы Армениясының орталық қаласы болғаннан кейін одан әрі дамыды. Дегенмен, қаладағы кілем өндірісі 19 ғасырда Осман империясынан келген батыс армян мигранттарының және 20 ғасыр басында геноцидтен қашқан армян босқындарының келуімен едәуір байыды. Қазіргі уақытта қалада 1924 жылы ашылған «Арм» кілем фабрикасы, сондай-ақ 1994 жылдан бері «Туфенкян» қолмен тоқылған кілемдері және 2000 жылдан бері «Мегериян» қолмен тоқылған кілемдері жұмыс істейді. 1980-жылдардың соңында Арам көшесінде құрылған «Ереван Вернисажы» ашық аспандағы көрме базарында әр түрлі армян қолөнерінің, әсіресе ағаштан жасалған мүсіндердің, кілемдер мен қоршаулардың үлкен коллекциясы ұсынылады. Ал опера театрының жанында орналасқан «Сарьян» саябағы суретшілердің туындыларын тұрақты түрде көрмеге қою арқасында танымал. 1992 жылы Ереванда құрылған Арменияның қазіргі заманғы тәжірибелік өнер орталығы – кәсіби суретшілердің тәжірибе алмасуына және шығармашылықты дамытуға көмектесетін орталық.

Музыка

Ереван қаласында джаз, классикалық, халық және дәстүрлі музыка жанрлары кеңінен танымал. Қалада армян және халықаралық музыканың әртүрлі түрлерімен көптеген ансамбльдер, оркестрлер мен хорлар жұмыс істейді. 1925 жылы құрылған Армения филармониясы Ереван мен қазіргі Арменияның ең көне музыкалық ұйымдарының бірі болып табылады. 1929 жылы құрылған Армения Ұлттық радиосының камералық хоры 1931 жылы КСРО республикалары арасындағы хорлар конкурсында КСРО-ның бірінші жүлдесін жеңіп алды. Арменияның халық және классикалық музыкасы Кеңес кезінде мемлекеттік консерваторияларда оқытылды. Саят Нова атындағы Армения халық әндері ансамблі 1938 жылы Ереванда құрылған. Қазіргі уақытта Товмас Погосян басқаратын ансамбль Саят Нова, Живани және Шерам сияқты көрнекті армян гусандарының шығармаларын орындайды. 1939 жылы Армения Ұлттық академиялық опера және балет театры ашылды. Онда Арам Хачатурян атындағы концерт залы мен Ұлттық опера және балет театрының Александр Спендиарян залы орналасқан. 1977 жылы ашылған Комитас атындағы камералық музыка үйі – Армениядағы камералық музыка орындаушылары мен жанкүйерлерінің үйі. 1983 жылы Карен Демирчян атындағы спорт және концерт кешені ашылды. Қазіргі уақытта ол Армениядағы ең үлкен жабық арена. Арменияның Ұлттық камералық оркестрі (1961 жылы құрылған), Ереван мемлекеттік мыс оркестрі (1964), Арменияның халық аспаптар оркестрі (1977), Арменияның гусан және халық әндері ансамблі (1983), Ховер камералық хоры (1992), Шогакен халық ансамблі (1995), Ереван мемлекеттік камералық хоры (1996), Арменияның ұлттық аспаптар мемлекеттік оркестрі (2004) және Арменияның жастар мемлекеттік оркестрі (2005) – Ереван қаласының танымал музыкалық ұйымдарының қатарында. "Арс лунга" фортепиано-чело дуэті 2009 жылы Ереванда құрылғаннан бері халықаралық даңққа ие болды. Армян діни музыкасы Комитас 19 ғасырдың соңында полифонияны енгізгенге дейін культтік музыка ретінде сақталды. 1950 жылдардың соңынан бастап діни музыка кеңінен таралды, армян әндері (шаракан деп те аталады) сопрано Лусин Закарян орындады. 1981 жылы құрылған және қазіргі уақытта Седрак Ерканян басқаратын Ереванның мемлекеттік Тагаран ансамблі де ритуалдық және ежелгі армян музыкасын орындайды. Джаз да Еревандағы танымал жанрлардың бірі. Еревандағы алғашқы джаз тобы 1936 жылы құрылған. Қазіргі уақытта Ереванда көптеген джаз және этно-джаз топтары белсенді жұмыс істейді, мысалы Time Report, Art Voices және Nuance Jazz Band. Белгілі суретші Левон Малхасян құрған Малхас джаз клубы қаланың ең танымал клубтарының бірі. Ереван джаз фестивалі – әр жыл сайын күзде 2015 жылдан бері Армения джаз қауымдастығы Ереван әкімдігінің қолдауымен ұйымдастырылатын жылдық джаз фестивалі. Армян рок музыкасы 1960 жылдардың ортасында Ереванда, негізінен Артур Месчиан және оның "Аракьялнер" (Шәкірттер) тобы арқылы пайда болды. 1970 жылдардың басында Ереванда кеңестік топтармен бәсекелесе алатын бірнеше кәсіби топтар болды. Кеңес үкіметінен кейінгі Арменияда Ереванда армян прогрессивті рок музыкасы дамыды, негізінен Вахан Арцруни, "Оксенхэм" рок-тобы және "Дорианс" тобы арқылы. Арто Тунчбоячиян 1998 жылы құрған Арменияның әскери-теңіз күштері оркестрі джаз, авангард және халық музыкасымен де танымал. Регги де Ереванда "Reincarnation" музыкалық тобы арқылы танымал болып келеді. Кафесджан өнер орталығы айдың бірінші сәрсенбісінде "Кафесджан классикалық музыка сериясын" және әр жұма мен сенбіде джаз, поп және рок музыкасының тікелей концерттерін ұсынатын "Музыка каскады" сериясын өткізеді. Жаз айларында Ереван қаласында ашық ауада концерттер жиі өткізіледі, мысалы, Таманян көшесіндегі Кафесджан мүсіндер бағында, Опера театры жанындағы Еркіндік алаңында, Республика алаңында және т.б. Атақты КОХАР симфониялық оркестрі мен хоры кейде қалада ашық ауада концерттер өткізеді.

Jazz, classical, folk and traditional music are among several genres that are popular in the city of Yerevan. A large number of ensembles, orchestras and choirs of different types of Armenian and international music are active in the city. The Armenian Philharmonic Orchestra founded in 1925, is one of the oldest musical groups in Yerevan and modern Armenia. The Armenian National Radio Chamber Choir founded in 1929, won the First Prize of the Soviet Union in the 1931 competition of choirs among the republics of the Soviet Union. Folk and classical music of Armenia was taught in state sponsored conservatoires during the Soviet days. The Sayat Nova Armenian Folk Song Ensemble was founded in Yerevan in 1938. Currently directed by Tovmas Poghosyan, the ensemble performs the works of prominent Armenian gusans such as Sayat Nova, Jivani, and Sheram. In 1939, the Armenian National Academic Theatre of Opera and Ballet was opened. It is home to the Aram Khatchaturian concert hall and the Alexander Spendiarian auditorium of the National Theatre of Opera and Ballet. The Komitas Chamber Music House opened in 1977, is the home of chamber music performers and lovers in Armenia. In 1983, the Karen Demirchyan Sports and Concerts Complex was opened. It is currently the largest indoor venue in Armenia. The National Chamber Orchestra of Armenia (founded in 1961), Yerevan State Brass Band (1964), Folk Instruments Orchestra of Armenia (1977), Gusan and Folk Song Ensemble of Armenia (1983), Hover Chamber Choir (1992), Shoghaken Folk Ensemble (1995), Yerevan State Chamber Choir (1996), State Orchestra of Armenian National Instruments (2004), and the Youth State Orchestra of Armenia (2005), are also among the famous musical ensembles of the city of Yerevan. The Ars lunga piano cello duo achieved international fame since its foundation in 2009 in Yerevan. Armenian religious music remained liturgical until Komitas introduced polyphony by the end of the 19th century. Starting from the late 1950s, religious music became widely spread when Armenian chants (also known as sharakans) were performed by the soprano Lusine Zakaryan. The state run Tagharan Ensemble of Yerevan founded in 1981 and currently directed by Sedrak Yerkanian, also performs ritual and ancient Armenian music. Jazz is also among the popular genres in Yerevan. The first jazz band in Yerevan was founded in 1936. Currently, many jazz and ethno jazz bands are active in Yerevan such as Time Report, Art Voices, and Nuance Jazz Band. The Malkhas jazz club founded by renowned artist Levon Malkhasian, is among the most popular clubs in the city. The Yerevan Jazz Fest is an annual jazz festival taking place every autumn since 2015, organized by the Armenian Jazz Association with the support of the Yerevan Municipality. Armenian rock has been originated in Yerevan in the mid 1960s, mainly through Arthur Meschian and his band Arakyalner (Disciples). In the early 1970s, there were a range of professional bands in Yerevan strong enough to compete with their Soviet counterparts. In post Soviet Armenia, an Armenian progressive rock scene has been developed in Yerevan, mainly through Vahan Artsruni, the Oaksenham rock band, and the Dorians band. The Armenian Navy Band founded by Arto Tunçboyacıyan in 1998 is also famous for jazz, avant garde and folk music. Reggae is also becoming popular in Yerevan mainly through the Reincarnation musical band. The Cafesjian Center for the Arts is known for its regularly programmed events including the "Cafesjian Classical Music Series" on the first Wednesday of each month, and the "Music Cascade" series of jazz, pop and rock music live concerts performed every Friday and Saturday. Open air concerts are frequently held in curtain location in Yerevan during summer, such as the Cafesjian Sculpture Garden on Tamanyan Street, the Freedom Square near the Opera House, the Republic Square, etc. The famous KOHAR Symphony Orchestra and Choir occasionally performs open air concerts in the city.

Билеу

Армениялықтардың арасында дәстүрлі билер өте танымал. Ереван қаласының салқын жаз айларында Солтүстік даңғылында немесе Каскадқа жақын Таманян көшесінде топтап билеген адамдарды кездестіру жиі кездеседі. Кеңес Одағы кезінде Ереванда кәсіби би топтары құрылды. Алғашқы топ – 1938 жылы Татул Алтынян құрған Армения халық музыкасы және би ансамблі. Одан кейін 1958 жылы Армения мемлекеттік би ансамблі құрылды. 1963 жылы "Берд" би ансамблі құрылды. 1987 жылы Норайр Мехрабян құрған Арменияның "Барекамутюн" мемлекеттік би ансамблі құрылды. 2001 жылы Гагик Гиносян құрған "Карин" дәстүрлі ән және би ансамблі Армения таулы аймақтарының тарихи аймақтарының ежелгі армян билерін жаңарту және орындаумен белгілі, мысалы, Хамшен, Муш, Сасун, Карин және т.б.

Театр

Ереванда мәдениет министрлігінің қолдауымен жұмыс істейтін көптеген театр ұжымдары бар. Қаладағы театр залдары жыл бойына түрлі қойылымдар мен спектакльдер ұйымдастырады. Ереванның ең танымал мемлекеттік театрлары – Сундукян атындағы мемлекеттік академиялық театр, Паронян атындағы музыкалық комедия театры, Станиславский атындағы орыс театры, Храчья Гапланян атындағы драма театры және Сос Саргсян атындағы Хамазгайин мемлекеттік театры. Эдгар Элбакян атындағы драма және комедия театры жеке сектордағы белгілі театрлардың бірі. Ереванда сонымен қатар Туманян атындағы қуыршақ театры, Ереван мемлекеттік пантомима театры және Ереван мемлекеттік марионетка театры сияқты арнайы театрлар да бар.

Кино

Армения киносы 1923 жылдың 16 сәуірінде дүниеге келді, бұл күні Совет Армениясы үкіметінің қаулысымен Армения мемлекеттік кино комитеті құрылды. 1924 жылдың наурыз айында Ереванда алғашқы армян киностудиясы – Арменфильм ("Хайфильм", Арменкино "Арменкино") ашылды, ол "Совет Армениясы" атты деректі фильммен бастау алды. "Намус" – 1925 жылы Хамо Бекназарянның Александр Ширванзаде пьесасы негізінде түсірілген алғашқы армяндық қара-ақ үнсіз фильмі. Онда бала кезінен бастап отбасылары келісім берген, бірақ намус (ар-намыс дәстүрі) бұзылғандықтан, қызды әкесі басқа адамға үйлендірген екі ғашықтың қайғылы тағдыры суреттеледі. Алғашқы дыбысты фильм – 1935 жылы Хамо Бекназарянның режиссерлігімен "Пепо". Ереванда көптеген кинотеатрлар бар, олардың ішінде Мәскеу кинотеатры, Найри кинотеатры, Хаястан кинотеатры, Далма бағы сауда орталығындағы Cinema Star мультиплекс кинотеатры және Ереван сауда орталығындағы KinoPark мультиплекс кинотеатры бар. Қалада сондай-ақ бірнеше кинофестивальдер өтеді:

2004 жылдан бері жыл сайын Мәскеу кинотеатрында "Алтын шабдалы" Ереван халықаралық кинофестивалі өткізіледі. 2005 жылы бастау алған Ереванның ReAnimania халықаралық анимациялық фильмдер мен комикстер өнері фестивалі де қаладағы танымал жылдық шаралардың бірі. 2014 жылдан бері жыл сайын Зис мәдениет орталығы "Сосе" халықаралық кинофестивалін өткізіп келеді.

Фестивальдар

Кино және басқа да өнер фестивальдерімен қатар, қала жергілікті тұрғындар мен келушілерді қатты қызықтыратын көптеген халықтық тойларды ұйымдастырады. Вардавар – армян халқының ең кең таралған мерекесі, оның тамыры Арменияның ежелгі діни тарихына дейін жетеді. Ол Пасхадан кейін 98 күн (14 апта) өткен соң тойланады. Вардавар күні кез келген жастағы адамдарға бірін-бірі су шашуға рұқсат етіледі. Көптеген адамдар балконнан төменнен келе жатқандарға су құйып жатқанын көруге болады. Ереван операсының "Аққу көлі" Вардавар тойларының ең танымал орны болып табылады. 2015 жылдың тамызында Ереван қалалық әкімдігінің қолдауымен Терьян мәдени орталығы "Ереван Тараз фестівалі" деп аталатын алғашқы армян дәстүрлі киім фестивалін ұйымдастырды. Армения ежелгі шарап жасау өңірі болғандықтан, онда көптеген шарап фестивальдері өткізіледі. Ереван 2016 жылдың мамыр айында "Ереван шарап күндері" атты алғашқы жылдық шарап фестивалін бастады. 2013 жылы ұйымдастырылған "Қарбыз фестивалі" де қалада танымал болып келеді. Ереван сыра фестивалі жыл сайын тамыз айында өтеді. Ол алғаш рет 2014 жылы өткізілді.

Медиа

Ереванда көптеген мемлекеттік және жеке телеарналар мен радиоарналар жұмыс істейді. Арменияның қоғамдық телеарнасы 1956 жылдан бері эфирде. 1996 жылы ол спутниктік теледидарға айналды. Басқа спутниктік телеарналардың ішінде Пан-армян медиа тобына тиесілі Армения телеарнасы, Гагик Царукянға тиесілі Kentron TV, Shant TV және Shant TV Premium бар. Ал, Еркір Медиа, Армения 2, Шоғакат ТВ, Ереван ТВ, 21TV және Пан-армян медиа тобының телеарналары Ереванның ең танымал жергілікті телеарналары саналады. Ереванда жарық көретін белгілі газеттерге Аравот, Азг, Голос Армении және Хаястани Ханрапетутюн газеттері жатады.

Тарихи

Ереванның көптеген құрылыстары шетелдік шапқындар кезінде немесе 1679 жылғы қатты жер сілкінісінің салдарынан қирады. Дегенмен, кейбір құрылыстар белгілі бір деңгейде сақталып қалды және келесі жылдары жаңартылды. Эребуни бекінісі, сондай-ақ Арин Берд деп те аталады, – бұл төбе, 782 жылға дейін Ереван қаласының негізін қалаған король Аргишти I. Шенгавитте одан бұрынғы кезеңдерге жататын басқа құрылыстардың қалдықтары да табылды. IV ғасырға жататын Қасиетті Ана шіркеуі және VI ғасырға жататын Циранавор шіркеуі, Ереванның солтүстігіндегі Аван ауданында орналасқан. Бастапқыда Ереванның солтүстігіндегі шағын қала болған Аван, ақырында қаланың біртіндеп кеңеюімен қосылды. Ауданның ішінде 12-13 ғасырларға жататын Сурп-Хованнес шіркеуінің қалдықтары да бар. Катогике шіркеуі; 1264 жылы салынған, Ереван орталығындағы ортағасырлық шағын шіркеу (бір кезде әлдеқайда үлкен базиликаның бөлігі), қаланың ең жақсы сақталған шіркеулерінің бірі. Зоравор Сурп Аствацацин шіркеуі де 1693-94 жылдардағы қатты жер сілкінісінен кейін, ортағасырлық шіркеудің қираған жерінде салынған Ереванның ең жақсы сақталған шіркеулерінің бірі. 1835-42 жылдары қайта салынған Қасиетті Саркис соборы – Армения Апостолдық шіркеуінің Арарат понтификалды діни орталығы. Қала орталығында 1764 және 1768 жылдар аралығында салынған Көк мешіт немесе "Гөк Джами" қазір Армениядағы жұмыс істеп тұрған жалғыз мешіт. Храздан өзенінің Қызыл көпірі – 17 ғасырға жататын құрылыс, 1679 жылғы жер сілкінісінен кейін салынған және кейін 1830 жылы қайта жаңартылған.

Қазіргі заманғы

Ереван опера театры немесе 1933 жылы ашылған Армения ұлттық академиялық опера және балет театры, 1959 жылы ашылған Месроп Маштоц Матенадаран және 1967 жылы ашылған Армения геноцидінің Цицернакаберд ескерткішімен бірге қаланың маңызды нысандарының бірі болып табылады. 1937 жылы 5-ші ғасырдағы Әулие Павел және Петр шіркеуі орнында салынған Мәскеу кинотеатры – кеңестік дәуір сәулетінің көрнекті үлгісі. 1959 жылы Ереван теміржол станциясының жанында армян халқының аңыз батыры Сасундық Давидқа арналған ескерткіш орнатылды. 1967 жылы Жеңіс паркіндегі Иосиф Сталиннің алып мүсінінің орнына Армения анасының монументалды мүсіні – армян ұлтының бейнесі орнатылды. Комитас пантеоны – 1936 жылы ашылған зират, онда көптеген белгілі армяндар жерленген. Ал Ераблұр пантеоны – әскери зират, онда 1990 жылдан бері Таулы Қарабақ жанжалында қаза болған 1000-нан астам армян шейіті жерленген. Армения тәуелсіздік алғаннан кейін Ереван каскады және Арменияда христиан дінінің 1700 жылдығын мерекелеу үшін 2001 жылы ашылған Әулие Григорий соборы сияқты көптеген маңызды ғимараттар салынды. 2016 жылдың мамыр айында Ереван орталығында көрнекті армян мемлекет қайраткері және әскери қолбасшысы Гарегин Нждехтің монументалды мүсіні орнатылды.

Ауа

Ереван қаласын Звартноц халықаралық әуежайы қамтамасыз етеді, ол қала орталығының батысында орналасқан. Екінші әуежай – Эребуни әуежайы қаланың оңтүстігінде орналасқан. Тәуелсіздік алғаннан бері "Эребуни" көбінесе әскери немесе жеке рейстер үшін пайдаланылады. Армения Әуе күштері де онда базасын орнатқан, сондай-ақ Эребуни әуежайының ұшу-қону жолағында бірнеше МиГ-29 ұшағы орналасқан.

Қалалық автобустар, қоғамдық вандар мен троллейбустар

Еревандағы қоғамдық көліктер көбінесе жекешелендірілген және оларды 60-қа жуық жеке оператор басқарады. 2017 жылдың мамыр айына қарай Ереван қаласында 39 автобус маршруты жұмыс істейді. Бұл маршруттар негізінен 425-ке жуық "Богдан", "Хигер Сити Бас" және "Хюндай Каунти" автобустарынан тұрады. Дегенмен, қоғамдық көлік нарығындағы осы автобустардың үлесі 39,1% ғана. Ал қоғамдық көліктің 50,4% әлі де "маршрутка" деп аталатын шағын автобустармен қамтамасыз етіледі. Бұл 13 орындық 1210-ға жуық ресейлік "ГАЗель" микроавтобустары, олар автобустар сияқты жұмыс істейді, 79 түрлі маршрут бойынша белгілі бір аялдамаларда тоқтайды. Ереван қалалық әкімдігінің мәліметінше, болашақта маршруткалар үлкен автобустармен алмастырылуы керек. 13 орындық болғанымен, жолаушылар саны шектелмейді, сондықтан көбінесе олар ішінде тұрған жолаушылармен бірге көптеген адамдарды тасымалдайды. Ереван троллейбус жүйесі 1949 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Кейбір ескі советтік троллейбустар салыстырмалы түрде жаңаларымен ауыстырылды. 2017 жылдың мамыр айына дейін тек 5 троллейбус маршруты жұмыс істейді (үлесі 2,6%), сервисте 45 бірлік бар. Троллейбус жүйесі муниципалитетке тиесілі және оны муниципалитет басқарады. Ереванда 1906 жылдан бері жұмыс істеп келген трамвай желісі 2004 жылдың қаңтар айында тоқтатылды. Оның жұмыс істеу құны түскен пайдадан 2,4 есе жоғары болды, бұл муниципалитетті желіні жабуға мәжбүр етті, 2003 жылдың соңында оны сақтап қалуға жасалған соңғы әрекеттерге қарамастан. Желі жабылғаннан кейін рельстер бөлшектелді және сатылды. Көптеген жеке операторлардың арасында тарағандықтан, көлік жүйесі тиімді реттелмейді, тек бағасы ғана реттеледі. Сондықтан көлік құралдарының сапасы көбінесе қанағаттандырмайды және қауіпсіздік ережелері жоқ. Әлемнің көптеген бас қалаларынан айырмашылығы, Ереванның қоғамдық көлігінде бірыңғай билет жүйесі жоқ. Жолаушылар көліктен түскен кезде ақшаны жүргізушіге тікелей төлейді. Баға – реттелетін аз нәрселердің бірі, ол билік органдары белгілейді және бақылайды. Нор-Киликия ауданындағы орталық станция қалааралық бағыттар үшін автобус терминалы болып табылады, ол Арменияның барлық қалаларына, сондай-ақ шетелге, әсіресе Тбилиси және Тебризге бағыттарды қамтамасыз етеді.

Public transport in Yerevan is heavily privatized and mostly handled by around 60 private operators. As of May 2017, 39 city bus lines are being operated throughout Yerevan. These lines mostly consist of about 425 Bogdan, Higer City Bus and Hyundai County buses. However, the market share these buses in public transit is only about 39.1%. But the 50.4% of public transit is still served by "public vans", locally known as marshrutka. These are about 1210 Russian made GAZelle vans with 13 seats, that operate same way as buses, having 79 different lines with certain routes and same stops. According to Yerevan Municipality office, in future, marshrutkas should be replaced by ordinary larger buses. Despite having about 13 seats, the limit of passengers is not controlled, so usually these vans carry many more people who stand inside. The Yerevan trolleybus system has been operating since 1949. Some old Soviet era trolleybuses have been replaced with comparably new ones. As of May 2017, only 5 trolleybus lines are in operation (2.6% share), with around 45 units in service. The trolleybus system is owned and operated by the municipality. The tram network that operated in Yerevan since 1906 was decommissioned in January 2004. Its operation had a cost 2.4 times higher than the generated profits, which pushed the municipality to shut down the network, despite a last ditch effort to save it towards the end of 2003. Since the closure, the rails have been dismantled and sold. Due to being dispersed among dozens of private operators, the transportation is barely regulated, with only trip fee is being a subject of regulation. Thus, the quality of vehicles is often inadequate, with no certain regulations for safety. Unlike the majority of world capitals, there is no established ticketing system in Yerevan's public transportation. Passengers need to pay the money directly to the driver when getting out of the vehicle. The fare being one of the few things that is regulated is fixed and controlled by authorities. The central station in Nor Kilikia neighbourhood serves as bus terminal for inter city transport, serving outbound routes towards practically all the cities of Armenia as well as abroad, notably Tbilisi and Tabriz.

Жер асты

Ереван метрополитені, Карен Демірчян атындағы (Карен Демірчян атындағы Ереван метрополитені), 1981 жылдан бері елордаға қызмет көрсетіп келе жатқан жедел көлік жүйесі. Оның жалпы ұзындығы бар, 10 жұмыс істейтін станциясы және 45 пойыз құрамы қызметте. Станциялардың ішкі безендірілуі бұрынғы батыс Совет елдеріне ұқсас, дәліздерде люстралар ілінген. Совет Одағының ыдырауынан және Армения Республикасының тәуелсіздік алғаннан кейін метро станцияларының көптеген атаулары өзгертілді. Қазіргі уақытта желіні солтүстік-шығысқа қарай екі жаңа станциямен ұзарту жұмыстары жүргізілуде. Бірінші станцияның (Ажапняк) және оны желіге қосатын туннельдің құрылысы 18 миллион АҚШ долларына бағаланады. Жобаның аяқталу мерзімі әлі белгіленбеген. Тағы бір ұзақ мерзімді жоба – екі жаңа желіні салу, бірақ олар қаржы тапшылығына байланысты тоқтатылған. Бұл жүйе күніне 60 мыңнан астам жолаушыны тасымалдайды.

Такси

Ереван кез келген уақытта, күндіз де, түнде де таксиге қол жетімділігімен мақтанады. Такси қызметтерін ұсынатын компаниялар, сондай-ақ GG Taxi, Utaxi және Yandex Taxi сияқты көптеген онлайн такси провайдерлері қаланың барлық аудандарын қамтиды.

Өнеркәсіп

2013 жылы Ереванның Арменияның жылдық жалпы өнеркәсіптік өніміндегі үлесі 41% құрайды. Ереванның өнеркәсіп саласы әртүрлі, оның ішінде химия, бастапқы металдар және болат өнімдері, машина жасау, резеңке өнімдері, пластик, кілемдер мен кілемшелер, тоқыма, киім және аяқ киім, зергерлік бұйымдар, ағаш өнімдері мен жиһаз, құрылыс материалдары мен тас өңдеу, алкогольді сусындар, минералды су, сүт өнімдері және өңделген азық-түлік кіреді. 90-шы жылдардағы экономикалық дағдарыс елдің өнеркәсібіне зор зиян келтірсе де, бірнеше зауыттар үздіксіз жұмыс істеп келеді, әсіресе мұнай-химия және алюминий салаларында. Армениялық сусындар, әсіресе армян коньягы мен сырасы әлемдік деңгейде танымал. Сондықтан Ереван Армения мен Кавказ аймағында алкогольді сусындар өндірісіндегі көптеген жетекші кәсіпорындарға отан таныған, мысалы, «Ереван Арарат» коньяк зауыты, «Ереван Бренди Компани», «Ереван Шампан Шараптары» зауыты, «Ереван Сырасы» («Киликия Сырасы») сыра зауыты, «Армко» коньяк зауыты, «Прошян» коньяк зауыты және «Астафиян» шарап-коньяк зауыты. Еревандағы темекі өндіруші екі компания – «Сигаронне» және «Гранд Табак». Арменияда кілем өнеркәсібінің терең тарихы мен ежелгі дәстүрлері бар, сондықтан кілем өндірісі Ереванда жақсы дамыған, сонымен қатар қолмен тоқылған кілемдерді де шығаратын үш ірі зауыт бар. «Мегериан Кілемдері» зауыты осы саладағы көшбасшы. Қаладағы басқа да ірі өндіріс орындарына «Наирит» химия және резеңке зауыты, «Русал Арменал» алюминий фольга зауыты, «Гранд Кенди» армян-канад кондитерлік фабрикасы, «Арколад» шоколад фабрикасы, сүт өнімдері үшін «Марианна» фабрикасы, бидай және ұн өнімдері үшін «Талгриг Тобы», «Шант» мұз фабрикасы, бояулар үшін «Кроун Химикалс», «АТМК» травертин кенін өндіру компаниясы, «АВИ сағаттары» Ереван Сағат Зауыты, Ереван Зергерлік Зауыты, сондай-ақ «Арзни», «Сил» және «Дилижан Фролова» минералды су зауыттары жатады. Тағамдық өнімдерге өңделген ет, консервілердің барлық түрлері, бидай және ұн, тәттілер мен шоколад, кептірілген жемістер, газдалмаған сусындар және сусындар кіреді. Құрылыс материалдарының негізгі түрлері – травертин, ұсақталған тастар, асфальт және асфальт бетон.

as of 2013, the share of Yerevan in the annual total industrial product of Armenia is 41%. The industry of Yerevan is quite diversified including chemicals, primary metals and steel products, machinery, rubber products, plastics, rugs and carpets, textiles, clothing and footwear, jewellery, wood products and furniture, building materials and stone processing, alcoholic beverages, mineral water, dairy product and processed food. Even though the economic crisis of the '90s ravaged the industry of the country, several factories remain always in service, notably in the petrochemical and the aluminium sectors. Armenian beverages, especially Armenian cognac and beer, have a worldwide fame. Hence, Yerevan is home to many leading enterprises of Armenia and the Caucasus for the production of alcoholic beverages, such as the Yerevan Ararat Brandy Factory, Yerevan Brandy Company, Yerevan Champagne Wines Factory, "Beer of Yerevan" (Kilikia Beer) brewery, Armco Brandy Factory, Proshyan Brandy Factory and Astafian Wine Brandy Factory. The 2 tobacco producers in Yerevan are the "Cigaronne" and "Grand Tabak" companies. Carpet industry in Armenia has a deeply rooted history with ancient traditions, therefore, carpet production is rather developed in Yerevan with three major factories that also produce hand made rugs. The "Megerian Carpet" factory is the leading in this sector. Other major plants in the city include the "Nairit" chemical and rubber plant, Rusal Armenal aluminum foil mill, "Grand Candy" Armenian Canadian confectionery manufacturers, "Arcolad" chocolate factory, "Marianna" factory for dairy products, "Talgrig Group" for wheat and flour products, "Shant" ice cream factory, "Crown Chemicals" for paints, "ATMC" travertine mining company, Yerevan Watch Factory "AWI watches", Yerevan Jewellery Plant, and the mineral water factories of "Arzni", "Sil", and "Dilijan Frolova". Food products include processed meat, all types of canneries, wheat and flour, sweets and chocolate, dried fruits, soft drinks and beverages. Building materials mainly include travertine, crushed stones, asphalt and asphalt concrete.

Қаржы және банк қызметі

Батыс Еуропа, Ресей және Америка көпұлтты компаниялары үшін тартымды аутсорсинг орны ретінде Ереванда көптеген халықаралық компаниялардың бас кеңсесі орналасқан. Бұл Арменияның қаржы орталығы болып табылады, Арменияның Ұлттық банкі, Армения қор биржасы (NASDAQ OMX Armenia), сондай-ақ елдің ірі коммерциялық банктерінің көп бөлігі осы қалада орналасқан. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, қала Армениядағы жылдық қызметтердің 85%-дан астамын және жылдық бөлшек сауданың 84%-дан астамын қамтиды. Ереванда Газпром, Инго Армения, Росгосстрах және ВТБ Банкі сияқты ресейлік қызмет көрсету компаниялары мен банктердің көптеген еншілес компаниялары жұмыс істейді. ACBA Credit Agricole француздық Crédit Agricole-дің еншілес компаниясы, ал HSBC Bank Armenia да Ереванда қызмет етеді.

Құрылыс

Құрылыс саласы XXI ғасырдың бірінші онжылдығында айтарлықтай өсімді бастан кешірді. 2000 жылдан бастап Ереван Ресей мен АҚШ-тағы армян миллионерлерінің қаржыландыруымен жүзеге асырылған, 18 және 19 ғасырларда салынған көптеген ғимараттардың бұзылып, жаңа ғимараттармен ауыстырылған кең ауқымды және даулы жаңарту процесімен бірге үлкен құрылыс шабуылына куә болды. Бұл өсім жылжымайтын мүліктің бағасының күрт өсуімен сәйкес келді. Ереванда Солтүстік даңғылы және Арам көшесіндегі Ескі Ереванды қайта жаңарту сияқты көптеген маңызды құрылыс жобалары жүргізілді. Солтүстік даңғылы 2007 жылы ашылды, ал Ескі Ереван жобасы әлі де дамып жатыр. Соңғы жылдары қала орталығында ірі жолдарды қайта жаңарту, сондай-ақ американдық армян миллиардері Кирк Керкорианның қаржыландыруымен Республика алаңын жаңарту жұмыстары жүргізілді. Екінші жағынан, Аргентинада тұратын армян бизнесмені Эдуардо Эрнекиан әуежайды иелігіне алды, ал каскадты дамыту жобасын АҚШ-та тұратын армян миллионері Джерард Л. Кафесджан қаржылады. Дегенмен, 2007-2009 жылдардағы әлемдік жылжымайтын мүлік дағдарысының салдарынан сектордың өсуі XXI ғасырдың бірінші онжылдығының соңында айтарлықтай төмендеді. 2013 жылы Ереван Арменияның жылдық құрылыс секторының 58%-дан астам бөлігін құрады. 2017 жылдың ақпан айында үкіметтің қалалық даму комитеті қаладағы болашақ ірі құрылыс жобаларына қатысты жоспарларын жариялады. Жалпы құны 300 миллион АҚШ долларына жететін жаңа бизнес-аудан қала орталығында, қазіргі Фирдауси сауда орталығының орнында бой көтереді. Комитет сондай-ақ Кентрон ауданының батыс жағында 100 миллион АҚШ долларына жуық құнмен Ной (Нұх) этнографиялық тұрғын үй ауданының салынатынын хабарлады.

Энергия

Қаланың Граздан өзенінің жағасында орналасуы гидроэлектр энергиясын өндіруге мүмкіндік берді. Севан-Граздан каскадының бір бөлігі ретінде Ереванның әкімшілік аумағында үш гидроэлектр станциясы салынған: Канакер ГЭС, Ереван 1 ГЭС және Ереван 3 ГЭС. 2003 жылы барлық кешен жекешелендірілді және қазіргі уақытта "РусГидро" компаниясына тиесілі. Қаланың оңтүстік бөлігінде сапасы мен жоғары технологиясымен ерекшеленетін Ереван жылу электр станциясы да орналасқан. Алғаш рет 1961 жылы ашылған станция 2007 жылы жаңа газ-булы циклды турбинамен жабдықталған, электр қуатын өндіру үшін жаңартылды. 2017 жылдың наурызында 258 миллион АҚШ доллары көлеміндегі бастапқы инвестициямен және 250 мегаватттық жоспарланған қуатымен жаңа жылу электр станциясының құрылысы басталды. Электр станциясы 2019 жылы іске қосылады.

Туризм және түнгі өмір

Арменияда туризм жыл сайын дамып келеді және елорда Ереван – туристердің басты бағыттарының бірі. Қаланың басым бөлігінде сәнді қонақүйлер, заманауи мейрамханалар, барлар, пабтар мен түнгі клубтар орналасқан. Звартноц әуежайы да елге келіп-кетуші туристердің саны артуына байланысты жаңарту жұмыстарын жүргізіп келеді. Ереванда туристерді қызықтыратын көптеген орындар бар, мысалы, Республика алаңындағы билейтін фонтандар, Мемлекеттік опера театры, Каскад кешені, Урарт қаласы Эребунидің (Арин Берд) қираған орындары, Кармир Блурдың (Тейшебайн) тарихи орны және тағы да басқалары. Қаланың ең ірі қонақ үйі – «Ани Плаза» қонақ үйі. «Армения Марриот» қонақ үйі Ереванның орталығындағы Республика алаңында орналасқан, ал «Радиссон Блю» қонақ үйі Жеңіс паркіне жақын. Ереванның орталық аймағындағы ірі желілердің ішінде «Grand Hotel Yerevan» (Small Luxury Hotels of the World тобынан), «Best Western Congress Hotel», «DoubleTree by Hilton», «Hyatt Place», «Ibis Yerevan Center» және «Marriott International» компаниясының сәнді коллекциясы «The Alexander» қонақ үйлері бар. Ереванның орналасқан жерінің өзі шетелдіктерге қалаға келіп, Арарат тауының әсем көрінісін тамашалауға себеп болады, себебі қала таудың етегінде, римдік амфитеатр пішінінде жатыр. Ереван қаласын қоршаған аймақтарда көптеген тарихи орындар, шіркеулер мен қамалдар бар, мысалы, Гарни ғибадатханасы, Звартноц соборы, Хор Вирап және Гегард монастырлары және тағы да басқалары. Әлемдегі ең қауіпсіз 10 қаланың бірі саналатын Ереван дамыған түнгі өмірге ие, онда түрлі түнгі клубтар, тікелей музыка ойнатылатын орындар, жаяу жүргіншілерге арналған аймақтар, көшедегі кафелер, джаз-кафелер, шайханалар, казинолар, пабтар, караоке-клубтар мен мейрамханалар бар. «Casino Shangri La» және «Pharaon Complex» қаланың ең ірі ойын-сауық орталықтарының бірі болып табылады. Көптеген әлемге танымал музыканттар, ресейлік эстрада жұлдыздары, сондай-ақ диаспорадан келген армян әншілері Ереванда концерттер өткізеді. 1940 жылы құрылған Ереван зообагы, 1956 жылы ашылған Ереван циркі және 2001 жылы ашылған «Ереван су әлемі» қаладағы танымал ойын-сауық орталықтарының қатарында. Опера театры мен Абовян көшесін байланыстыратын Солтүстік даңғыл – Еревандағы жаяу жүргіншілерге арналған танымал аймақ, онда заманауи тұрғын үйлер, бизнес орталықтар, мейрамханалар, барлар мен кафелер орналасқан. Таманян көшесіндегі Ереван каскады және «Cafesjian Sculpture Garden» да танымал орындардың бірі болып табылады, онда жаяу жүргіншілерге арналған аймақ, көптеген кофеханалар, барлар, мейрамханалар мен пабтар бар. «Cafesjian Center for the Arts» жыл бойы тұрақты түрде өнер шараларын ұйымдастырады, оның ішінде классикалық музыка кештері, дәстүрлі халық билері және джаз, поп және рок музыкасының тікелей концерттері өткізіледі. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Ереванда үш сауда орталығы бар: 2012 жылдың қазан айында ашылған «Dalma Garden Mall», 2014 жылдың ақпан айында ашылған «Yerevan Mall» және 2016 жылдың наурыз айында ашылған «Rossia Mall».

Tourism in Armenia is developing year by year and the capital city of Yerevan is one of the major tourist destinations. The city has a majority of luxury hotels, modern restaurants, bars, pubs and nightclubs. Zvartnots airport has also conducted renovation projects with the growing number of tourists visiting the country. Numerous places in Yerevan are attractive for tourists, such as the dancing fountains of the Republic Square, the State Opera House, the Cascade complex, the ruins of the Urartian city of Erebuni (Arin Berd), the historical site of Karmir Blur (Teishebaini), etc. The largest hotel of the city is the Ani Plaza Hotel. The Armenia Marriott Hotel is located at the Republic Square at the centre of Yerevan, while the Radisson Blu Hotel is located near the Victory Park. Other major chains operating in central Yerevan include the Grand Hotel Yerevan of the Small Luxury Hotels of the World, the Best Western Congress Hotel, the DoubleTree by Hilton, the Hyatt Place, the Ibis Yerevan Center, and The Alexander, a Luxury Collection Hotel of Marriott International. The location of Yerevan itself, is an inspiring factor for the foreigners to visit the city in order to enjoy the view of the biblical mount of Ararat, as the city lies on the feet of the mountain forming the shape of a Roman amphitheatre. There are many historical sites, churches and citadels in areas and regions surrounding the city of Yerevan, such as Garni Temple, Zvartnots Cathedral, the monasteries of Khor Virap and Geghard, etc. Being among the top 10 safest cities in the world, Yerevan has an extensive nightlife scene with a variety of nightclubs, live venues, pedestrian zones, street cafés, jazz cafés, tea houses, casinos, pubs, karaoke clubs and restaurants. Casino Shangri La and Pharaon Complex are among the largest leisure and entertainment centres of the city. Many world famous music stars, Russian music celebrities, as well as Armenian singers from diaspora, occasionally perform in concerts in Yerevan. The Yerevan Zoo founded in 1940, the Yerevan Circus opened in 1956, and the Yerevan Water World opened in 2001, are among the popular entertaining centres in the city. The Northern Avenue that connects the Opera House with Abovyan street is a popular pedestrian zone in Yerevan with modern residential buildings, business centres, restaurants, bars and cafés. Another popular landmarks is the Yerevan Cascade and the "Cafesjian Sculpture Garden" on Tamanyan Street with its pedestrian zone, featuring many coffee shops, bars, restaurants, and pubs at the sidewalks. The "Cafesjian Center for the Arts" regularly organizes art events throughout the year, including classical music series, traditional folk dance events, and live concerts of jazz, pop and rock music. As of 2017, Yerevan has three shopping malls: Dalma Garden Mall opened in October 2012, followed by Yerevan Mall in February 2014, and Rossia Mall in March 2016.

2019 жылы «Mercer» компаниясы жүргізген халықаралық зерттеуде Ереванның Транскавказия аймағының басқа да елордаларына қарағанда жоғары тұрмыс деңгейін ұсынатыны анықталды.

Білім

Ереван – аймақтағы ірі білім беру орталығы. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, қалада 250-ден астам мектеп бар, олардың 210-ы мемлекеттік мектептер. Олардың 3/4-і муниципалитет басқаруында, ал қалғаны білім министрлігінің басқаруында. Қалған 40 мектеп жекеменшік. Муниципалитет қала бойынша 160 балабақшаны да басқарады. QSI International School, École Française Internationale en Arménie, Ayb мектебі, Mkhitar Sebastatsi білім беру кешені және Khoren және Shooshanig Avedisian мектебі – Еревандағы белгілі халықаралық немесе жеке мектептердің қатарында. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Армения Республикасында 60 жоғары білім беру мекемесі аккредиттелген және жұмыс істеуге лицензия алған. Ереванда 50-ге жуық университет бар, олардың шамамен жартысы мемлекеттік. Ереван мемлекеттік университеті, Арменияның американдық университеті, Ресей-Армения (славян) университеті, Ереван мемлекеттік медицина университеті және Армения мемлекеттік педагогикалық университеті – Арменияның және аймақтың ең жоғары бағаланған университеттері.

Ғылым мен зерттеулер

Кеңес үкіметі тұсында Ереван ғылым мен зерттеудің маңызды орталығына айналды. Армения Ұлттық ғылым академиясы – Армениядағы ғылыми зерттеулердің алға басушысы. Ол 1943 жылы Кеңес ғылым академиясының Армения тармағы ретінде құрылды және Армениядағы ғылым саласында зерттеулер жүргізетін және қызметті үйлестіретін басты органға айналды. Оның құрамында математикалық және техникалық ғылымдар, физика және астрофизика, табиғаттану ғылымдары, химия және жер ғылымдары, арменология және әлеуметтік ғылымдар сияқты көптеген бөлімдер бар. Тәуелсіздік алғаннан кейін қалада CANDLE Synchrotron Research Institute (2010), Tumo Center for Creative Technologies (2011) және Nerses Mets Medical Research and Education Center (2013) сияқты көптеген жаңа зерттеу орталықтары ашылды. 2022 жылдың наурызында Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін 40 000-нан астам ресейлік маман және бағдарламашы Ереванға келді. Олардың жартысы қысқа ғана уақытқа қалды да, басқа жерге көшіп кетті, ал қалғандары Арменияны әлеммен байланыстырып тұратын интернет желісі арқылы өздерін жаңадан құрды, ал Ресей одан әрі оқшауланды. IT-сарапшылармен қатар, Украинадағы соғысты сынаған блогерлер, журналистер және белсенділер де елден шығып кетті. Сұхбаттасқандардың ешқайсысы Ереванда жаулыққа ұшырамағанын айтты. Олар виза немесе паспортсыз Арменияға кіре алады және алты айға дейін бола алады; орыс тілі кеңінен қолданылады.

Футбол

Футбол Ереванда және бүкіл елде ең көп таралған және танымал спорт түрі болып табылады. Ереван қаласында Армения Премьер-лигасы мен Армения Бірінші лигасы бойынша өнер көрсететін онға жуық футбол клубы бар. Ең сәтті клубтар – «Пюник», «Алашкерт», «Арарат-Ереван», «Арарат Армения», «Урарту» және «Ереван». Еревандағы «Граздан» стадионы – Арменияның ең ірі спорттық кешені. Қаладағы екінші ірі стадион – Вазген Саркисян атындағы Республикалық стадион, ол қазір Армения ұлттық футбол құрамасының негізгі үй стадионы болып табылады. Армения Футбол федерациясы басқаратын Ереван Футбол академиясы – 2010 жылы ашылған, заманауи жаттығу орталығы. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Ереванның аудандарында муниципалитет тарапынан салынған 130-ға жуық шағын футбол алаңы бар.

Шахмат

Армения шахматта әрқашан көзге түсіп келді, оның ойыншылары жиі ең жоғары дәрежедегі және марапатталғандардың қатарында болды. Армения шахмат федерациясының бас кеңсесі Ереван қаласындағы Тигран Петросян атындағы шахмат үйінде орналасқан. Елді мектептерде шахмат сабақтары ұсынылады. Қалада көптеген шахмат командалары мен жаттығу мектептері бар. 1996 жылы елдегі қиын экономикалық жағдайға қарамастан, Ереван шахмат олимпиадасының 32-шы турына төселді. 2006 жылы армян шахмат құрамасының Ереваннан келген төрт мүшесі Туринде өткен 37-ші шахмат олимпиадасында жеңіске жетті және Дрездендегі 38-ші шахмат олимпиадасында осы жетістікті қайталады. Армениялық шахматшылар 2012 жылы Стамбулда шахмат олимпиадасында үшінші рет жеңімпаз атанды. Шахмат ұлттық құрамасының Ереван туған жетекшісі Левон Аронян – әлемдегі ең үздік шахматшылардың бірі.

Баскетбол

Армения баскетбол лигасы А деп аталатын Арменияның кәсіби ішкі баскетбол жарысының бірінші маусымы 2017 жылдың қазан айында 7 қатысушы командамен басталды. Ереван қаласын 4 клуб өкілдік етеді: «Инженер Ереван», «FIMA Баскетбол», «BC Grand Sport» және «BC Urartu».

Теннис

Теннис Еревандағы танымал спорт түрлерінің бірі болып табылады. Қалада бірнеше теннис клубы жұмыс істейді, олардың көптегені Кеңес заманында құрылған. 1974 жылы құрылған "Incourt" теннис клубы – қаладағы ең ірі клуб, онда көптеген жабық және ашық корттар бар. 1990 жылы құрылған "Арарат" теннис клубы да қаланың белгілі клубтарының бірі. 1971 жылдан бері Ереван мемлекеттік спорт колледжінің Олимпиадалық резерв мектебінде және 2010 жылдан бері Ереван футбол академиясында да теннис клубтары бар. Саргис Саргсян мен Ани Амирахян – Арменияның ең табысты теннисшілері және олар Ереван қаласынан шыққан.

Көркем гимнастика

Армения Кеңес Одағы тұсында көркем гимнастикадан көптеген олимпиада чемпиондарын тәрбиеледі, мысалы, Грант Шахинян, Альберт Азарян және Эдуард Азарян. Армения гимнасттарының Олимпиада ойындарындағы жетістіктері осы спорт түрінің танымалдылығын арттыруға зор үлес қосты. Сондықтан, Еуропа және Әлем чемпионаттарында ел намысын қорғайтын көптеген белгілі спортшылар бар, олардың ішінде Артур Давтян және Харутюн Мердинян да бар. Ереванда көптеген мемлекеттік көркем гимнастика мектептері жұмыс істейді, соның ішінде 1964 жылы ашылған Альберт Азарян атындағы мектеп және 1965 жылы ашылған Грант Шахинян атындағы мектеп бар.

Басқа спорт түрлері

Карен Демирчян спорт және концерт кешені – қаладағы және бүкіл елдегі ең ірі жабық арена. Ол негізінен жабық спорттық іс-шараларға, соның ішінде мұз үстіндегі хоккей мен мәнерлеп сырғанау көрсетулеріне пайдаланылады. Ал, "Динамо" және "Мика" жабық ареналары баскетбол, волейбол, гандбол және футзалдан ұлттық және аймақтық жарыстарды өткізу үшін тұрақты түрде қолданылады. Армения спорт одағы (1935-1999 жылдары "Спартак" спорт одағы) – жеке олимпиадалық спорт түрлерімен айналысатын спорт қоғамы, оның ішінде бокс, ауыр атлетика, жеңіл атлетика, күрес, таэквондо, үстел теннисі және т.б. "Олимпиадалық резервтің Ереван мемлекеттік спорт колледжі" – қаланың Малатия-Себастия ауданында орналасқан ірі спорттық-білім беру кешені. Ол 1971 жылы құрылған және жеке және командалық спорт мектептерін біріктіреді, мысалы, күрес, бокс, ауыр атлетика, дзюдо, жеңіл атлетика, акробатикалық гимнастика, көркем гимнастика, жүзу, үстел теннисі, велоспорт, баскетбол, волейбол және гандбол. 2015 жылдың қыркүйегінде Давташен ауданында Ереванның жаңа Олимпиадалық жаттығу кешені ашылды, ол жергілікті жерде "Олимпван" деп белгілі. Бұл – заманауи спорт кешені, онда олимпиадалық жеке және командалық спорт түрлері, сондай-ақ су спорты түрлері үшін жаттығулар жүргізіледі. Мұнда допингке қарсы медициналық орталық және 300-ден астам спортшыны қабылдайтын қонақ үй де бар. Ат спорты 1953 жылы Арменияға енгізілді. 2001 жылы ашылған Ховик Хайрапетян атындағы ат спорты орталығы 85 гектар аумақты алып жатыр. Ол Армениядағы ат спорты мен ат жарыстарының орталығы болып табылады. Гольф 1999 жылы Ереван тұрғындарына Ажапняк ауданының Вахакни шағын ауданындағы "Арарат алқабы" елдік клубының құрылуы арқылы таныстырылды. Бұл Арменияда және Кавказ аймағында ашылған алғашқы гольф алаңы. "Арена Боулинг және Бильярд клубы" – 2004 жылы ашылған және Ереванның орталық бөлігіндегі Маштоц даңғылында орналасқан заманауи спорттық және демалыс орталығы. Велоспорт жас буын арасында күннен-күнге танымал болып келеді. Ереван велодромы – 2011 жылы кеңес дәуіріндегі ескі нысанның орнына салынған, халықаралық стандартқа сай келетін ашық трек велоспорт алаңы. Армениялық Эдгар Степанян 2015 жылы өткен жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионатында скретч жарысының чемпионы атанды. Арменияда мәнерлеп сырғанау мен мұз үстіндегі хоккейді дамыту мақсатында 2015 жылдың желтоқсан айында Ереванда Ирина Роднина атындағы мәнерлеп сырғанау орталығы ашылды. Футзал да Армениядағы танымал спорт түрлерінің бірі. Көптеген компаниялар мен университеттер Армения футзал жоғары лигасына қатысатын өз командаларын құрған. Қазіргі уақытта Еревандағы "Лео" футзал клубы Армения футзал жоғары лигасының ең табысты командасы болып есептеледі. Салауатты өмір салты мен фитнеске қызығушылықтың артуына байланысты қалада жақында жабық және ашық жүзу бассейндері бар көптеген ірі және заманауи жаттығу кешендері ашылды, мысалы, Давит Хамбарцумян атындағы жүзу және су спорты олимпиадалық мектебі, "Orange Fitness Premium Club", "DDD Sports Complex", "Aqua Land Sports Complex", "Gold's Gym", "Grand Sport Complex", "Reebok Sports Club" және "Multi Wellness Sport and Health Center".

Karen Demirchyan Sports and Concerts Complex is the largest indoor arena in the city and the entire country. It is mostly used for indoor sport events, including ice hockey and figure skating shows. On the other hand, Dinamo and Mika indoor arenas are the regular venues for domestic and regional competitions of basketball, volleyball, handball and futsal. Armenia Sports Union (Spartak Sports Union between 1935 and 1999) is a sports society mainly involved in individual Olympic sports, including boxing, weightlifting, athletics, wrestling, taekwondo, table tennis, etc. The "Yerevan State Sports College of Olympic Reserve" is a large sports and educational complex located in the Malatia Sebastia District of the city. It was founded in 1971, and is home to individual as well as team sport schools, such as wrestling, boxing, weightlifting, judo, athletics, acrobatic gymnastics, artistic gymnastics, swimming, table tennis, cycling, basketball, volleyball and handball. In September 2015, the new Olympic Training Complex of Yerevan, locally known as Olympavan, was opened in Davtashen District. It is a state of the art sports complex, with training facilities for most Olympic individual and team sports, as well as water sports. It is also home to the anti doping medical centre and a hotel designated to accommodate more than 300 athletes. Equestrian sport was introduced to Armenia in 1953. The Hovik Hayrapetyan Equestrian Centre opened in 2001, occupies an area of 85 hectares at the southern Shengavit District of Yerevan. It is the centre of equestrian sport and horse racing in Armenia. Golf has been introduced to the citizens of Yerevan in 1999, with the foundation of the Ararat Valley Country Club in the Vahakni neighbourhood of Ajapnyak District. It is the first ever golf course opened in Armenia as well as the Transcaucasian region. Arena Bowling and Billiards Club is an up to date sports and leisure centre opened in 2004 and located on Mashtots Avenue in central Yerevan. Cycling as a sport is becoming popular among the young generation. The Yerevan Velodrome is an outdoor track cycling venue with international standard, opened in 2011 to replace the old venue of the Soviet days. Edgar Stepanyan of Armenia became champion of the scratch race in the 2015 junior UEC European Track Championships. In an attempt to promote figure skating and ice hockey in Armenia, the Irina Rodnina Figure Skating Centre was opened in Yerevan, in December 2015. Futsal is also among the popular sports in Armenia. Many companies as well as universities have their own teams who participate in the Armenian Futsal Premier League. Currently, Futsal Club Leo based in Yerevan, is considered as the most successful team in the Armenian Futsal Premier League. With the increased interest in healthy lifestyle and fitness, many large and modern training complexes with indoor and outdoor swimming pools have recently been opened in the city such as the Davit Hambardzumyan Swimming and Diving Olympic School, Orange Fitness Premium Club, DDD Sports Complex, Aqua Land Sports Complex, Gold's Gym, Grand Sport Complex, Reebok Sports Club, and Multi Wellness Sport and Health Center.

Халықаралық қатынастар

Ереван қаласы көптеген халықаралық ұйымдардың мүшесі: ТМД елдерінің астаналары мен ірі қалаларының халықаралық ассамблеясы (МАГ), Қара теңіз астаналары қауымдастығы (BSCA), Халықаралық франкофондық қала әкімдерінің қауымдастығы (AIMF), Әлемдік мұра қалалары ұйымы (OWHC), Ірі қалалардың халықаралық қауымдастығы және Халықаралық қалалық жарықтандыру қауымдастығы (LUCI).