Кіріспе
Түркиядағы ең биік тау – Арарат тауы (/ær//ə//r//æ//t/, ARRərat;), сондай-ақ Агры тауы (Агры Дағы) немесе Масис деп те аталады, ол Түркияның шығысындағы қармен жабылған және жанар тоқтаған құрама жанартау. Ол екі негізгі жанартау конусынан тұрады: Үлкен Арарат және Кіші Арарат. Үлкен Арарат – Түркиядағы және Армения таулы аймағындағы ең биік шың. Кіші Арараттың биіктігі – . Арарат массиві жер бетінде шамамен шақырымға жуық кеңдікте орналасқан. Арарат шыңына жетуге жасалған алғашқы әрекеттер Орта ғасырларда тіркелген, ал 1829 жылы Фридрих Парот, Хачатур Абовян және тағы төрт адам алғаш рет шығуға қол жеткізді. Еуропада тау Орта ғасырлардан бері Арарат деп аталады, себебі ол Нұхтың кемесі тоқтаған жер ретінде сипатталған "Арарат тауларымен" байланыстырыла бастады, бірақ бұл сипаттама нақты Арарат тауына қатысты емес деген пікірлер де бар. Қазіргі Арменияның шекарасынан тыс жерде орналасқанға қарамастан, тау Арменияның басты ұлттық символы болып табылады және армяндар үшін қасиетті тау саналады. Армян әдебиеті мен өнерінде маңызды орын алады және армян ирредентизмінің белгісі болып табылады. Арменияның елтаңбасында Нұхтың кемесімен бірге бейнеленген.
the place in Turkey
Mount Ararat ('/ær//ə//r//æ//t/, ARRərat; ), also known as Mount Ağrı (Ağrı Dağı) or Masis , is a snow capped and dormant compound volcano in eastern Turkey. It consists of two major volcanic cones: Greater Ararat and Little Ararat. Greater Ararat is the highest peak in Turkey and the Armenian Highland with an elevation of ; Little Ararat's elevation is The Ararat massif is about wide at ground base. The first recorded efforts to reach Ararat's summit were made in the Middle Ages, and Friedrich Parrot, Khachatur Abovian, and four others made the first recorded ascent in 1829. In Europe, the mountain has been called by the name Ararat since the Middle Ages, as it began to be identified with "mountains of Ararat" described in the Bible as the resting place of Noah's Ark, despite contention that does not refer specifically to a Mount Ararat. Despite lying outside the borders of modern Armenia, the mountain is the principal national symbol of Armenia and has been considered a sacred mountain by Armenians. It has featured prominently in Armenian literature and art and is an icon for Armenian irredentism. It is depicted on the coat of arms of Armenia along with Noah's Ark.
Саяси шекаралар
Арарат тауы Түркия, Иран, Армения және Әзірбайжанның Нахчиван эксклавы арасында шамамен төрттік нүктені құрайды. Оның шыңы Иран шекарасынан батысқа және Әзірбайжанның Нахчиван эксклавының шекарасынан батысқа, ал Армения шекарасынан оңтүстікке қарай орналасқан. Түрік-әрмения-әзербайжан және түрік-иран-әзербайжан үштік нүктелері бір-бірінен алшақ орналасқан, арасында Е99 тас жолы бар Түркияның тар жолағымен бөлінген, ол Нахчиванға кіреді. 16 ғасырдан 1828 жылға дейін бұл аймақ Осман-Парсы шекарасының бөлігі болды; Ұлы Арараттың шыңы мен солтүстік беткейі, сондай-ақ Кіші Арараттың шығыс беткейі Парсының бақылауында болды. 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы мен Түркменчай шартынан кейін парсылар бақылаған аумақ Ресей империясына өткізілді. Кіші Арарат Түркия, Парсы және Ресей империяларының шекараларының түйіскен жері болды. 1921 жылғы Мәскеу және Карс келісімдеріне сәйкес ол ресми түрде Түркияның құрамына кірді. 1920 жылдардың соңында Түркия Иран шекарасын кесіп өтіп, Күрд Арарат көтерілісін басу мақсатымен Кіші Арараттың шығыс жағын басып алды, осы кезде күрд көтерілісшілері бұл аймақты Түркия мемлекетінен қорғану үшін қауіпсіз баспана ретінде пайдаланды. Иран ақырында аумақты Түркияға беруге келісті, бұл аумақтық айырбас болды. Иран-Түркия шекарасы Арарат массивінің төменгі шыңы – Кіші Арараттың (немесе Кіші Арараттың) шығысынан өтеді. 2004 жылғы мәліметтерге сәйкес, тауға тек "әскери рұқсаты бар" альпинистер ғана кіре алады. Рұқсат алу процедурасы Түркия елшілігіне арнайы "Арарат визасы" үшін ресми өтініш беруді және Түркия Альпинизм федерациясынан ресми нұсқаушыны міндетті түрде жалдауды қамтиды.
From the 16th century until 1828 the range was part of the Ottoman Persian border; Great Ararat's summit and the northern slopes, along with the eastern slopes of Little Ararat were controlled by Persia. Following the 1826–28 Russo Persian War and the Treaty of Turkmenchay, the Persian controlled territory was ceded to the Russian Empire. Little Ararat became the point where the Turkish, Persian, and Russian imperial frontiers converged. It formally became part of Turkey according to the 1921 Treaty of Moscow and Treaty of Kars. In the late 1920s, Turkey crossed the Iranian border and occupied the eastern flank of Lesser Ararat as part of its effort to quash the Kurdish Ararat rebellion, during which the Kurdish rebels used the area as a safe haven against the Turkish state. Iran eventually agreed to cede the area to Turkey in a territorial exchange. The Iran Turkey boundary skirts east of Lesser Ararat (or Little Ararat), the lower peak of the Ararat massif. as of 2004 the mountain was open to climbers only with "military permission". The procedure to obtain the permission involves submitting a formal request to a Turkish embassy for a special "Ararat visa", and it is mandatory to hire an official guide from the Turkish Federation for Alpinism.
Арарат
Арарат (Батыс армян тілінде: Ararad) – б.з.б. 9-6 ғасырларда Армения таулы аймағында болған патшалықтың, Ассириядағы Урарту атауымен байланысты, Еврей тіліндегі Киелі кітаптағы атауы (אררט ʾrrṭ). 19 ғасырда Вильгельм Гесениус бұл атаудың Аржанвартадан шыққан деген болжам айтты, бірақ бұл санскрит тіліндегі нақты туыс сөз емес, және "қасиетті жер" деген мағынаны білдіреді деп есептеледі. Тарихшы Ашот Мелконян "Арарат" сөзінің шығу тегін Армения таулы аймағындағы ("ар–") бірнеше жер-атауларының префиксімен, соның ішінде армениялықтармен байланыстырады. Еуропа тілдерінде бұл тау Арарат деп аталады, алайда жергілікті халықтардың ешқайсысы тауды дәстүрлі түрде осылай атаған емес. Бұл тау Орта ғасырларға дейін Арарат деп аталмаған; ерте армян тарихшылары Киелі кітаптағы Араратты Кордуинде орналасқан деп санайтын.
Агри мен Агри
Түрікше атауы Ağrı Dağı (яғни "Агры тауы") (; Ağır Dağ), орта ғасырдың соңынан бері белгілі. "Ağrı" сөзі сөзбе-сөз "ауырсыну" деп аударылса да, қазіргі атауы таудың бастапқы түрік атауы "Ağır Dağ" ("ауыр тау") дегеннен туындаған деп саналады. 17 ғасырдағы саяхатшы Евлия Челеби оны "Сеяхатнамеде" Ağrî деп атаған. Таудың күрд тіліндегі атауы – Çiyayê Agirî, ол "отты тау" дегенді білдіреді. Күрд тілінде Grîdax деген де атау бар, ол grî сөзінен (күрд тіліндегі girê – "төбе" немесе Agirî) және dax сөзінен (түрік тіліндегі dağ – "тау") құралған. Түрікше Ağrı Dağı ("ауырсыну тауы") және күрдше Çiyayê Agirî ("отты тау") деген мағынаға ие болғанымен, кейбір тіл білімі мамандары таудың атын оның етегіндегі Агори деген ауылмен байланыстырады, ол 1840 жылы жер көшкінінен қираған. Бұл атаулардың нақты мағынасы әлі анықталған жоқ.
Масис
Арменияның дәстүрлі аты Масис (Մասիս; кейде Массис). «Армения тарихы» еңбегінде келтірілген халықтық этимология бойынша, бұл атау армян патшасы Амасияның есімінен шыққан. Аңыз бойынша, ол армян атасы Хайктан тараған және тауды өз атымен Масис деп атаған. Әртүрлі этимологиялық түсіндірмелер ұсынылған. Орыс шығыстанушысы Анатолий Новосельцев Масис атауы орта парсы тіліндегі "масист" сөзінен, яғни "ең үлкен" деген мағынадан туындағанын айтады. Армения тарихшысы Саргис Петросянның пікірінше, Масис сөзіндегі "mas" түбірі "тау" дегенді білдіреді, мысалы, прото-үнді-еуропа тіліндегі *mņs сөзімен байланысты. Археолог Армен Петросян бұл атаудың Гилгамеш дастанындағы Машу (Mashu) тауынан шыққандығын, ол ассирия тілінде Масу деп айтылғандығын болжайды. Бұл теория бойынша, атау "жұп" немесе "екілік" дегенді білдіреді, бұл таудың екі шыңына сілтеме жасайды. Урарт мәтіндерінде айтылған және Арарат тауымен теңестірілген Еркуахи деген жер, осы атаудың армян тіліндегі түрі болуы мүмкін (армян тілінде "ерку" (երկու) сөзі "екі" дегенді білдіреді). Бүгінде Арарат және Масис есімдері армян ер балалары арасында кең таралған.
Басқа атаулары
Дәстүрлі парсы атауы - کوه نوح, , Кух е Нух. Николас Адонц, Владимир Минорский, Юлиус Фюрст сияқты ғалымдар Абос және Нибарос есімдерін Арараттың екі шыңы деп атайды. 2600 метр биіктікте орналасқан Сердарбулак лавалық платосы Үлкен және Кіші Арарат шыңдарын бөліп тұрады. Арарат тауының батыс беткейінде Догубайазит қамысы өседі. Арарат тауының шыңы Түркия-Иран шекарасының батысында және Түркия-Армения шекарасының оңтүстігінде жатыр. Арарат жазығы таудың солтүстік-батыс жағынан батысқа қарай созылады.
Биіктігі
Арарат тауы Батыс Азиядағы ең көрнекті таулардың үшіншісі болып табылады. Мерриам Вебстердің географиялық сөздігі және Дүниежүзілік география энциклопедиясы сияқты кейбір энциклопедиялар мен анықтамалық еңбектерде Арарат тауының биіктігі көрсетілген. Алайда, АҚШ Геологиялық зерттеулер қызметі және көптеген топографиялық карталар сияқты бірқатар дереккөздер, одан кең таралған көрсеткіш әлдеқайда дәл болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қармен жабылған мұз қабатының еруіне байланысты қазіргі биіктік одан да төмендеуі мүмкін.
Жоғарғы мұздық
Арарат тауының шаңырағындағы мұз қақпағы кеміп келеді, бұл 1957 жылдан бері байқалады. 1950 жылдардың соңында Блюментал 11 шығу мұздығының шаңырақтың қарлы массасынан шығып тұрғанын анықтады, ол сол кездегі аумақтың шамамен жабатын. Сол кезде Арарат тауының шаңырағындағы қазіргі мұздықтар солтүстік беткейде шамамен биіктікте, ал оңтүстік беткейде шамамен биіктікте төменге дейін созылатыны анықталды. Олар бұл мұз қақпағының 1976 жылға қарай шамамен қысқарғанын және 2011 жылға қарай шамамен қысқарғанын анықтады. Олар 1976 мен 2011 жылдар аралығында Арарат тауының үстіндегі мұз қақпағы 35 жыл ішінде жылына шамамен мұздың жоғалуының орташа қарқынымен жалпы аумағының 29% жоғалғанын есептеді. Бұл қарқын басқа зерттеулерде құжатталған басқа түрік мұздықтары мен мұз қақпақтарының жалпы кері шегіну деңгейімен сәйкес келеді. Блюментал қар сызығының Кейінгі Плейстоцен кезеңінде биіктіктегідей төмен болғанын бағалады. Сондай-ақ, ол Балық көлінен төменге қарай Плейстоцендегі Арарат тауының аңғарындағы мұздықтан, мүмкін соңғы мұздық кезеңінде пайда болған екі мореналық шөгіндіні тапты. Жоғары морена шамамен биіктікте, ал төменгі морена шамамен биіктікте орналасқан. Төменгі морена Балық көлінен шамамен қашықтықта орналасқан. Екі моренаның биіктігі шамамен. Балық көлі мұздық алабында орналасқан деген күдік бар.
on its south facing slope. They discovered that this ice cap had shrunk to by 1976 and to by 2011. They calculated that between 1976 and 2011, the ice cap on top of Mount Ararat had lost 29% of its total area at an average rate of ice loss of per year over 35 years. This rate is consistent with the general rates of retreat of other Turkish summit glaciers and ice caps that have been documented by other studies. Blumenthal estimated that the snow line had been as low as in elevation during the Late Pleistocene. He also found two morainal deposits that were created by a Mount Ararat valley glacier of Pleistocene, possibly in the Last Glacial Period, downvalley from Lake Balık. The higher moraine lies at an altitude of about and the lower moraine lies at an altitude of about The lower moraine occurs about downstream from Lake Balık. Both moraines are about high. It is suspected that Lake Balık occupies a glacial basin.
Геологиялық тарих
Эоцен және миоцен дәуірлерінің басында Арабия платформасының Лауразиямен соқтығысуы Тетис мұхитын жауып, қазіргі Анатолия аймағынан жойды. Осы континенттік қабықтың массаларының жабылуы осы мұхит алабының орта эоценге дейін құлдырауына әкеліп соқты және ерте миоценнің соңына дейін қалған теңіздердің біртіндеп жағалауының тереңдеуіне себеп болды. Соқтығысу аймағындағы соқтығысудан кейінгі тектоникалық конвергенция ерте миоценнің соңында Шығыс Анатолиядағы қалған теңіздердің толық жойылуына, соқтығысу аймағындағы жер қыртысының қысқаруы мен қалыңдауына және Шығыс Анатолия–Иран жотасының көтерілуіне әкелді. Бұл көтерілуге байланысты көптеген жергілікті ойыстар пайда болды. Солтүстік-оңтүстік бағыттағы қысым деформациясы бүгінге дейін жалғасуда, бұл туралы активті жарылымдар, вулканизм және сейсмикалық белсенділік куәлік етеді. Жалпы, Арарат тауынан шыққан жанартаулық тау жыныстарының радиометриялық жасы 1,5-тен 0,02 миллион жылға дейін ауытқиды. Парот пен Абовиан тауға алғаш көтерілген кезде Армения Апостолдық шіркеуінің жоғары лауазымды дін қызметкерінің пікірінше, қасиетті тауға шығу – "бүкіл адамзат анасының жатырын иттің тұрпатымен байлау" еді. Ал XXI ғасырда Арарат тауына шығу – "Армениядан және армян диаспорасынан ұйымдастырылатын, саны артып келе жатқан патриоттық саяхаттардың ең бағалы мақсаты" болып табылады.
Бірінші көтерілу
Қазіргі уақытта таудың алғашқы тіркелген басына көтерілуі 1829 жылғы 9 қазанда [О. С. 27 қыркүйек 1829 жылы] болды. Балтық немісі, табиғаттанушы Фридрих Паррот Дорпат университетінен 1829 жылдың қыркүйек айының ортасында, Ереванды Ресей басып алғаннан кейін шамамен екі жыл өткен соң, Араратты зерттеу үшін Ечмиадзинге келді. Арменияның көрнекті жазушысы Хачатур Абовян, сол кезде Ечмиадзинде диаккон және аудармашы қызметін атқарған, Армения шіркеуінің басшысы Католикос Епремнің тапсырмасымен аудармашы және жол көрсетуші ретінде тағайындалды. Паррот пен Абовян Арас өзенін кешіп, Сурмали ауданына өтіп, Арараттың солтүстік беткейіндегі армян ауылы Ахуриге бет алды. Олар екі рет сәтсіз әрекеттенгеннен кейін, үшінші рет 1829 жылғы 9 қазанда сағат 15:15-те шыңға шықты. Топ құрамында Паррот, Абовян, екі орыс сарбазы – Алексей Здоровенко және Матвей Чалпанов, сондай-ақ екі ахурилік армян – Хованнес Айвазян және Мурад Погхосян болды. Паррот сынап барометрін пайдаланып биіктікті өлшеді. Бұл Арарат тауына алғашқы тіркелген басына көтерілу ғана емес, сонымен қатар Чили Анд тауларындағы Ликанкабур тауынан басқа адамның көтерілген екінші ең биік нүктесі болды. Абовян мұзда шұңқыр қазып, солтүстікке қаратылған ағаштан жасалған крест орнатты. Абовян сондай-ақ шыңнан мұздың бір бөлігін алып, оны бөтелкеге салып, суды қасиетті деп есептеді. 1829 жылғы 8 қарашада [О. С. 27 қазан 1829 жылы] Паррот пен Абовян, ахурилік аңшы Сахақтың інісі Хаконың жетекшілік етуімен Кіші Араратқа көтерілді.
Кейінгі елеулі өрлеулер
Араратқа ертедегі басқа да белгілі альпинистердің қатарына орыс климатологы және метеорологы Козма Спасский Автономов (1834 жылдың тамызы), Карл Беренс (1835), неміс минералогы және геологы Отто Вильгельм Герман фон Абих (1845 жылдың 29 шілдесі), британдық саясаткер Генри Денби Сеймур (1848) және британдық армия офицері майор Роберт Стюарт (1856) кірді. XIX ғасырда екі британдық саясаткер мен ғалым – Джеймс Брайс (1876) және Х. Ф. Б. Линч (1893) – тауға көтерілді. Алғашқы қысқы шағылыс Түркия тау альпинистері федерациясының бұрынғы президенті Бозкурт Эргирдің 1970 жылдың 21 ақпанында жасаған көтерілісі болды.
Дәстүрдің таралуы
Христиан дінінің көпшілігі, оның ішінде Батыс Еуропа христиандары, 1856 жылы Г.О. Двайт "Еуропадағы білімді адамдардың жалпы пікірі" Кеменің Арарат тауына қонғаны туралы жазғанын айтты. Джеймс Брайс 1878 жылы Корольдік географиялық қоғам үшін жазған мақаласында кеменің "иудейлер Арарат, яғни Армения деп білген аймақтағы таудың" үстіне тоқтағанын жазды, сондай-ақ Китап авторы осы тауды ойда ұстаған болуы керек екенін, себебі ол Армениядағы басқа таулардан "әлдеқайда биік, көзге түсетін және сұлу" екенін қосты. Мәскеу және барлық Русь патриархы Кирилл, Ресей православие шіркеуінің басшысы, 2010 жылы Ечмиадзин соборында сөйлеген сөзінде осы жерді Нұхтың кемесі тоқтаған орын деп атады. Бұл көзқарасқа қарсы шығушылар Арараттың Жаратылыс кітабы жазылған кезде таудың есімі емес, елдің аты болғанын атап көрсетеді. Арнольд 2008 жылғы Жаратылыс кітабына түсіндірмесінде: "Арарат тауларындағы" орналасқан жер бұл атаумен белгілі бір тауды емес, Арарат жерінің таулы аймағын көрсетеді деп жазды.
Іздеулер
Арарат дәстүрлі түрде Нұхтың кемесін іздеудің басты орталығы болып келген. 1974 жылғы кітапта 20-дан астам елден 200-ге жуық адам 1856 жылдан бері Арарат тауында кемені көргендерін мәлімдеген. Арараттан табылды деп есептелетін кеменің бір бөлігі Армян шіркеуінің орталығы – Эчмиадзин кафедралық соборының мұражайында сақталуда. Көптеген кеме көріністері туралы хабарлар (мысалы, Арарат аномалиясы) мен әңгімелерге қарамастан, "кеменің ғылыми дәлелі табылмады". Ғалымдар Нұхтың кемесін іздеуді псевдоархеологияның бір мысалы деп санайды. Кеннет Федер былай деп жазады: "Су тасқыны туралы әңгіме археологиялық деректермен расталмағандықтан, 5000 жыл бұрын салынған мүмкін емес үлкен кеменің бар екендігіне археологиялық дәлелдердің жоқтығына таңқалудың қажеті жоқ".
Символизм
Арарат қазіргі Арменияның шекарасынан тыс жерде орналасқан болса да, тарихи түрде Армениямен байланысты болып келген, ал армяндар "Арарат халқы" деп аталады. Ол елдің басты ұлттық символы саналады. Арарат бейнесі, көбінесе ұлттық идеяларды қолдайтын мәтіндерде кездеседі, Армениядағы күнделікті тұрмыстық мәдениетте кеңінен таралған. Цыпылма Дариеваның пікірінше, армяндар Араратты "символикалық мәдени мүлік ретінде меншіктейді". Армениялықтардың арасында тауға қатысты тарихи және қазіргі уақыттағы құдайға табынушылық бар. Арарат армян халқының "қасиетті тауы" деп танылады. Ол христиан дінінің пайда болуына дейінгі армян мифологиясында маңызды орын алған, онда ол құдайлардың мекені болды. Христиандық діннің күшеюімен, тауға байланысты жазыққыштардың табынуымен байланысты мифтер жоғалып кетті. "Киелі тау тарихи және дәстүрлі Арменияның ортасында тұр". 19 ғасырдағы романтикалық ұлтшылдық дәуірінде, Армения мемлекетінің болмаған кезінде, Арарат тарихи армян ұлттық мемлекетінің символы болды. Теодор Эдвард Даулинг 1910 жылы Арарат пен Ечмиадзиннің "армян халқының екі ұлы құрметті нысаны" екенін жазды. Ол армяндардың "Синай тауы мен дәстүрлі Сион тауына басқа шығыс христиандарының арасында берілетін құрметті дәрежеге ие екенін" атап өтті. Джонатан Смеле Арарат пен ортағасырлық Ани астанасын "армян ұлттық ең бағалы символы" деп атады.
Шығармашылық миф
Жаратылыс кітабындағы су тасқыны туралы әңгімені ерте ортағасырлық тарихшы Мовсес Хоренаци армян мифімен байланыстырды. Ол өзінің "Армения тарихы" атты еңбегінде Нұх және оның отбасы алғаш Арменияда қоныстанды, ал кейін Вавилонға көшкенін жазды. Хаик, Нұхтың ұлы Яфеттің ұрпағы, Белге (Киелі кітаптағы Нимродқа) қарсы шығып, Арарат тауының маңына қайтып келді, онда ол армян ұлтының бастауын қалады. Осылайша ол армян халқының құрметті атасы (патриарх) және армян халқына ат берген аңызға толы тұлға саналады. Размк Паносянның сөзіне сүйенсек, бұл аңыз "Арменияны Нұхтың кемесі Арарат тауының армян топырағына қонғаннан бері барлық өркениеттің алғашқы ошағы ретінде көрсетеді. [ ] ол армяндарды адамзат дамуының Киелі кітаптағы баянымен байланыстырады. [ ] бұл Арарат тауын барлық армяндардың ұлттық символына айналдырды, ал оның төңірегіндегі аймақ армяндардың ежелгі заманнан бергі Отаны болды".
Армения елінің елтаңбасы
Арарат тауы 1918 жылдан бері Арменияның елтаңбасында тұрақты түрде бейнеленген. Бірінші Республиканың елтаңбасын сәулетші Александр Таманян және суретші Хакоб Коджоян жасаған. Бұл елтаңба Армения Республикасының заң шығарушы органы 1992 жылғы 19 сәуірде Армения тәуелсіздік алғаннан кейін қайта қабылдады. Арарат тауы қалқандағы қызғылт түсті фонға, шаңырағында кемемен бірге бейнеленген. Армян Кеңес Социалистік Республикасының (Кеңес Армениясының) елтаңбасын 1921 жылы суретшілер Мартирос Сарьян мен Хакоб Коджоян жасаған. Арарат тауы орталықта орналасқан және оның үлкен бөлігін құрайды. Ол сонымен қатар 2004 жылдан бері Ереванның эмблемасы мен туында бейнеленген. Арменияның мәңгілік белгісімен бірге арыстанның төсіне салынған. Арарат тауының солтүстік беткейлерін қамтитын Ресей империясының құрамындағы Армения облысы мен Грузияның Имеретия губерниясының (сурет) елтаңбаларында да кездеседі. Олар 1833 және 1843 жылдары қабылданған.
Геноцидтің және аумақтық талаптардың символы
1915 жылғы армян геноцидінен кейін Арарат армян халқының ұлттық санасында Шығыс Түркияның (Батыс Армения) жергілікті армян тұрғындарының қырылуын бейнеледі. «Батыс Армения жерлері Арарат тауымен ұсынылған» деп 1988 жылы Ари Л. Голдман атап өтті: «Қазіргі армян диаспорасындағы көптеген үйлерде Арарат тауының суреттері бар, ол отанды және ұлттық армандарды ащы естелік ретінде еске салады». Арарат армянның «жоғалған жерлерін» қайтаруға жасаған күш-жігердің символына айналды, яғни геноцидке дейін армян халқы тығыз қоныстанған, қазір Түркияның құрамына кіретін, Арараттан батысқа қарайғы аймақтар. Адриаанс армян үшін Арараттың күнделікті ирредентизмде қасиетті аумақ ретінде бейнеленгенін атап өтті. Стефани Плац былай деп жазды: «Ермен қаласы мен оның айналасындағы Арарат тауының көрінісі армян халқына олардың этногенезі және 1915 жылғы армян геноцидінен кейін Шығыс Анатолиядан күштеп шығарылуын үнемі еске салады». Түрік саясаттанушысы Байрам Балчи армян геноциді мен Арарат тауы туралы үнемі айту Арменияның Түркиямен шекарасы даулы екенін «нақты көрсетеді» дейді. Дегенмен, Армения үкіметі «Түрік-армян шекарасын ресми мойындаудан» жалтарды. 2010 жылы «Шпигель» журналына берген сұхбатында Армения президенті Серж Саргсяннан Армения «Арарат тауын қайтаруды қалай ма?» деп сұрады. Саргсян жауап ретінде: «Ешкім Арарат тауын бізден тартып ала алмайды, біз оны жүрегімізде сақтаймыз. Бүгінде әрмендер қайда болса да, олардың үйлерінде Арарат тауының суретін табуға болады. Мен Арарат тауы біздің халықтарымыздың арасындағы айырық емес, түсіністіктің символына айналады деп сенемін. Бірақ мынаны айқын жеткізейін: Арменияның өкілдері ешқашан аумақтық талаптар қойған емес. Түркия мұны айтады – бәлкім, өз санасының тыныштығын сақтау үшін». Шығыс Түркияға талап етуші ең белгілі партия – ұлттық Армян революциялық федерациясы (Дашнакцутюн), ол оны өзінің Біртұтас Армения деп санайтын бөлігі деп есептейді. Әртүрлі жағдайларда неміс тарихшысы Тесса Хофман, словак консервативті саясаткері Франтишек Миклошко, литвалық саясаттанушы және кеңестік диссидент Александрас Штромас сияқты бірнеше танымал тұлғалар Арарат тауына қатысты Арменияның талаптарын қолдады.
Мәдени суреттер
[[File:Stamp Armenia1992 1 3. jpg|thumb|1992 жылы тәуелсіз Армения шығарған алғашқы маркалар]] 1992 жылы КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін Армения шығарған алғашқы үш почта маркасында Арарат тауы бейнеленген. Ливандағы Социал-демократиялық Хунчакиан партиясының басылымдары (Арарад күнделігі) және АҚШ Калифорния штатындағы (Массис апталығы) жарияланымдарының екеуі де осы таудың атымен аталады. 1887 жылдан бері Ереван бренди компаниясы өндіретін «Арарат» брендиі Шығыс Еуропаның ең беделді брендиі саналады. Еревандағы қонақ үйлер бөлмелерінен Арарат тауын көруге болатынын жиі жарнамалайды, бұл туристер үшін маңызды артықшылық болып есептеледі.
Әдебиетте
Рубен Пол Адалианның айтуынша, "жер бетіндегі басқа таулардан гөрі Арарат тауы туралы көбірек өлең жазылған". Кеворк Бардакжианның сөзіне қарағанда, армян әдебиетінде Арарат "Арменияның және армян халқының азаптары мен армандарының, әсіресе 1915 жылғы геноцидтің салдарының символы болып табылады: толық құрып жойылу, бірегей мәдениет пен жерді жоғалту [ ] және жаңа саяси шекараларды мойындамауға бекінген ниет". Егише Шаранцтың 1920 жылғы "Мен Армениямды жақсы көремін" (Ես իմ անուշ Հայաստանի) атты өлеңінің соңғы екі жолы: "Және бүкіл әлемде Арарат сияқты тау жоқ. / Масис тауын мақтанышпен жақсы көремін, оның биіктігіне жете алмаймын". 1926 жылы тауға арналған өлеңінде Аветик Исахакян былай жазды: "Ғасырлар өткендей сезілді, / Арараттың сұр қырларын тиді, / Сосын өтіп кетті! [ ] Енді сенің кезегің келді, сен де, енді, / Оның биік және сұлу маңдайына қарап, / Өтіп бара жатырсың!". Арарат – Хованнес Шираз өлеңдерінде ең көп кездесетін символ. Паруир Севактің 1961 жылғы "Біз азбыз" (Քիչ ենք, բայց հայ ենք) атты өлеңінің басында: "Біз азбыз, бірақ біз армянбыз дейді. / Біз ешкімнен өзімізді жоғары санамаймыз. / Әрине, біз, және тек біз ғана / Араратқа ие болатынбыз". Сильва Капутикян бір өлеңінде Арменияны "ескі тастан қашалған бекініс" деп теңеп, оның мұнараларын Арарат және Арагат деп атады.
Армениялық емес
"Аспан көрінісі — Франция жазығынан" атты өлеңінде ағылшын романтик ақыны Уильям Вордсворт кеме көрінгенін елестетеді. 1835–36 жылдарғы "Арзрумға саяхат" еңбегінде әйгілі орыс ақыны Александр Пушкин 1828–29 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Кавказ және Арменияға жасаған саяхатын баяндайды. Ресейлік символист ақын Валерий Брюсов өлеңдерінде жиі Араратқа сілтеме жасайды және 1917 жылы тауға арналған екі өлеңін жарыққа шығарады. Брюсов Араратты армян халқының ежелгілігі мен мәдениетінің символы деп есептейді. Орыс ақыны Осип Мандельштам 1933 жылы Арменияға саяхат еткен кезде Арарат туралы жылы лебіздер білдіреді. Ақын: "Менде алтыншы сезім, "Арарат" сезімі қалыптасқан, – деп жазады, – тауға деген тартымдылық сезімі". Арменияға саяхат жасаған советтік орыс жазушысы Василий Гроссман Ереваннан Арарат тауын "көк аспанда биік тұрған" күйде көреді. Ол: "Оның жұмсақ, нәзік сызықтары жерден емес, аспаннан өскендей, ақ бұлттар мен көк түстен тұншыққандай көрінеді. Бұл – қарлы тау, күн сәулесінде жарқыраған көк-ақ тау, осы тауды көзімен көргендер Киелі кітапты жазды", – деп жазады. 1953 жылғы "The Maximus Poems" еңбегінде американдық ақын Чарльз Олсон, Массачусетс штатының Вурчестер қаласындағы армян ауданында өскен, балалық шағындағы үйінің жанындағы Арарат төбесін таумен салыстырып, "армян иммигрантының көзқарасын ұстап алуға тырысады: Арарат төбесін Арарат тауы ретінде көру". Әйгілі түрік-күрд жазушысы Яшар Кемалдың 1970 жылғы "Агры Дағы Эфсанеси" ("Арарат тауы туралы аңыз") кітабы кедей бала мен губернатордың қызы туралы жергілікті аңызды баяндайды. Бен Бованың 1984 жылғы "Орион" ғылыми-фантастикалық романында үшінші бөлім, "Толқын", Арарат тауының етегіндегі белгісіз аңғарда орын алады. Антагонист Ариман, эпипалеолиттік аңшы-жинаушылардың егіншілікпен айналысуын тоқтату үшін таудың қарлы шатырларын ерітіп, аңғарды суға батырады. Тим Пауэрстің "Declare" (2001) романындағы бірнеше маңызды эпизодтар Арарат тауында өтеді. Кітапта ол табиғаттан тыс құбылыстардың ортасы болып табылады.
Мемлекеттер
Арарат – Урартудың еврейше нұсқасы болумен қатар, бұл темір дәуірі мемлекеті армян тарихнамасында жиі «Арарат патшалығы» немесе «Арарат мемлекеті» (Արարատյան թագավորություն) деп аталады. Левон Абрагамианның пікірінше, бұл атау оған «киелі және армяндық сипат» береді. 1918-1920 жылдар аралығында болған Арменияның Бірінші Республикасы, қазіргі заманғы армян мемлекетінің алғашқысы, Арарат жазығында орналасқандықтан кейде Арарат Республикасы (Արարատյան Հանրապետություն) деп аталды. 1927 жылы түрік үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастырған Іхсан Нури басқарылған күрд ұлтшыл партиясы Xoybûn, Арарат тауы маңында орналасқан Арарат Республикасының тәуелсіздігін жариялады.