Кіріспе

Түркияның шығысындағы қала Ван () – Түркияның шығысындағы Ван провинциясында, Ван көлінің шығыс жағасында орналасқан қала. Ван провинциясының астанасы және ең ірі қаласы. Ванның ірі қалалық орталық ретінде ұзақ тарихы бар. Бұл қала б.з.д. бірінші мыңжылдықтан бері үлкен қала болып келді, бастапқыда б.з.д. 9-шы ғасырдан б.з.д. 6-шы ғасырға дейін Урарту патшалығының астанасы Тушпа, ал кейін Армян патшалығы Васпураканның орталығы болды. Түркілердің Ван және Анатолияның қалған бөлігінде пайда болуы 1071 жылы Византия империясына қарсы Малазгирт шайқасында Сельджуктардың жеңісімен байланысты. Ван 1910-шы жылдардағы армян геноцидіне дейін армяндармен тығыз қоныстанған. Бүгінде оның көп бөлігін күрдтер құрайды.

Тарих

Ван провинциясында жүргізілген археологиялық қазбалар мен зерттеулер осы аймақтағы адам қоныстану тарихы кем дегенде б.з.д. 5000 жылға дейін жететінін көрсетеді. Ван көлінің жағасында және Ван қамалынан оңтүстікке бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Тилкитеп төбесі Ванның ең көне мәдениеті туралы мағлұматтың жалғыз көзі болып табылады.

Урарту

Көне Тушпа атымен белгілі Ван, б.з.д. 9-ғасырында Урарт патшалығының астанасы болған. Ертедегі қоныс қазіргі Ван қаласының батысына бірнеше шақырым қашықтықта, Ван қаласының қамалы (Ван Калеси) деп аталатын тік беткейлі төбеде орналасқан, ол Ван көлінің жанында. Мұнда б.з.д. 8 және 7 ғасырларға жататын урарт тіліндегі жазулар табылды. "Ван" атауы урарттардың өзі қолданған Бьайна есімінен шыққан.

Армения Корольдігі

Бұл аймақ біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырда Оронтидтердің, ал 6 ғасырдың ортасында парсылардың бақылауына өтті. Ван қаласының орталығынан тыс жерде орналасқан Ван бекінісінде, бекіністің жанындағы жартастың тегістелген бөлігінде біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырға жататын Зеркес Ұлының үш тілді жазуы сақталған. Жазу өте жақсы сақталған күйде, 27 жолдан тұратын үш бағанға бөлінген, солдан оңға қарай ежелгі парсы, вавилон және элам тілдерінде жазылған. Біздің заманымыздан бұрын 331 жылы Ванды Ұлы Александр басып алды, ал ол қайтыс болғаннан кейін Селевкид империясының құрамына кірді. Біздің заманымыздан бұрын 2 ғасырдың басында ол Армения Корольдігінің бір бөлігі болды. Армян патшасы Тигран II билігінде маңызды орталыққа айналды, ол біздің заманымыздан бұрын 1 ғасырда Тигранакерт қаласын құрды. Біздің заманымыздан бұрынғы ғасырларда, ол Парфияның Арсакид әулетінің билігіне көшті және біздің заманымыздың 3 ғасырына дейін осы әулеттің құрамында болды. Алайда, осы кезеңде ол Арменияның Арсакид әулетіне де бір рет қарады. Мовсес Хоренациге жатқызылатын «Армения тарихында» қала Урартудың Тушпасынан Тосп деп аталады.

Византиялықтар, Сасанидтер және Арцрунилер

Парфтардың құлдырауынан кейін және Сасани империясы деп белгілі Жаңа парсы империясының пайда болуынан кейін, қала соңғысының меншігіне өтті. 700 жылдан астамға созылған Рим-Персия соғыстары барысында, соғыстардың бір бөлігі қазіргі Ван қаласының маңында және айналасында болды. 602-628 жылдардағы Византия-Сасани соғысындағы жеңісінен кейін Византия империясы 628-640 жылдар аралығында осы аймақты қысқа мерзімге бақылауда ұстады, содан кейін мұсылман арабтары шапты және өз жаулап алуларын Арминия провинциясы ретінде бекітті. Араб билігінің әлсіреуі жергілікті армян билеушілерінің қайтадан пайда болуына жағдай жасады, ал Арцруни әулеті көп ұзамай ең ықпалдысына айналды. Бастапқыда Ани патшалығының билеушілеріне тәуелді болған олар 908 жылы тәуелсіздіктерін жариялап, Васпуракан армян патшалығын құрды. Патшалықтың тұрақты астанасы болған жоқ: патшаның резиденциясын Ван қаласы, Востан, Ахтамар сияқты жерлерге көшіруіне байланысты соттың орны өзгеріп отырды.

Сәлжұқ империясы мен ром

Селжұқ түркілерінің Васпураканға шабуылдары 1050 жылдары басталды. 1071 жылы Манзикерт шайқасында жеңіске жеткеннен кейін, бүкіл аймақ олардың билігіне көшті. Олардан кейін Ахлацшахтар және күрд Айюбидтер (1207) сияқты жергілікті мұсылман билеушілері пайда болды. Ван қаласын 20 жылға жуық, 1240 жылдарға дейін Анатолия Сәлжұқ сұлтанаты бақылап ұстады, содан кейін моңғолдар жаулап алды. 14 ғасырда Ванды Тимуридтер, одан кейін түркімен Қара Қойлы және Ақ Қойлы конфедерациялары биледі.

Түрік-ирандық бәсекелестік және Осман дәуірі

15 ғасырдың бірінші жартысында Ван аймағы Осман империясы мен көршілес парсы Сәфәүи империясы арасындағы талас нысанына айналды. 1502 жылы Сәфәүилер Ванды басып алды, себебі ол бұрынғы Ақ Койунлу территориясының барлығымен табиғи түрде байланысты болды. Османдықтар 1515 жылы шарықатты Шальдиран шайқасынан кейін қаланы жаулап алды және қысқа мерзімге иелік етті. Сәфәүилер 1520 жылы оны қайта басып алды, бірақ Османдықтар 1548 жылы тағы бір Осман-Сәфәүи соғысы кезінде оған бекінді. Осман империясының қалаға билігі соғыс аяқталғаннан кейін 1555 жылғы Амасия шартымен расталды. Олар алдымен Ванды Эрум эялетіне бағынған санджаққа, ал кейін шамамен 1570 жылы жеке Ван эялетіне айналдырды. 1604 жылы патша Аббас I басқарған Сәфәүилер Шығыс Анатолиядағы басқа да жоғалған территориялармен бірге Ванды қайта басып алды. Алайда, Османдықтардың оған билігі 1639 жылғы Зухаб шартымен соңғы және нақты болды. 1900 жылдардың басында Ван қаласында он бір армян мектебі және он түрік мектебі болды. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап Ван Осман империясының саясатында маңызды рөл атқара бастады, себебі оның парсы, орыс және Осман империяларының шекараларына жақын орналасқандығы және Мосулға жақындығы осыған себеп болды. Осман империясының ыдырауына дейінгі кезеңде армяндар жергілікті басқаруда жақсы өкілдік етілді.

Осман дәуірінің демографиялық деректері

Османдық Ванның демографиялық жағдайы күрделі және даулы мәселе болып табылады, себебі ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін екі тараптың да жерге иелік ету талаптарымен тікелей байланысты. Ван қаласының өзінде Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін шамамен 50 000 тұрғыны болған, оның 30 000-ы армян, ал 20 000-ы мұсылман. 1914 жылғы Османдық халық санауы бойынша Ван провинциясының халқы 179 422 мұсылман және 67 797 армяннан тұрған. Османдық халық санауының мәліметтеріне тек ер азаматтар кірген, ал әйелдер мен балалар ескерілмеген. Соңғы зерттеулерге сәйкес, Ван провинциясының халқы (әйелдер мен балаларды қоса алғанда) 313 000 мұсылман, 130 000 армян және 65 000 басқа ұлт өкілдерінен, оның ішінде ассириялықтардан тұрған. Ванның демографиялық құрамы провинциялық шекаралардың өзгеруіне байланысты да көптеп талқыланады. Мысалы, 1875 жылы провинция бөлінген; Ван мен Хаккари ажыратылып, 1888 жылы қайта біріктірілді, бұл халық санауының көрсеткіштерін күрт өзгертіп жіберді. Кейбір авторлар бұл біріктіру армяндардың көпшілікті құрауына жол бермеу үшін жасалғанын айтады. 1862 жылы Ванда 90 100 христиан (оның ішінде сирия христиандары) және 95 100 мұсылман болғандығы анықталды. Вандағы француз консулы Ван мен Битлис аймақтарындағы халықтың 51,46%-ы күрдтер, 32,70%-ы армяндар және 5,53%-ы түркілер екенін хабарлаған. Ал Константинополь армян патриархаты Ванда 185 000 армян, 18 000 ассириялық, 72 000 күрд, 47 000 түрік, 25 000 езид, 5 000 заза және 3 000 цыған болғанын көрсеткен. Екі тарап та армян геноциді кезінде халық санын арттырып көрсеткені үшін айыпталып, Берлин конференциясында халық статистикасының маңыздылығы артып кеткені мәлім болды.

1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы

Бұл соғыста күрд шейх Джелалудин мыңдаған сарбаздарды жетектеп, провинциядағы армян халқын қырғынға ұшыратты және олардың көптеген ауылдарын қиратып, тонады. Осы оқиғалар британдық соғыс тілшісі Чарльз Б. Норманның "Армения және 1877 жылғы науқаны" еңбегінде және армян жазушысы Раффидің "Жалаледдин" атты көркем әңгімесінде бірдей сипатталған.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және армян геноциді

Ван провинциясындағы армян геноциді 1914 жылдың соңында Осман империясының Арнайы ұйымы мен оған қарасты әскери жасақтардың шабуылдарымен басталды. Аймақтық әкім Джевдет Бейдің "Біз Әзірбайжаннан армяндар мен сириялық христиандарды тазарттық, Ванда да солай істейміз" деген сөздері айтылды. Османдық шенеуніктер, атап айтқанда, парламент депутаты, Алеппо губернаторы және Вандағы неміс консулы армяндарға қарсы мақсатты провокацияларды жергілікті билік ұйымдастырғанын көрсетті. Олар барлық әскери жастағы армян ер адамдарын жинап алуды талап етті, бұл армяндарды өзін-өзі қорғау үшін қару көтеруге мәжбүр етті. Екінші жағынан, тарихшы және әлеуметтанушы Танер Акчам Ван жағдайында депортацияның әскери қажеттіліктермен байланысты болуы мүмкін екенін мойындайды және Вандағы қарсылықты жеке жағдай ретінде қарастыру қажет екенін айтады. 1915 жылдың сәуір айында Ван төңірегіндегі ауыл тұрғындары қырғынға ұшырағанда, қаланың армян халқы сол тағдырдан құтылу үмітімен көтеріліс ұйымдастырып, қаланың армян аудандарында түріктерге қарсы қорғанысқа түсті. 1915 жылдың мамыр айының соңында орыс әскері Ванның армян қорғаушыларын босатып алды, ал жергілікті армяндар 21 мамырда Ресей генералы Николай Юденичке қала кілттерін тапсырды. Тамыз айында орыс әскеріне қарсы жеңіс Осман әскеріне Ванды қайтарып алуға мүмкіндік берді. 1915 жылдың қыркүйегінде орыстар түріктерді Ваннан екінші рет ығыстырды. 1917 жылы Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін орыс әскері аймақтан кетуге кірісті, ал 1918 жылдың сәуір айында Осман әскері оны қайта басып алды. Танер Акчамның "Османлы Бельгелинде Эрменилер 1915–1920" (Османдық құжаттарындағы армяндар, 1915–1920) еңбегіне сілтеме жасап, түріктер қаланы орыстардан қайтарып алғаннан кейін, қаладағы армян халқын өлтіргенін хабарлады. Вандағы американдық дәрігер және миссионер Кларенс Ушер, оқиғаның куәгері ретінде, 55 000 армянның қаза тапқанын мәлімдеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы Осман әскерін Ванға деген талабынан бас тартуға мәжбүр етті.

Түрік тәуелсіздік соғысы мен республикасы

Севр келісімінде Антанта державалары қаланы Арменияның Бірінші Республикасына беруге шешім қабылдады. Мұстафа Кемал Ататүрктің басшылығымен түрік революционерлері келісім шарттарын қабылдамады, оның орнына Түрік тәуелсіздік соғысын бастады. Дегенмен, Ванды армяндарға беру мүмкіндігі талқыланды, және 1919 жылғы 14 қазанда Ысмет Инону Ван мен Битлисті армяндарға беру мәселесі бойынша әскери шенеуніктердің пікірін білдірген. Бірақ Анкарадағы парламент бұл мәселеде ешқандай ұступқа бармады. 1920 жылға қарай Ван қайтадан түрік бақылауына өтті, ал қаланың қалған армян халқы этникалық тазалаудың соңғы кезеңінде қуылды. Бұл шешімге қарсы наразылықтар туды, оларды түрік полициясы су шашырату машиналарын қолданып басып тастады; наразылық білдірушілердің кейбіреуі қаза тапты.

Демография

2022 жылдың соңында Ван қаласының халқы 525 016 адамды құрады. Бұрынғы Ван орталық (Меркез) ауданы 1 938,14 км² жерді алып жатқан, бірақ кейіннен екі жаңа ауданға (Ипекйолу және Тушба) бөлінді. Бүгінде Ван халқының көп бөлігін күрдтер құрайды, ал түріктер азшылықты құрайды.

География

Ван қаласы Ерек тауының батыс етегінде орналасқан.

Климат

Ванның климаты Жерорта теңізінің ықпалымен қалыптасқан, ылғалды континенттік климат (Köppen: Dsa, Trewartha: Dc) – суық, қарлы қыстар мен өте жылы, құрғақ жаздарға тән. Жауын-шашын жылдың көп бөлігінде байқалады, көктем мен күзде сәл артады, ал шілдеден қыркүйекке дейін қысқа ғана құрғақ жаз болады.

Көрнекті орындар

Қазіргі заманғы қала Ван көлінен басталып созылатын жазықта, көл жағасынан бір шақырымдай қашықтықта орналасқан. Жылдар бойы Ван көлінде тұратын болжамды Ван көлі монстры туралы хабарлар пайда болды. Ерчек көлі – аймақтағы екінші ірі көл және ол Ван көлінің шығысына жақын орналасқан. Ванды оның төңірегіндегі көркем ландшафттың әдемілігі үшін көбінесе "Шығыстың інжуі" деп атап кеткен. Осы мәнде армян халқында "Бұл дүниеде Ван, ал соңғы дүниеде жұмақ" деген ежелгі мақал бар. Бұл фраза түрік тілінде аздап өзгере отырып, "Dünyada Van, ahirette iman" немесе "Бұл әлем үшін Ван, келесі әлем үшін сенім" деп айтылады. Қала Ван Йүзүнчү Ыл Университетіне (Ванның 100 жылдық университеті) үйі және жақында Ван прокуратурасы бастаған екі ірі тергеуге байланысты жаңалықтарға түсті, олардың бірі университеттің ректоры Хасан Джейланға қатысты айыптауларға бағытталған, ол бір кезде уақытша қамауға алынған еді. Ақыры ол ақталды, бірақ ректорлық қызметінен айырылды. Ол қазіргі түрік театрының негізін қалаушы деп есептелетін Османдық армян Агоп Вартовянның немересі. Хасан Джейлан сонымен қатар Ван Йүзүнчү Ыл Университетіндегі Қоршаған ортаны қорғау мамандығының кафедра меңгерушісі.

Жер сілкіністері

1941 жылы Ван қаласында қиратушы 5,9 магнитудалы жер сілкінісі болды. 2011 жылдың 23 қазанында одан да күшті 7,2 магнитудалы жер сілкінісі орын алды. 2011 жылдың 9 қарашасында болған тағы бір жер сілкінісі бірнеше ғимараттың құлауына себеп болды.

Ас мәзірі

Түркияның кейбір қалалары кебаб мәдениетімен немесе басқа дәстүрлі жергілікті тағамдарымен аты шыққанда, Ван қаласы таңғы ас мәдениетімен ерекше көзге түсті.

Көлік

Ван Иран шекарасынан шығысқа қарай 100 шақырым жердегі Капикойдан басталып, Ван арқылы өтіп, содан кейін көлдің оңтүстік жағалауымен Татванға (100 км) және Түркияның қалған бөлігіне батысқа қарай созылатын D300 тас жолында орналасқан. D975 тас жолы солтүстікке Догубеязитке, ал оңтүстікке Хаккариге дейін жалғасады. Бұл тас жолдарда автобустар мен дольмустар үнемі қатынайды. Ван – Ираннан келген темір жол желісінің батыс терминалы, жүк және жолаушылар пойыздарымен (2015-2018 жылдары тоқтатылған). Көл арқылы Татванға теміржол паромдары бар (2015 жылы жаңартылды). Көлдің айналасында темір жол жоқ; болашақта салу жоспары бар, бірақ қазірге дейін нақты жоспарлар жоқ. Егер осы жоба жүзеге асса, Еуропа мен Үнді субконтиненті арасында үздірілмейтін темір жол байланысы орнатылады, себебі Татван – Анкара мен Стамбулға дейінгі желінің соңғы стансасы. Ваннан Ферит Мелен әуежайы арқылы Стамбулға, Анкараға және басқа да ірі түрік қалаларына күнделікті рейстер бар.

Медиа

Ванның жанында, тіреуіш сымдары бар ұзын толқынды хабар тарату станциясы орналасқан. Ол 1990 жылы қолданысқа енгізілді және 225 кГц жиілігінде 600 кВт қуатпен жұмыс істейді. Сонымен қатар, Van Gazetesi немесе Gazete Van сияқты жергілікті ақпарат құралдары да бар.

Вандық мысық

Ван мысығы – осы қаланың түпкілікті мысық тұқылы және осы қаланың атымен аталады. Ол ақ түсті жүнімен және әртүрлі түсті көздерімен көзге түседі.