Кіріспе
Импровизацияланған адамдар қонысы
Шанталық қала, шарлаушылар аумағы немесе шарлаушылар елді мекені – шанталар немесе лашықтар деп аталатын, әдетте саз және ағаш сияқты материалдардан салынған импровизацияланған ғимараттардың қонысы. Типик шанталық қала шарлау арқылы пайда болады және бастапқыда тиісті инфрақұрылымнан – дұрыс санитарлық жағдайдан, қауіпсіз сумен жабдықтаудан, электр қуатынан және көше суару жүйесінен құралмайды. Уақыт өте келе, шанталық қалалар өз инфрақұрылымын дамытып, тіпті орта таптың тұрғын аудандарына айналуы мүмкін. Олар кішкентай ресми емес қоныстар немесе миллиондаған адамдарды сыйдыра алады. Солтүстік Америкада алғаш рет лашықты белгілеу үшін қолданылған «шанта» термині француз тіліндегі «chantier» (құрылыс алаңы және оған байланысты төменгі деңгейдегі жұмысшылар кварталы) сөзінен немесе шотланд гаэль тіліндегі «sean» («ескі») және «taigh» («үй») сөздерінен шыққан болуы мүмкін. Әлемдегі ең ірі шанталық қалалар Мексикадағы Сиудад-Неса, Пәкістанның Оранги және Үндістанның Дхарави қалалары болып табылады. Олар әртүрлі елдерде әртүрлі атаулармен белгілі, мысалы, Бразилиядағы фавела, Аргентинадағы вилла мизерия және Түркиядағы гецеконду. Шанталық қалалар көбінесе дамып келе жатқан елдерде кездеседі, бірақ дамыған елдердің қалаларында да таба аласыз, мысалы Афина, Лос-Анджелес және Мадрид. Канад Реал Еуропадағы ең үлкен ресми емес қоныс саналады, ал Скид Роу – Лос-Анджелестегі танымал шанталық қала. Шанталық қалаларды теміржол желілерінің жанында, батпақты жерлерде немесе даулы құрылыс жобаларында кездестіруге болады.
Құрылыс
Шэнти-қалалар көбінесе басып алынған жерлердегі импровизацияланған баспаналар ретінде пайда болады. Адамдар қолға түскен материалдардан, мысалы ағаштан немесе саздан үйлер салады. Мұндай жерлерде электрмен жабдықтау, газ, кәріз және ағын су сияқты ешқандай жабдықтар болмайды. Басып алушылар көбінесе теміржол желілерінің жанындағы жерлерді, ескерткіштерді қорғау аймақтарын немесе даулы құрылыс жобаларын таңдайды. Швейцариялық журналист Георг Герстер (Бразилиядағы басып алулар туралы айта отырып) "басып алынған елді мекендер [қарапайым шатырлардан өзгеше], сырттан қарағанда ұнамаған құрылыс материалдарына қарамастан, үміт сыйлайтын, қарсы мәдениеттің ошағы болуы мүмкін, өзгеріске ұмтылыс пен өркендеуге күшті серпіліс береді" деп атап өткен. Стюарт Брэнд шатырлардың көгалды екенін байқаған, адамдар мүмкіндігінше қайта өңдейді және көбінесе жаяу, велосипедпен, рикшамен немесе бірлесіп жүретін таксимен қозғалады, бірақ мұның басты себебі – жалпы экономикалық жағдайдың нашарлығы.
Даму және болашақ перспективалар
Көптеген шатыр қалалар әлеуметтік және азаматтық қызметтерден мүлдем құрылған, кездейсоқ салынып, бірақ уақыт өте келе кейбіреулері белгілі бір деңгейде дамуға ұшырайды. Көбінесе негізгі жақсартулар үшін тұрғындардың өздері жауапты болады. Қоғамдық ұйымдар кейде ҮЕҰ-дармен, жеке компаниялармен және үкіметпен бірлесіп, қалалық сумен жабдықтау желілерін қосып, жолдарды салуға және жергілікті мектептерді ашуға ұйымдастырады. Даму үдерісі ұзаққа созылады және жаңа қалаларда әлі де негізгі қызметтер жетіспейді. Дегенмен, шатыр қалалардың мегаполистің шеткеріне көшірілуінің орнына, біртіндеп жақсаруға бейімділіктің жалпы тенденциясы бар. Африкадағы көптеген шатыр қалалар компосттық дәретханаларды және күн панельдерін пайдалануды бастап кеткен. Үндістанда, шатыр қалаларда тұратын адамдар ұялы телефондар мен интернетке қол жеткізе алады. Папа Франциск 2015 жылғы "Laudato si'" энциклопедиялық хатында, мүмкіндігі болса, шатыр қалаларды дамыту керек екенін, ал адамдарды көшіріп, олардың қоныстарын қиратуға болмайтынын айтады. Ол және Католик шіркеуінің Әділет және Бейбітшілік жөніндегі кеңесі көшірілетін адамдарға ақпарат, қатысу және таңдау мүмкіндігі ұсынылуы керектігін қаперіне салған.
Іс-шаралар
Көптеген дамушы елдерде шатыр қалашықтары кездеседі. Франкофондық елдерде оларды бидонвильдер (француз тілінде "сауыт қала") дейді; мұндай елдердің қатарында Гаити бар, онда Сите-Солей қалашығы Порт-о-Пренстің шетінде 200 000 мен 300 000 адамға шамалы тұрғызылған.
Африка
2016 жылы Африка халқының 62% -ы қиық-сынық үйлерде өмір сүрді. Кейптаундағы Хайелитша Африкадағы ең ірі қиық-сынық үйлер ауданы деп есептеледі және ол өзі жеке қала сияқты. 2011 жылғы халық санауы оның халқының 99% қара нәсілді екенін көрсетті, ал 2012 жылғы тергеу 12 000 үй шаруашылығында дәретхананың жоқ екенін анықтады. Оңтүстік Африкадағы қиық-сынық үйлерде тұратын адамдар Abahlali baseMjondolo және Western Cape Anti Eviction Campaign сияқты ұйымдарға бірігеді. Кенияның астанасы Найробиде Киберада 200 000 мен 1 миллионға жуық тұрғын бар. Мұнда су құбыры жоқ, тұрғындар «ұшатын дәретхананы» пайдаланады, онда нәжіс пластикалық қапқа жиналып, кейін тасталады. Замбияда бейресми тұрғын үйлер комбони деп аталады және ел астанасы Лусакадағы халықтың шамамен 80% оларда тұрады.
Азия
Азиядағы ең үлкен шатырлық қала – Пәкістанның Карачи қаласындағы Оранги, онда 2011 жылы шамамен 1,5 миллион адам тұрған. Тұрғындар өздері канализация құбырларын төседі, қазір Орангидің 8000 көшесінің барлығы дерлік желіге қосылған. Үндістанда шамамен бір миллион адам Мумбаидегі бұрынғы мангр батпағында салынған Дарравиде тұрады. 2011 жылы Мумбаиде одан да көп адам тұратын кем дегенде төрт импровизацияланған елді мекен болды. Бангладештің астанасы Дакканың 5000 ресми емес елді мекенінде барлығы 3,4 миллион адам тұрады. Таиландта 5500 ресми емес елді мекен бар, олардың ішіндегі ең ірісі – Бангкоктың Кхлонг Тои ауданындағы шатырлық қала. Қытайда 2008 жылғы Пекиндегі жазғы Олимпиада ойындарына дейін 171 қалалық ауыл бұзылды. 2005 жылы Пекинде 346 шатырлық қалашық болды, онда 1,5 миллион адам тұрды. Автор Роберт Нойвирттың сөзіне сәйкес, Стамбул халқының жартысы – шамамен алты миллион адам гецеконду аудандарында тұрды. Гонконгтағы Коулун қабырғалы қаласында 50 000-ға дейін адам тұрды, ал қазір шатырлы үйлер қосымша тұрғын үймен қамтамасыз етеді.
Латын Америкасы
Әлемдегі ең үлкен шатыр қаласы – Сиудад Неса немесе Неса Чалько Ица, ол Мексика қаласының жанында орналасқан Сиудад Незахуалькойотль қаласының бір бөлігі. Оның халқы 1,2 миллионнан 4 миллионға дейін бағаланады. Ұлы депрессиядан кейін, басып алушылар Пуэрто-Рикодағы Мартин-Пена каналының жанындағы полигон жерлерінде шатырларда тұрды және 2010 жылға дейін сол жерде болды. Соңғы кезде Ньюарк және Окленд сияқты қалаларда шатыр қалалар пайда болды. Umoja Village шатыр қалашығы 2006 жылы Флорида штатының Майами қаласында пайда болды. Мексика шекарасына жақын колониялар да бар. Еуропаның дамыған елдерінде шатыр қалалар қазіргі кезде сирек кездеседі, бірақ олар әлі де бар. Көші-қон ағынының күшеюі Еуропалық Одаққа кіру үшін жиі пайдаланылатын қалалардағы, Афина және Грекиядағы Патрас сияқты шатыр қалалардың өсуіне ықпал етті. Францияның Кале джунглісі 2016 жылдың қазан айында тазартылған кезде 8 мыңнан астам адамға жеткен. Бидонвильдер кейбір француз қалаларының шеткері аудандарында орналасқан. 2012 жылы мемлекеттік органдар елдегі 391 шалғай ауданда 16 399 адам тұрып жатқанын тіркеді. Олардың 41% Париждің шетінде тұрды. Испанияның Мадрид қаласындағы Cañada Real шатыр қаласы Еуропадағы ең ірі ресми емес елді мекен болып саналады. Онда шамамен 8628 тұрғын бар, олардың көп бөлігі испандықтар, рома және солтүстік африкалықтар, бірақ тек бір мобильді медициналық пункт бар. 40 жылдан кейін, 2012 жылы жылжымайтын мүлік компаниялары бұл жерге қызығушылық таныта бастады. Лондон мен Белградта картон қалалар құрылды. Кейбір жағдайларда, шатыр қалалар жергілікті билік әлі де қайта жаңарта алмаған немесе саяси даулы аймақтарда сақталуы мүмкін. Оның тарихи мысалы – Гонконгтағы Коулун қабырғалы қаласы. Австралия мен Жаңа Зеландияда Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген шатыр қалалар болды, олардың кейбіреулері әлі де бар (мысалы, Орталық жағалаудың қалашығы Уи).
Танымал мәдениетте
Көптеген фильмдер шалаптарда түсірілді. "Сламдог миллионер" фильмінің оқиғасы өмірінің көп бөлігін Үндістанның шалаптарында өткізген кейіпкерлерге арналған. Бразилиялық "Құдай қаласы" фильмі Cidade de Deus-де түсірілді және Cidade Alta деп аталатын тағы бір фавелада түсірілді. "Ақ піл" – 2012 жылы түсірілген аргентиналық фильм, оқиғасы Буэнос-Айрестегі villa miseria-да өтеді. Оңтүстік Африкалық "District 9" фильмінің көп бөлігі Чиавело деп аталатын қалашықта өтеді, ондағы адамдар күштеп қоныс аударылған. 2016 жылғы қытай телесериалы "Тұрғын үй" Бейлиан, Баото, Ішкі Монголиядағы шалаптарды бұзу туралы айтады. 2023 жылы 20 қаңтарда Netflix платформасында "Шанти Таун" атты нигериялық қылмыстық триллер жарық көрді. Бұл алты бөлімнен тұратын сериал, көптеген қара жұмыстарды атқаратын және "Шанти Таунның патшасы" деп танылатын Скар (Чиди Мокеме) атты қатыгез көшбасшының тарихын баяндайды. Max Payne 3 сияқты бейне ойындарда ойдан шығарылған шалаптарда орналасқан деңгейлер бар. Регги әншісі Десмонд Деккер "007 (Шанти Таун)" атты әнін орындады.