Кіріспе

Польшалық ғалым Вителло (Witelon; Witelo; шамамен 1230 – 1280/1314) – поляк монахы, теолог, табиғаттану философы және Польша философиясы тарихындағы маңызды тұлға.

Атауы

Вителлоның аты кейбір дереккөздерде өзгеше келеді. Алдыңғы басылымдарда ол Эразм Циолек Витело, Эразм Циолек, Вителлио және Витулон деп көрсетілген. Қазіргі кезде оны көбінесе латынша атымен – Вителло Тюрингополонис деп, көбінесе қысқартып Вителло деп атайды.

Өмір

Вителлоның нақты туған аты мен туған жері белгісіз. Ол шамамен 1230 жылы Легница маңындағы Силезияда дүниеге келген болуы мүмкін. Оның анасы поляк ақсүйек отбасынан шыққан, ал әкесі Тюрингиядан келген неміс қоныс аударушысы болған. Ол өзін латын тілінде "Thuringorum et Polonorum filius" – "Тюрингиялықтар мен поляктардың ұлы" деп атаған. Шамамен 1260 жылы Падуа университетінде оқыған, содан кейін Витербоға барган. Ол Аристотельді грек тілінен латын тіліне аударған Вильгельм Моербекемен дос болды. Вителлоның оптика саласындағы маңызды еңбегі, "Перспектива", 1270-78 жылдары аяқталды және Вильямға арналған. 1284 жылы ол жарықтың шағылысу және сыну құбылыстарын сипаттады.

Перспектива

Вителлоның "Perspectiva" еңбегі негізінен полимат Альхазеннің (Ибн әл-Хайтам; шамамен 1041 ж. қайтыс болған) және Роберт Гроссетестең еңбектеріне негіделген, ал ол өз кезегінде кейінгі ғалымдарға, әсіресе Йоханнес Кеплерге әсер етті. Вителлоның оптика туралы трактаты Ибн әл-Хайтамның араб тіліндегі "Кітаб әл-Маназир" (Оптика кітабы; "De aspectibus" немесе "Perspectivae") еңбегінің латын тіліне аудармасымен тығыз байланысты, және екеуі де Фридрих Риснердің "Opticae thesaurus" (Базель, 1572) басылымында жарияланды. Ибн әл-Хайтамның оптика саласындағы зерттеулеріне негізделген Вителлоның "Perspectiva" еңбегі Ренессанс кезеңінің перспектива теорияларына да әсер етті. Лоренцо Гибертидің "Commentario terzo" (Үшінші түсіндірмесі) Вителлоның латын тіліндегі "Perspectiva" еңбегінің итальян тіліне аудармасына негізделген. Вителлоның трактатында психология саласындағы көптеген материалдар бар, олар идеялардың қауымдастығы және санастың терең қабаттары туралы қазіргі заманғы түсініктерге жақын көзқарастарды ұсынады. "Perspectiva" еңбегіне Платонның метафизикалық талқылаулары да кіреді. Вителло, себеп-салдақ байланысы арқылы байланысқан зияли және материалдық денелердің бар екенін айтады (бұл жалпы және нақты туралы идеалистік ілімге сәйкес келеді), олар Құдайдан Илаһи Нұр түрінде шығады. Вителло үшін жарық – барлық сезімтал нысандардың біріншісі, ал оның жарық туралы пікірлері Роджер Бэконның пікірлеріне ұқсас, бірақ ол осы мәселеде Альхазеннің мұрасына жақын тұр.

Басқа жұмыстар

"Перспектива" еңбегінде Вителло өзі жазған басқа да туындыларына сілтеме жасайды. Олардың көп бөлігі бізге жеткен жоқ, алайда "De natura daemonum" және "De primaria causa paenitentiae" еңбектері табылды.

Мұра

Айдағы Вителло кратері оның құрметіне аталған.