Франческо Альгаротти: Итальяндық ғалым және ақын өмірі мен қызметі
Francesco Algarotti
Франческо Альгаротти (1712-1764) – итальяндық философ, ақын, сыншы. Ньютондық, өнер, опера сарапшысы. Вольтер, Фридрих Ұлымен достық қарым-қатынаста болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Итальян полиматы (1712–1764)
Italian polymath (1712–1764)
Франческо Алгаротти графы (11 желтоқсан 1712 – 3 мамыр 1764) – итальян полиматы, философ, ақын, эссеші, ағылшын сүйгіш, өнер сыншысы және өнер коллекционері. Ол – жоғары білімді, Ньютонның ілімін жақсы білетін, сәулет және опера саласындағы сарапшы. Ол Ұлы Фридрихтің досы және сол заманның көрнекті авторларымен, яғни Вольтер, Жан Батист де Бойер, Маркиз д’Арженс, Пьер Луи де Мопертуа және атеист Жульен Офрей де Ла Метримен қарым-қатынаста болды. Лорд Честерфилд, Томас Грей, Джордж Литтлтон, Томас Холлис, Метастазио, Бенедикт XIV және Генрих фон Брюль оның корреспонденттерінің арасында болды.
Count Francesco Algarotti (11 December 1712 – 3 May 1764) was an Italian polymath, philosopher, poet, essayist, anglophile, art critic and art collector. He was a man of broad knowledge, an expert in Newtonianism, architecture and opera. He was a friend of Frederick the Great and leading authors of his times: Voltaire, Jean Baptiste de Boyer, Marquis d'Argens, Pierre Louis de Maupertuis and the atheist Julien Offray de La Mettrie. Lord Chesterfield, Thomas Gray, George Lyttelton, Thomas Hollis, Metastasio, Benedict XIV and Heinrich von Brühl were among his correspondents.
Ерте өмір
Алгаротти Венецияда бай саудагердің ұлы болып дүниеге келген. Оның әкесі мен ағасы өнер жинаушылары болған. Ағасы Бономодан өзгеше, ол отбасылық іске кірмей, автор болуға бейімделді. Франческо классикалық білім алды, сондай-ақ Римде табиғаттану ғылымдары мен математиканы оқыды. Болонья университетінде Франческо Мария Занотти басшылығымен тәжірибелік физика мен медицинаны оқығанда, 1728 жылы оптикамен тәжірибе жасады. (Занотти өмір бойына досы болды.) Ол туған Венециясымен қатар Рим мен Болоньяда да білім алды. Жастық шағындағы құштарлығы оны көп саяхаттауға итермеледі, 20 жасында алғаш рет Парижге барды. Ол жерде оның мәдениеттілігі, сұлу сөйлеуі, келбеті және жан-жақты білімі Пьер Луи Моро де Мопертуи мен Вольтер сияқты зиялыларға тез әсер етті. Екі жылдан кейін ол Лондонға барып, Корольдік қоғамның мүшесі атанды. Ол саясаткер Джон Херви мен леди Мэри Вортли Монтегю арасындағы құпия махаббатқа араласып қалды. Алгаротти Италияға оралып, "Әйелдерге арналған Ньютонизм" (1737, Бернард Ле Бовье де Фонтенелге арналған) атты еңбегін аяқтады. Бұл еңбек астрономия, физика, математика, әйелдер, ғылым және білім туралы мәліметтерден тұрады.
Algarotti was born in Venice as the son of a rich merchant. His father and uncle were art collectors. Unlike his older brother, Bonomo he did not step into the company, but decided to become an author. Francesco obtained a classical education; also studied natural sciences and mathematics in Rome. While the experimental physics and medicine at University of Bologna under Francesco Maria Zanotti and in 1728, he experimented with optics. (Zanotti became a lifelong friend.) He was educated in his native Venice and in Rome and Bologna. His youthful curiosity led him to travel extensively, and he visited Paris for the first time in his early 20s. There his urbanity, his brilliant conversation, his good looks, and his versatile intelligence promptly made an impression on such intellectuals as Pierre Louis Moreau de Maupertuis and Voltaire. Two years later, he was in London, where he was made a fellow of the Royal Society. He became embroiled in a lively bisexual love triangle with the politician John Hervey, and Lady Mary Wortley Montagu. Algarotti left for Italy and finished his Neutonianismo per le dame ("Newtonism for Ladies") (1737 – dedicated to Bernard le Bovier de Fontenelle) – a work consisting of information on astronomy, physics, mathematics, women and science and education.
Жеке өмірі мен мансабы
Алгаротти молдавандық дипломат, ақын және композитор Антиох Кантемирмен танысты. Ол Брансвик герцогы Антоний Ульрихтың үйлену тойына Ресейге шақырылды. 1739 жылы ол лорд Балтимормен бірге Ширнесстен Ньюкасл-апон-Тайнға аттанды. Күшті дауылдың салдарынан кеме Харлингенде паналады. Алгаротти "осы жаңа қаланы" ашты, оны ол Ресейдің Еуропаға қарап тұрған үлкен терезесі деп атады. Санкт-Петербургтен оралғаннан кейін, олар Рейнсбергте Ұлы Фредерикке қонаққа барды. Алгаротти Англияда міндеттемелері болды және келесі жылы қайтып келді. Содан кейін Алгаротти Фредерикпен бірге Кенигсбергке сапар шекті, онда ол таққа отырды. Фридрих осы "жүріп-тұратын энциклопедияға" таңсылып, оны және оның бауыры Бономоны 1740 жылы Пруссия графтары етіп тағайындады. Алгаротти Фредерикпен бірге Байройт, Кель, Страсбург және Мойланд сарайына барды, онда олар денсаулығын жақсарту үшін Клеведе емделуге келген Вольтермен кездесті. 1741 жылы Алгаротти оның дипломаты ретінде Туринге барды. Фредерик оған жалақы ұсынды, бірақ Алгаротти бас тартты. Бірінші кезекте ол Дрезден мен Венецияға барып, Польшаның Август III сарайы үшін Жан Этьен Лиотар мен Джованни Баттиста Тиеполоның бірнеше картинасын сатып алды. Алгаротти Сардиния Корольдігін Австрияға қарсы қастандық шабуыл жасауға көндіре алмады.
Algarotti had made acquaintance with Antiochus Kantemir, a Moldavian diplomat, poet and composer. He was invited to visit Russia for the wedding of Duke Anthony Ulrich of Brunswick. In 1739 he left with Lord Baltimore from Sheerness to Newcastle upon Tyne. Because of a heavy storm the ship sheltered in Harlingen. Algarotti was discovering "this new city", which he called the great window to which Russia looks on Europe. Returning from Saint Petersburg, they visited Frederick the Great in Rheinsberg. Algarotti had obligations in England and came back the year after. Then Algarotti went together with Frederick to Königsberg where he was crowned. Frederick, who was impressed with this walking encyclopedia, made him and his brother Bonomo Prussian counts in 1740. Algarotti accompanied Frederick to Bayreuth, Kehl, Strasbourg and Moyland Castle where they met with Voltaire, who was taking baths in Kleve for his health. In 1741 Algarotti went to Turin as his diplomat. Frederick had offered him a salary, but Algarotti refused. First, he went to Dresden and Venice, where he bought 21 paintings, a few by Jean Étienne Liotard and Giovanni Battista Tiepolo for the court of Augustus III of Poland. Algarotti did not succeed in inducing the Kingdom of Sardinia to launch a treacherous attack upon Austria.
Алгаротти және басқа өнерлер
Алгароттидің таңдаған туындылары неоклассикалық дәуірдің энциклопедиялық қызығушылықтарын көрсетеді; ол бірыңғай стильдік жинақты дамытуға мүдделі болмады, және әр дәуірден стильдердің каталогын қамтитын, заманауи мұражайды көздеді. Заманауи тапсырыстар үшін ол тапсырыс беруге ұсынған суреттердің тізімін жасады, оның ішінде Тиеполо, Питтони және Пьяццеттаның тарихи картиналары; Кастильонеден жануарлар бейнеленген көріністер, ал Панниниден қираған ғимараттармен ведуталар. Ол Балестра, Буше және Донато Кретіден «әдемі және жеңіл» (suggetti graziosi e leggeri) туындыларды қалаған. Ол сондай-ақ Джузеппе Ногари, Бернардо Беллотто және Франческо Павона сияқты суретшілерді қолдады. 1747 жылы Алгаротти Потсдамға оралып, сарайдың камерагері болды, бірақ Геркуланумдағы археологиялық қазбаларды зерттеу үшін кетіп қалды. 1749 жылы ол Берлинге көшті. Алгаротти ауруға шалдыққан Георг Венцеслаус фон Кнобельсдорфтың архитектуралық жобаларын аяқтаумен айналысты. 1753 жылдың ақпанында Пруссияда бірнеше жыл тұрғаннан кейін Италияға оралды, көбінесе Болоньяда тұрды, онда ол университеттегі алғашқы жалақы алатын әйел профессор Лора Бассимен дос болды. 1759 жылы Алгаротти Парма қаласындағы жаңа опера стиліне қатысты. Ол Гийом дю Тилло мен Парма герцогына ықпал етті. Алгароттидің «Опера туралы эссесі» (1755) либретто авторы Карло Инноченцо Фругони мен композитор Томмазо Траеттаға, сондай-ақ Глюктің реформалық идеологиясының дамуына зор әсер етті. Алгаротти опера сериясының өте қарапайым үлгісін ұсынды, онда музыка, балет немесе қойылымнан гөрі драма басым болды. Драманың өзі «көрерменнің көзі мен құлағына ләззат сыйлап, олардың сезімдерін оятып, сонымен қатар ақылға және ортақ санаға қайшы келмеуі керек». Алгароттидің идеялары Глюк пен оның либретто авторы Кальзабигиге әсер етті, олар «Орфей және Эвридика» туындысын жазды. 1762 жылы Алгаротти Пизаға көшті, онда туберкулезден қайтыс болды. Латын тілінде мәтін жазу үшін бірнеше рет Алгароттидің көмегіне жүгінген Ұлы Фридрих оның естелігіне Кампо-Сантода орнатылатын ескерткіш үшін мәтін жіберді.
Algarotti's choice of works reflects the encyclopedic interests of the Neoclassic era; he was uninterested in developing a single unitary stylistic collection, and envisioned a modern museum, a catalog of styles from across the ages. For contemporary commissions, he wrote up a list of paintings he recommended commissioning, including history paintings from Tiepolo, Pittoni, and Piazzetta; scenes with animals from Castiglione, and veduta with ruins from Pannini. He wanted "suggetti graziosi e leggeri" from Balestra, Boucher, and Donato Creti. Other artists he supported were Giuseppe Nogari, Bernardo Bellotto, and Francesco Pavona. In 1747 Algarotti went back to Potsdam and became court chamberlain, but left to visit the archeological diggings at Herculaneum. In 1749 he moved to Berlin. Algarotti was involved in finishing the architectural designs of Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff who had fallen ill. In February 1753, after several years residing in Prussia, he returned to Italy, living most of the time in Bologna, where he was friendly with Laura Bassi, the first salaried female teacher in a university. In 1759 Algarotti was involved in a new opera style in the city of Parma. He influenced Guillaume du Tillot and the Duke of Parma. Algarotti's Essay on the Opera (1755) was a major influence on the librettist Carlo Innocenzo Frugoni and the composer Tommaso Traetta, and in the development of Gluck's reformist ideology. Algarotti proposed a heavily simplified model of opera seria, with the drama pre eminent, instead of the music, ballet or staging. The drama itself should "delight the eyes and ears, to rouse up and to affect the hearts of an audience, without the risk of sinning against reason or common sense." Algarotti's ideas influenced both Gluck and his librettist Calzabigi, writing their Orfeo ed Euridice. In 1762 Algarotti moved to Pisa, where he died of tuberculosis. Frederick the Great, who several times had needed Algarotti for writing texts in Latin, sent in a text for a monument to his memory on the Campo Santo.