Кіріспе

Италиялық доминикандық монах, философ және математик (1548–1600) – итальяндық философ Джордано Бруно.

Джордано Бруно (/dʒ//ɔr/'/d//ɑː//n//oʊ// /'/b//r//uː//n//oʊ/; dʒorˈdaːno ˈbruːno; Iordanus Brunus Nolanus; туған Филиппо Бруно, қаңтар немесе ақпан 1548 – 17 ақпан 1600) – итальяндық философ, ақын, космологиялық теоретик және эзотерик. Ол космологиялық теорияларымен танымал, олар сол кездегі жаңа Коперник моделін кеңейтті. Ол жұлдыздарды өз планеталарымен (экзопланеталармен) қоршалған алыс күндер деп ұсынды және бұл планеталарда өмір дамуы мүмкін деген болжамды айтты, бұл космологиялық позиция ғарыштық плюрализм деп аталады. Сондай-ақ, ол ғаламның шексіз екенін және оның ортасы жоқ екенін мәлімдеді. Бруно доминикандық монах ретінде бастағанмен, Женевада тұрғанда кальвинизмді қабылдады. Кейіннен Рим инквизициясы оны мәңгілік жаза, үштік, Мәсіхтің құдайлығы, Марияның тазалығы және транссубстанциация сияқты негізгі католик доктриналарын жоққа шығарды деген айыппен соттады. Бруноның пантеизмі шіркеу үшін жеңіл қабылданбады, сондай-ақ оның жанның қайта тууы туралы метапсихоз ілімі де. Инквизиция оны кінәлі деп тапты және 1600 жылы Римдегі Кампо-де-Фьориде тірідей өртеді. Өлімінен кейін, ол үлкен даңққа ие болды, әсіресе 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы комментаторлар оны ғылым үшін шейіт деп есептеді. Алайда, көптеген тарихшылар оның сотталуының себебі оның космологиялық көзқарастары емес, оның діни және өлімнен кейінгі өмірге қатысты көзқарастары болғанын мойындайды, бірақ кейбіреулер Бруноның өлімінің басты себебі оның космологиялық көзқарастары болды деп санайды. Бруноның ісі әлі де еркін ойлау және жаңа ғылымдар тарихындағы маңызды оқиға ретінде қарастырылады. Космологиядан басқа, Бруно жад өнері туралы, яғни жадты жаттап алу техникалары мен принциптерінің жиынтығы туралы кеңінен жазды. Тарихшы Франсис Йейтс Бруноның ежелгі грек философы Эмпедокл, неоплатонизм, Ренессанс герметизмі және Гермес Трисмегист туралы аңыздар сияқты Жаратылыс кітабына қатты әсер еткенін айтады. Бруно туралы басқа зерттеулер математикаға сапалық тәсіліне және геометрияның кеңістіктік ұғымдарын тілге қолдануына бағытталған.

Алғашқы жылдары, 15481576

1548 жылы Нолада (қазіргі Неаполь провинциясындағы коммуна, Оңтүстік Италияның Кампания аймағында, сол кезде Неаполь Корольдігінің бір бөлігі болған) туған Филиппо Бруно, солтүстік Италиялық саяхатшы Джованни Бруноның (1517 – шамамен 1592) және Фраулисса Саволиноның (1520 – ?) ұлы еді. Жастық шағында білім алу үшін Неапольге жіберілді. Ол ондағы Августин монастырында жеке оқытылды және Studium Generale-дегі ашық лекцияларға қатысты. 17 жасында Неапольдегі Сан-Доменико Маджоре монастырына Доминикан орденіне кірді, метафизика пәнінің оқытушысы Джордано Криспоның құрметіне Джордано есімін алды. Ол онда оқуын жалғастырып, тәлімгерлікке аяқтап, 1572 жылы 24 жасында дін қызметкері болып бекітілді. Неапольде болған кезінде есте сақтау өнеріндегі шеберлігімен танылды және бір рет Римге барып, Папа Пий V және кардинал Ребибаның алдында есте сақтау жүйесін көрсетті. Кейінірек Бруно, сол кезде Папаның оған жоғалған «Нұхтың кемесі туралы» еңбегін арнауын қабылдағанын айтты. Бруно ерекше қабілеттерімен көзге түссе де, еркін ойлауға құштарлығы мен тыйым салынған кітаптарға әуеленуі оған көп ұзамай қиындықтар туғызды. Өмірінде тудырған дауларды ескерсек, оның он бір жыл бойы монастырь жүйесінде қалуы таң қалдырады. Көп жылдар өткен соң сотта Венеция инквизиторларына берген куәлігінде ол екі рет оған қарсы іс қозғалғанын айтты: әулиелердің суреттерін тастағаны үшін, тек крестті қалдырғаны үшін және жаңадан келген оқушыға даулы мәтіндерді ұсынғаны үшін. Мұндай мінез-құлықты елеусіз қалдыруға болар еді, бірақ Бруно арий ересін қорғады деген айыптама және оның түсіндірмелері жазылған Эразмның тыйым салынған еңбектерінің көшірмесі монастырьдің дәретханасында табылғанда жағдай одан да ушықты. Неапольде оған қарсы айыптама дайындалып жатқанын білгенде, ол қашып кетіп, кем дегенде бір уақытқа діни киімдерін тастады.

Қаңғып жүрген алғашқы жылдары, 15761583

Бруно алдымен Генуяның Ноли портына, содан кейін Савонаға, Туринге және ақырында Венецияға барды, онда ол жоғалған еңбегін – «Уақыттың белгілері туралы» жариялады. Доминикандық Ремиджио Наннини Фиорентиноның рұқсатымен (оның сотында мәлімдегенідей) бұл жұмыстың жарыққа шығуына мүмкіндік болды. Венециядан Падуаға барып, ол доминикандықтармен кездесті, олар оны діни киімді қайта киюге көндірді. Падуядан ол Бергамоға, ал одан кейін Альп таулары арқылы Шамбери мен Лионға барды. Осыдан кейін оның қозғалысы белгісіз болып қалды. 1579 жылы Бруно Женеваға келді. Бруноның өмірбаянын жазған Д. В. Сингер былай деп атап өтеді: «Бруноның протестант болғаны туралы сұрақ туындаған, және ол кальвинист шіркеуіне қосылған деген дәлелдер бар». Венециядағы сотта ол инквизиторларға Женевада итальян босқындарына көмектескен Неапольдің маркизі де Викоға: «Мен қаланың дінін қабылдауға ниеттенген жоқпын. Мен тек қана еркіндік пен қауіпсіздікте өмір сүру үшін сол жерде қала бергім келді» деді. Бруно өзіне шалбар тігіп алды, ал маркиз және басқалар оған киінуге қажетті семсер, бас киім, плащ және басқа да заттарды сыйлады; осы киімдерде Бруно енді діни қызметкер ретінде танылмайтын болды. Бруноның жағдайы біршама жақсарған сияқты, ол 1579 жылдың мамыр айында Женева университетінің ректорлық кітабына өз атын жазды. Бірақ оның мінезіне сай, ол көп уақыт үнсіз қала алмады. Тамыз айында ол атақты профессор Антуан де Ла Фейдің [fr] еңбегіне шабуыл жасады. Бруно мен баспагер Жан Бержон дереу тұтқындалды. Кешірім сұраудың орнына, Бруно басылымын қорғауды жалғастыруды талап етті. Оған діни қағидаларды орындау құқығынан бас тартты. Бұл құқық тез арада қалпына келтірілсе де, ол Женевадан кетіп қалды. Ол Францияға барып, алдымен Лионға келді, кейін бір уақыт (1580–1581) Тулузада тұрып, теология ғылымдарының докторы атағын алды және студенттер оны философиядан дәріс беруге таңдады. Ол сонымен қатар католицизмге қайта оралуға тырысты, бірақ оған жүгінген иезуит діни қызметкері кешірім беруден бас тартты. 1581 жылдың жазында діни қақтығыстар басталғанда, ол Парижге көшіп барды. Ол онда теологиялық тақырыптар бойынша отыз дәріс оқыды және өзінің керемет есте сақтау қабілетімен танымал болды. Оның таланты король Генрих III-нің назарын аударды; Бруно кейіннен былай деп баяндады: «Мен өзімді осындай деңгейге жеткіздім, сондықтан король Генрих III мені бір күні шақырып, мендегі есте сақтау қабілетім табиғи ма, әлде сиқырлы өнер арқылы алынған ба деп сұрады. Мен оны магиядан емес, жүйелі білімнен пайда болғанына көндірдім, және осыдан кейін мен «Идеялар көлеңкесі» атты есте сақтау туралы кітап басып шығардым, оны Ұлылыққа арнадым. Ол маған бірден төлемақымен ерекше лекторлық лауазым берді». Парижде Бруно өзінің күшті француз меценаттарының қорғауында болды. Осы кезеңде ол жадынамалық туралы бірнеше еңбектер жариялады, соның ішінде «Идеялар көлеңкесі туралы» (1582), «Есте сақтау өнері» (1582) және «Circe's Song» (1582; сипатталған). Бұлардың барлығы оның жүйелі білім мен тәжірибеге негізделген жадынамалық модельдеріне негізделген, ал Петрус Рамустың содан кейін танымал болған қарапайым логикалық жадынамалық әдістеріне қарсы болды. Бруно сонымен қатар өзінің кейбір философиялық ұстанымдарын жинақтап, «Шамшы» (1582) атты комедия жариялады. XVI ғасырда бағыштаулар, әдетте, алдын ала бекітілді, сондықтан еңбектерді жеке тұлғаның қорғауына беруге мүмкіндік берді. Бруно король Генрих III, сэр Филип Сидней, Мишель де Кастельнау (Англиядағы француз елшісі) және, мүмкін, Папа Пий V сияқты тұлғаларға арналған шығармаларын ескерсек, бұл көшпелі адамның мәртебесі күрт өскенін және ықпалды шеңберлерде қозғалыс жасағанын көруге болады.

Англия, 15831585 жыл

1583 жылғы сәуірде Бруно Генрих III-нің ұсыным хаттарымен Франция елшісі Мишель де Кастельнаудың қонағы ретінде Англияға барды. Бруно француз елшілігінде сөздік жазушы Джон Флориомен бірге тұрды. Ол жерде ол ақын Филипп Сиднимен (оған екі кітап арнады) және Джон Дидің айналасындағы Герметикалық үйірдің басқа мүшелерімен танысты, бірақ Бруноның Димен кездескеніне ешқандай дәлел жоқ. Ол сондай-ақ Оксфордта дәріс оқыды және онда оқытушылық лауазым алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Оның көзқарастары, әсіресе Линкольн колледжінің ректоры, кейін Оксфорд епискобы Джон Андерхиллмен және кейін Кентербери архиепискобы болған Джордж Эбботпен келіспеушілік тудырды. Эббот Бруноны "жердің айналып, аспанның тұрақтап қалғанын" қолдағаны үшін сынап, "ішінде оның басы айналып, миы тұрақтап қалмағанын" айтты, сондай-ақ Бруноның Фичиноның еңбегін жалғандап, бұрмалағанын анықтады, бұл Бруноны континентке қайта оралуға мәжбүр етті. Дегенмен, Англиядағы оның тұруы жемісті болды. Осы кезеңде Бруно өзінің ең маңызды еңбектерін, оның ішінде алты "Италиялық диалогтарды" аяқтады және жариялады: космологиялық трактаттар La cena de le ceneri (Күл сәрсенбісі кешкі асы, 1584), De la causa, principio et uno (Себеп, қағида және біртүлік туралы, 1584), De l'infinito, universo et mondi (Шексіздік, Ғалам және Әлемдер туралы, 1584), сондай-ақ Lo spaccio de la bestia trionfante (Жеңіске жеткен аңның қуылғаны, 1584) және it (Батырлық құмарлық туралы, 1585). Олардың кейбіреулерін Джон Чарлвуд баспаға шығарды. Бруноның Лондонда жариялаған кейбір еңбектері, әсіресе "Күл сәрсенбісі кешкі асы", сынға ұшырады. Бруноның даулы пікірлері мен әдепсіз тілі оның достарының қолдауын жоғалтты. Джон Боссидің теориясына сәйкес, Лондондағы француз елшілігінде тұрып, Бруно "Генри Фагот" псевдонимімен королева Елизаветаның мемлекеттік хатшысы сэр Фрэнсис Уолсингхам үшін католиктердің құпия жоспарларын тыңдап, ақпарат жинаған. Бруноның Англияда болған кезінде ғаламның шексіз екенін алғаш ұсынған деп есептеледі, бірақ ағылшын ғалымы Томас Диггес бұл идеяны 1576 жылы, Брунодан сегіз жыл бұрын жариялаған еңбегінде айтқан. Шексіз ғалам мен басқа планеталарда өмірдің болу мүмкіндігін бұрын 1440 жылы жарық көрген "Оқулы білімсіздік туралы" еңбегінде неміс католик кардиналы Николай Куза ұсынған. Бруно өзінің көп әлемдер туралы түсінігін осы бұрынғы ғалымға, оны "құдайлық Кузан" деп атап, қарызды деп есептеді.

1585-1592 жылдары жер аударылған соңғы жылдары

1585 жылдың қазан айында Кастельнау Францияға қайта шақырылды, ал Бруно онымен бірге келді. Парижде Бруно саяси жағдайдың шиеленіскенін байқады. Сонымен қатар, Аристотельдің табиғаттану ғылымына қарсы 120 тезисі оның беделін тез арада түсірді. 1586 жылы осы тезистерге байланысты болған қатыгез даудан кейін ол Францияны тастап, Германияға кетті. Германияда ол Марбургте оқытушылық қызметке орналаса алмады, бірақ Виттенбергте оқытуға рұқсат алды, онда ол екі жыл бойы Аристотель туралы дәріс берді. Дегенмен, ондағы рухани ахуалдың өзгеруіне байланысты оны енді қабылдамады және 1588 жылы Прагаға барды, онда Рудольф II-ден 300 талер алды, бірақ оқытушылық лауазымына ие бола алмады. Ол Хельмштедтте қысқа мерзімге профессор болып жұмыс істеді, бірақ 1590 жылы лютерандар оны діннен шығарғандықтан қайтадан қашуға мәжбүр болды. Осы кезеңде ол өзінің досы және хатшысы Джованни Беслердің диктанты бойынша бірнеше латын еңбектерін жазды, олардың ішінде «De Magia» (Магия туралы), «Theses De Magia» (Магия туралы тезистер) және «De Vinculis in Genere» (Жалпы байланыс туралы еңбек) кіретін еді. Бұлардың барлығы Беслер (немесе Бислер) тарапынан 1589 және 1590 жылдар аралығында жазылған немесе тіркелген. Ол сондай-ақ «De Imaginum, Signorum, Et Idearum Compositione» (Суреттердің, белгілердің және идеялардың құрамы туралы, 1591) еңбегін жариялады. 1591 жылы ол Франкфуртта болды, онда ол венециялық ақсүйек Джованни Моченигодан шақыру алды, ол есте сақтау өнерін үйренуге ниеттенді, сонымен қатар Падуа университетіндегі математика кафедрасының бос екенін естіді. Осы уақытта Инквизиция өзінің қатаңдығын жоғалтып жатқандай көрінді, және Венеция Республикасы Италия түбегіндегі ең либералды мемлекет болғандықтан, Бруно Италияға оралудың қателігін жасады. Ол алдымен Падуаға барып, қысқа мерзімге оқытушылық қызмет атқарды, сондай-ақ математика кафедрасына үміткер болды, бірақ бір жылдан кейін ол Галилео Галилейге берілді. Бруно Моченигоның шақыруын қабылдап, 1592 жылдың наурыз айында Венецияға көшіп келді. Шамамен екі ай бойы ол Моченигоның үйінде тәрбиеші болып жұмыс істеді, оған өзінің кейбір ерекше идеяларын айтты. Мочениго оны Венеция Инквизициясына шағымдады, нәтижесінде Бруно 1592 жылдың 22 мамырында тұтқындалды. Моченигоның шағымына негізделген Венециядағы оған қарсы тағылған көптеген дінсіздік және ерестік айыптарының арасында көп әлемнің бар екендігіне сенуі, сондай-ақ жеке мінез-құлқындағы бұзылыстар туралы айыптаулар болды. Бруно өзін шеберлікпен қорғады, өзінің кейбір ұстанымдарының философиялық сипатын атап өтті, басқаларын жоққа шығарды және кейбір догмалық мәселелерде күмәнданатындығын мойындады. Алайда Рим Инквизициясы оны Римге беруді талап етті. Бірнеше айлық тартысқаннан кейін, Венеция билігі мәжбүр болып келісім берді және Бруно 1593 жылдың қаңтарында Римге жіберілді.

Сыртқы келбеті

Бруноның ең ерте суреті 1715 жылы жарияланған гравюра, және Сальвестрини оны "Бруноның жалғыз белгілі портреті" деп атаған. Сальвестрини бұл суретті қазір жоғалып кеткен түпнұсқадан қайта жасалған деп санайды. Абат қолданған "дидаппер" сөзі сол кезде "кішкентай суға батып жүзетін құс" деген мағынадағы келемездеуші атау болған.

Қазіргі заманғы космологиялық нанымдар

15 ғасырдың бірінші жартысында Кузалық Николай сол кезде кеңінен қабылданған аристотелизм философиясына қарсы шығып, оның орнына орталығы барлық жерде, ал шеңбері еш жерде емес, шексіз ғаламды және сонымен қатар сансыз жұлдыздармен толы ғаламды көз алдыға келтірді. Ол сондай-ақ айналу орбиталары дөңгелек емес, олардың қозғалысы біркелкі емес екенін болжады. 16 ғасырдың екінші жартысында Коперник (1473–1543) теориясы Еуропаға тарала бастады. Коперник планеталардың қатты сфераларға бекітілгенін сақтап, жұлдыздардың көрінетін қозғалысын Жердің өз осімен айналуынан туындаған алданғандық деп қарады; ол қозғалмайтын орталық туралы түсінікті де сақтады, бірақ ол Жердің орнына Күн болды. Коперник Жердің жылына бір рет Күнді айналатын планета екенін де айтты. Дегенмен, ол планеталардың орбиталары кемелді шеңберлер – деферанттар мен эпициклдерден – құралған және жұлдыздар стационарлық сыртқы сферада бекітілген деген Птолемейдің гипотезасын сақтады. Коперниктің «De revolutionibus orbium coelestium» еңбегінің кеңінен жариялануына қарамастан, Бруноның заманында көптеген білімді католиктер Жердің ғаламның орталығы екендігі және барлық аспан денелері оны айналатыны туралы Аристотельдің геоцентрлік көзқарасын ұстанды. Ғаламның соңғы шегі – бірінші қозғалмалы, оның тәуліктік айналуын оған ғаламның бөлігі емес (бірақ аспан патшалығы ретінде оған жақын болса да) трансценденттік Құдай сыйлады, ол қозғалмайтын бастапқы қозғалтқыш және бірінші себеп еді. Белгілі жұлдыздар осы аспан сферасының бір бөлігі болды, барлығы сфераның ортасындағы қозғалмайтын Жерден бірдей қашықтықта орналасқан. Птолемей оларды 1022-ге дейін санап, 48 шоқжұлдызға топтастырды. Әр планета мөлдір шарға бекітілген. Бруноның заманындағы аз ғана астрономдар Коперниктің күн орталық модельін қабылдады. Олардың арасында неміс Михаэль Мейстлин (1550–1631), Кристоф Ротман, Иоганн Кеплер (1571–1630), ағылшын Томас Диггс (шамамен 1546–1595), «Аспан сфераларының толық сипаттамасы» еңбегінің авторы және итальяндық Галилео Галилей (1564–1642) болды.

Бруноның космологиялық мәлімдемелері

1584 жылы Бруно екі маңызды философиялық диалогты жариялады (La Cena de le Ceneri және De l'infinito universo et mondi), онда ол планеталық сфераларға қарсы пікір білдірді (Кристоф Ротман 1586 жылы, ал Тихо Браге 1587 жылы да солай істеді) және Коперник принципін растады. Әсіресе, Коперник көзқарасын қолдау үшін және Жердің қозғалысы желдің, бұлттардың қозғалысы арқылы сезілетін болады деген қарсылыққа қарсы тұру үшін, La Cena de le Ceneri еңбегінде Бруно Галилейдің салыстырмалылық принципі туралы кейбір аргументтерін болжайды. Ол сондай-ақ қазір "Галилейдің кемесі" деп аталатын мысалды қолданғанын ескеріңіз. Теофил: [ ] Бұлттар мен желдер қозғалатын ауа Жердің бір бөлігі, [ ] "Жер" деген атпен бүкіл механизмді және әртүрлі бөліктерден тұратын барлық тірі бөлікті білдіру, яғни өзендер, таулар, теңіздер, ең биік таулардың ішіндегі барлық булы және қозғалмалы ауа Жердің мүшелері ретінде оған тиесілі болуы керек, дәл сол сияқты жануарлардың өкпелерінде және басқа қуыстарында ауа [болатындай], тыныс алу, артерияларды кеңейту және өмір үшін қажетті басқа да әсерлер орындалады. Бұлттар да Жердің денесіндегі кездейсоқ қозғалыстар арқылы қозғалады және су сияқты оның ішінде болады. Жермен бірге Жердегі барлық нәрселер қозғалады. Егер Жерден тыс нүктеден Жерге бір нәрсе лақтырылса, ол Жердің қозғалысы салдарынан тік сызықтылығын жоғалтады, бұл өзен бойымен қозғалатын кемеде көрінеді, егер өзен жағалауының C нүктесінде біреу тік сызық бойымен тас лақтырса, онда тас кеменің қозғалыс жылдамдығына байланысты нысанасын қабыстамайды. Бірақ егер біреу сол кемеде, жоғары мачтаға орналасса, ол қаншалықты жылдам қозғалса да, нысанасын қабыстамайды, сондықтан төмен лақтырылған тас немесе басқа ауыр зат мачтаның жоғарғы жағындағы E нүктесінен мачтаның төменгі жағындағы D нүктесіне немесе кеменің ішіндегі қандай да бір нүктеге тік сызық бойымен келмейді. Осылайша, егер кеме ішінде D нүктесінен E нүктесіне бір адам тік сызық бойымен тас лақтырса, ол кеме қаншалықты қозғалса да, сол сызық бойынша түпке қайта оралады, егер ол кез келген шайқалуға ұшырамаса. Бруноның шексіз ғаламында аспан денелеріне қарсылық көрсетпейтін "таза ауа", эфир немесе спиритус" бар, Бруноның пікірінше, олар тұрақты емес, өздерінің импульсімен (момент) қозғалады. Ең бастысы, ол иерархиялық ғалам идеясынан толығымен бас тартты. Ғалам біртұтас, шексіз, қозғалмайтын. Оны түсіну мүмкін емес, сондықтан ол шексіз және шексіз, демек, қозғалмайтын. Бруноның космологиясы өз жарығы мен жылуын шығаратын және айналасында басқа денелер қозғалатын "күндерді" және күннің айналасында қозғалып, олардан жарық пен жылу алатын "жерлерді" ажыратады. Бруно кейбір, мүмкін, барлық классикалық тұрақты жұлдыздар шын мәнінде күндер екенін болжады. Бруно басқа әлемдердің "қасиеттері мен табиғаты Жерден кем емес" екенін және Жер сияқты "жануарлар мен адамдар бар" екенін жазды. XVI ғасырдың соңында және XVII ғасыр бойы Бруноның идеялары мазаққа ұшырады, пікірталас тудырды немесе шабыттандырды. Мысалы, Маргарет Кавендиш 1664 жылы "Өлеңдер мен қиялдар" еңбегінде "атомдарға" және "сыныпсыз әлемдерге" қарсы өлеңдер сериясын жазды. Бруноның шындығы, тіпті ішінара болса да, Ньютон космологиясының салдары мен әсерін күтуге тиіс болды. Бруноның қазіргі заманғы ғылымның пайда болуына қосқан үлесі әлі де даулы. Кейбір ғалымдар Франсис Йейтспен келісіп, ғаламның шексіздігі және геоцентрлік құрылымның болмауы туралы Бруноның идеяларының ескі мен жаңа арасындағы маңызды тоғысқан нүкте екенін атап өтеді. Басқалары Бруноның көптеген әлемдер туралы идеясында кванттық механиканың Эверетттің көптеген әлемдерінің түсіндірмесі алдындағы таза, бөлінбейтін Біреудің шексіз мүмкіндіктерін көреді. Көптеген ғалымдар Бруноның теологиялық ұстанымын пантеизм деп атап көрсетсе, бірнешеуі оны пандеизм деп сипаттады, ал кейбіреулері панентеизм деп те атайды. Физик және философ Макс Бернхард Вайнштейн өзінің "Діннен, философиядан және табиғаттан туындайтын дүние және өмірге көзқарас" атты еңбегінде пандеизмнің теологиялық моделі Бруноның ілімінде, әсіресе "Құдай түсінігі ғаламнан бөлінбеген..." ретінде күшті түрде көрінетінін жазды. Алайда Отто Керн Вайнштейннің Бруноның, сондай-ақ Джон Скот Эриугена, Николай Кузанский, Мендельсон және Лессинг сияқты басқа да тарихи философтардың пандеист болғаны немесе пандеизмге бейімділігі туралы кеңінен тараған тұжырымдарына қарсы шықты. Discover журналының редакторы Кори С. Пауэлл де Бруноның космологиясын пандеистік деп сипаттады, ол "анимистік немесе Пандеистік теологияны дамыту құралы" болғанын жазды, және Бруноның пандеист екендігі туралы бұл бағамен ғылым жазушысы Майкл Ньютон Киас және The Daily Beast жазушысы Дэвид Сессионс келісті.

Ватиканның соңғы ұстанымы

Ватикан Бруноның соты мен өлімі туралы аз ғана ресми мәлімдеме жариялаған. 1942 жылы Бруноның сотына қатысты бірнеше жоғалған құжаттарды тапқан кардинал Джованни Меркати, шіркеудің оны айыптауы толыққанды негізделген екенін мәлімдеді. Бруноның өлімінің 400 жылдығында, 2000 жылы кардинал Анджело Содано Бруноның өлімін "қасіретті оқиға" деп атады, бірақ өкінішіне қарамастан, Бруноның судьяларын қорғады, олардың "еркіндікті қорғауға және жалпы жақсартуға ұмтылғанын" және "оның өмірін сақтау үшін бар күштерін салғанын" айтты. Сол жылы папа Иоанн Павел II "шындық қызметінде зорлық-зомбылық жасағандардың" барлығынан кешірім сұрады.

Ғылымның шейітін

Кейбір авторлар Бруноны «ғылымның шейіті» деп сипаттап, шамамен 1610 жылы басталған Галилей ісімен салыстырады. А. М. Патерсон Бруно және оның «гелиоцентрлік күн жүйесі» туралы былай деп жазады: «Ол өз қорытындыларына қандай да бір мистикалық аян арқылы келді деп есептемеу керек». Патерсон Гегельдің Бруно «адам санасының диалектикалық құрылымы арқылы ғаламдағы барлық табиғи нәрселерді білуді түсінетін заманауи білім теориясын қадағалайды» деген пікірін қайталайды. Ингено Бруно Лукрецийдің «адамды өлімнен және құдайлардан қорқудан босатуға бағытталған» философиясын қабылдағанын айтады. «Себеп, принцип және біртүтаслық» атты Бруноның туындысындағы кейіпкерлер «табиғи нәрселер туралы болжамдық ғылым мен білімді жетілдіруге» және «адам ақылының кемелдігіне ең оңай және ең жоғары дәрежеде қол жеткізе алатын, сондай-ақ табиғаттың шындығына ең жақын болатын» философияны құруға ұмтылады. Басқа ғалымдар мұндай көзқарастарға қарсы шығып, Бруноның ғылым үшін көрсеткен құрбандығын асыра сілтегендіктен немесе тіпті жалған деп санайды. Ятс пікірінше, «XIX ғасырдың либералдары» Бруноның коперникшілдігіне «қатты қуанғанмен», «Бруно Коперниктің ғылыми еңбегін ғылымға дейінгі кезеңге, герметизмге қайтарады, коперниктік схеманы құдайлық сырлардың иероглифі ретінде түсіндіреді». Тарихшы Мордехай Файнгольдтың сөзіне сәйкес, «Джордано Бруноны құрметтеушілер де, сыншылар да оның мақтанғақ және тәкаппар болғанын, өз пікірін жоғары бағалағанын және оған тіпті ең аз қарсылық білдіргендерге де шыдамсыздық танытқанын мойындайды». Бруноның Оксфорд университетіне сапары кезіндегі қабылдамаушылық туралы әңгімелесуде Файнгольд «оның идеяларына қарағанда, Бруноның мінез-құлқы, тілі және өзіне сенімділігі ренжітуге себеп болған болуы мүмкін» деген пікірді білдіреді.

Теологиялық ересектер

Гегель өзінің «Философия тарихы туралы дәрістерінде» Бруноның өмірін «барлық католик сенімдерін, тек ғана билікке негізделгенін батыл жоққа шығарды» деп жазды. Альфонсо Ингено Бруноның философиясы «Реформацияның дамуына қарсы тұрады, бүкіл христиан дінінің шындық құндылығына күмән келтіреді және Мәсіх адамзатты алдады деп мәлімдейді. Бруно енді біз шексіз ғаламдағы барлық нәрсенің мәңгілік өзгеруін басқаратын әмбебап заңды тани алатынымызды айтады». А. М. Патерсонның айтуынша, паптың Бруноны айыптау туралы ресми жазбасы әлі күнге дейін сақталмаған, бірақ оның ересіне «шексіз ғалам және сансыз әлемдер туралы ілім» және «жердің қозғалысы» туралы сенімдері кірген. Майкл Уайт Бруноның Аристотельге қарсылық білдіргені, ариандыққа қызығушылық танытқаны, Эразмның еңбектерін оқығаны және тыйым салынған мәтіндерді иеленгені үшін инквизиция оның өмірінің басында қудалаған болуы мүмкін дейді. Уайт Бруноның кейінгі ересі «көп қырлы» болды және оның шексіз әлемдер туралы түсінігіне негізделген болуы мүмкін деп санайды. «Бұл, мүмкін, ең қауіпті идея болды. Егер басқа әлемдерде саналы тіршілік иелері болса, олар да өздерінің келулерін бастан өткерді ме? Бұл ой тіпті көзге де келмейді». Стенфорд философия энциклопедиясының мәліметінше, «1600 жылы Коперник жүйесіне қатысты католиктердің ресми ұстанымы болған жоқ, және ол ересь емес еді. Бруноны еретик ретінде өртегені Коперник космологиясын қолдаған жазбаларымен байланысты емес». Ватиканның елшілік архивінің веб-сайтында Бруноға қарсы Римдегі сот ісінің қорытындысы талқыланған: «Жаңа астрономияның тууы мен Аристотель философиясының құлдырауы кезінде, ғылым мен сенім арасындағы қарым-қатынас туралы маңызды себептермен, Жордано Бруноны тергеген бұл бөлмелерде, он алты жылдан кейін, Бруноның еретик тезистеріне қарсы шыққан кардинал Беллармино Галилео Галилейді шақырды, ол да әйгілі инквизициялық сотқа ұшырады, бірақ, әлдеқандай жақсылыққа орай, оның ісі қарапайым мойынұсаумен аяқталды».

Көркем суреттер

1870 жылы Италия патшалығының Римді басып алуы және шіркеудің қала үстіндегі уақытша билігінің аяқталуынан кейін, Бруноның өлім жазаланған жерінде оған ескерткіш орнату мүмкін болды. Ескерткішке дін қызметкерлерінің тарапынан қарсылық күшті болды, бірақ соңында Рим муниципалитеті оны тұрғызып, 1889 жылы ашты. Бруноның өлім жазасына кесілуін бейнелейтін, Александр Ползиннің жобалаған, басымен төмен қарап тұрған адамның мүсіні 2008 жылдың 2 наурызында Берлиндегі Потсдам Плац станциясына орнатылды. Бруноның ретроспективті бейнелеуінде ол доминикан капотесімен, бірақ шашы қырқылмай (тонурсыз) көрсетіледі. Эдвард Госселин Бруноның кем дегенде 1579 жылға дейін шашын қырқып қалғанын және одан кейін де киюі мүмкін екенін айтты. Бруноның идеализированды анимациялық нұсқасы 2014 жылғы «Космос: Уақыт-кеңістік оdisсеясы» телесериалының бірінші эпизодында пайда болады. Бұл бейнеде Бруно заманауи түрде, шашы қырқылмай, дін қызметкерлерінің киімдерімен, бірақ капотесіз көрсетілген. «Космос» Бруноны басқа әлемдерге сенгендігінен бас тартқандықтан ақырында өлім жазасына кесілген кедей философ ретінде бейнелейді. Бұл бейнелеуді кейбіреулер тым қарапайым немесе тарихи нақты емес деп сынға алды. «Discover» журналының Corey S. Powell Бруно туралы былай дейді: «Оның көп орын ауыстыруының басты себебі – ол дауласуға жақын, сарказмды және дау-дамайға бейім болған. Ол өте зиялы, күрделі, қиын адам еді». Чеслав Милоштің 1943 жылғы «Campo Dei Fiori» туындысы, Бруноның тағдырына деген бейжайлық пен Польшаның сол кездегі оккупациясының құрбандарына деген бейжайлық арасындағы параллельді көрсетеді. Рэндалл Джарреллдің 1958 жылғы «Емансипаторлар» туындысы, Бруноны Галилей мен Ньютонмен бірге, қазіргі заманғы ғылыми-өнеркәсіптік әлемнің бастаушысы ретінде қарастырады. Хизер МакХьюдің 1994 жылғы «What He Thought» өлеңі, Италияға сапарлаған американдық ақындар тобы туралы (мүмкін, автобиографиялық) өлең. Өлең «Hinge & Sign» жинағында жарияланды, ол Ұлттық кітап сыйлығына үміткер болды.

Көркем шығармалар

Бруно және оның "қарсылықтардың үйлесуі" теориясы (coincidentia oppositorum) Джеймс Джойстің 1939 жылғы "Финнеганс Уэйк" романында маңызды рөл атқарады. Джойс өзінің демеушісі Гарриет Шоу Уиверге жазған хатында: "Оның философиясы – бір түрі дуализм, табиғаттағы әрбір күш өзін-өзі іске асыру үшін қарама-қарсысын дамытуы керек, ал қарама-қарсылық қайтадан біріктіруге әкеледі" деп жазған. Романда Бруноға жасалған көптеген сілтемелердің ішінде, оның соты мен қиындықтарын қамти отырып, Джойс Бруноның қарсылықтардың үйлесуі (coincidentia oppositorum) тұжырымын "Броун және Нолан" (Дублин баспаларының аты) және '"brownesberrow in nolandsland" сияқты сөздермен ойын арқылы пайдаланады. 1973 жылы Джулиано Монтальдоның режиссерлігімен итальяндық-француздық "Джордано Бруно" фильмі шықты, онда Бруно рөлін Жан Мария Волонте сомдады. Моррис Уэсттің "Соңғы мойындауы" – Бруноның өлімінен кейін жарық көрген, аяқталмаған, ойдан туған автобиографиясы, Бруноның өлім жазасына кесілуі алдында жазылғандай көрінеді. Бруно С. Дж. Паррис (Стефани Мерриттің псевдонимі) жазған тарихи детективтік романдар сериясының басты кейіпкері болып табылады.

Музыкалық шығармашылық

Ханс Вернер Хензе оркестр, хор және төрт солистке арналған ірі масштабты кантатасын, Novae de infinito, Бруноның итальян тіліндегі мәтіндеріне негіздеп жазған. Бұл туынды 1972 жылы Зальцбург фестивалінде жазылып, CD Orfeo C609 031B форматында қайта жарық көрді. 1989 жылғы "Плеяды" әні американдық King's X рок-тобының екінші альбомы "Гретчен Небраскаға сапар шегеді" ("Gretchen Goes To Nebraska") альбомында Бруноның және оның Жердің дөңгелек екендігі, сондай-ақ аспанда көптеген әлемдер бар деген сенімдеріне арналған. Неофолк тобы Hautville-дің 2011 жылғы Numen Lumen альбомы Бруноның өлеңдерін қамтиды және философқа арналған. Италиялық композитор Франческо Филидей Стефано Буселлато жазған либретто негізінде "Джордано Бруно" деген опера жазды. Операның тұңғыш көрсетілімі 2015 жылдың 12 қыркүйегінде Португалияның Порту қаласындағы Casa da Música концерт залында өтті. 2016 жылғы Avenged Sevenfold хэви-метал тобының "Roman Sky" әні Бруноның өліміне арналған. Бруно Роджер Дойлдың 2017 жылғы "Heresy" электронды операсының басты кейіпкері болып табылады.

Джордано Бруно қоры

Джордано Бруно қоры (German: Giordano Bruno Stiftung) – Германияда орналасқан коммерциялық емес қоры болып табылады, ол "Эволюциялық гуманизмді қолдау" мақсатын ұстанады. Оны 2004 жылы кәсіпкер Герберт Стеффен құрған. Джордано Бруно қоры діни фундаментализм және ұлтшылдыққа қарсы сын тұрғысынан қарады.

Джордано Бруно ескерткіш сыйлығы

SETI лигасы жыл сайын Джордано Бруноның есімін ардақтау үшін сыйлық тағайындайды. Бұл сыйлық SETI (космостағы интеллектуалды өмірді іздеу) саласындағы еңбектерімен көзге түскен лайықты тұлғаға немесе тұлғаларға беріледі. Бұл сыйлықты 1995 жылы әлеуметтанушы Дональд Тартер Бруноның қайтыс болғанына 395 жыл толуына орай ұсынған. Тағайындалатын кубок "Бруно" деп аталады.

Бруноның есімімен аталған астрономиялық нысандар

Айдың қас жағындағы 22 км соққы кратері Джордано Бруно оның құрметіне аталған, сондай-ақ негізгі белдеудегі 5148 Джордано және 13223 Cenaceneri астероидтары да оның есімімен аталады; соңғысы оның «La Cena de le Ceneri» («Күл сәрсенбілік кешкі ас») философиялық диалогына байланысты аталған (жоғарыда қараңыз).

Жинақтар

Джордани Бруни Нолани латын тілінде жазылған опералары (Джордано Бруно Ноланның латын тілінде жазылған шығармалары), Dritter Band (1962) / Ф. Токко және Х. Вителли құрастырушылары