Чарльз Фредерик Гурни Мастерман: Британ саяхатшысы және зиялысы

Кіріспе

Британдық саясаткер және зиялы (1873–1927)

Чарльз Фредерик Гурни Мастерман PC MP (24 қазан 1873 – 17 қараша 1927) – британдық радикалды Либералдық партиясының саясаткері, зиялы және жазушы. Ол Дэвид Ллойд Джордж және Уинстон Черчилль сияқты либералдық көшбасшылармен бірге әлеуметтік әл-ауқат жобаларын, оның ішінде 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру заңын жасауға тығыз жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол үкіметтің негізгі пропаганда агенттігінде маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір

Мастерман – Сассекс округындағы Ротерфилд Холлдан шыққан Томас Уильям Мастерманның үшінші ұлы. Оның үлкен ағалары болашақ табиғат зерттеушісі Артур Мастерман және болашақ епископ Говард Мастерман болды. Анасының жағынан Мастерман Уильям Броди Гурнидің немересі және Элизабет Фрайдың қашық туысы еді. Ол Уэймут колледжінде және Кембридж университетінің Крайст колледжінде білім алды, онда ол 1895 жылдан 1896 жылға дейін Одақтың президенті, ал Кембридж университетінің Либералдық клубының бірлескен хатшысы болды. Университетте оның екі басты қызығушылығы болды: әлеуметтік реформа (христиандық социализмнің ықпалымен) және әдебиет. Оның алғашқы жарияланған еңбегі – «Абисс» («The Abyss») атты, Лондонның оңтүстік-шығысындағы кемтар аудандарында тұрып, анонимді түрде жазған мақалалар жинағы. Бұл өте әсерлі туындылар еді және оның әдеби бейімділігін көрсетті. Осыдан кейін Мастерман журналист болып, Форд Мадокс Фордпен бірге «Ағылшын шолуын» («English Review») редакциялады. 1900 жылдың ақпанында ол Крайст колледжінің кіші ғылыми қызметкері болып сайланды. 1901 жылы ол сол кездегі көрнекті тұлғалардың эсселер жинағын редакциялады, ол «Империяның жүрегі: Англиядағы қазіргі қала өмірі мәселелері туралы талқылау» («The Heart of the Empire: a discussion of Problems of Modern City Life in England») деп аталды. 1905 жылы ол өзінің эсселер жинағын «Өзгеріс қатерінде» («In Peril of Change») деп жариялады. Сондай-ақ ол 1907 жылы жарық көрген дін қызметкері Ф. Д. Морис (Фредерик Денисон Морис) туралы өмірбаян жазды. 1906 жылға дейінгі жылдары ол көптеген әдеби достық байланыстарды орнатты, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық пропаганда басшысы ретінде оның болашақ мансабында маңызды рөл атқарды.

Саяси мансап

Мастерман 1903 жылы Дуличте өткен қосымша сайлауда сәтсіз үміткер болды, бірақ 1906 жылғы жалпы сайлауда Либералдық партияның күшті жеңісімен ол Уэст-Хэм-Норд округінен Парламент мүшесі болып сайланды. 1909 жылы ол ең танымал кітабын – «Англияның жағдайы» атты шығармасын жариялады, ол заманауи қоғамды, әсіресе жұмысшы табының жағдайын зерттейтін еңбек болды. Мастерман 1909 жылғы «Халық бюджеті» мәселесінде либералдық көшбасшылар Уинстон Черчилль мен Дэвид Ллойд Джорджпен тығыз байланыста жұмыс істеді. 1911 жылы ол Қаржы заң жобасын, Даму заң жобасын, Дүкендер жұмыс уақыты заң жобасын және Көмір шахталары заң жобасын жазуға белсенді қатысты. Сондай-ақ, ол 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру заңының Парламенттен өтуіне жауапты болды. Ол кандидат ретінде орташа нәтиже көрсетті, өйткені жеңіске жеткеннен гөрі көбірек жеңіліске ұшырады. Ол 1910 жылдың қаңтарында және желтоқсанында Уэст-Хэм-Нордтен қайта сайланды. Бірақ екінші сайлаудан кейін, сайлау шығындарының заңсыз есептелуіне байланысты оны депутаттығынан шеттету туралы петиция берілді, және ол қабылданды. 1911 жылдың шілдесінде Мастерман Бетнал Грин Оңтүстік-Батыс сайлау округінде өткен қосымша сайлауда Парламентке қайта оралды. 1912 жылы ол Сыртқы кеңеске (Privy Council) мүше болды, ал 1914 жылы ең маңызды лауазымын – Ланкастер герцогтығының канцлері қызметін атқару үшін Кабинетке тағайындалды. Алайда, сол кездегі заңға сәйкес, ол Кабинетке кірген кезде өзінің мандатын қайтадан сайлаудан өткізуге тиіс болды. Мастерман ақпан айында өзінің мандатын жоғалтты, содан кейін мамыр айында Ипсвичте өткен қосымша сайлауға қатысып, тағы да жеңіліске ұшырады. Осының салдарынан ол үкіметтен кетті.

Соғыс уақытындағы пропагандист

1914 жылдың жазында Мастерман Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын ынталандырып, көп ұзамай "Веллингтон Хаус" деп белгілі болған Соғыс үгіт-насихат бюросының (WPB) басшысы болып тағайындалды. Оның бюросына көрнекті жазушылар Джон Бухан, Х.Г. Уэллс және Артур Конан Дойл, сондай-ақ суретшілер Фрэнсис Додт және Пол Нэш тартылды. 1917 жылы таратылғанға дейін бюро 21 тілде 300-ге жуық кітапша мен буклеттер жариялады, апта сайын 4000-нан астам үгіт-насихат суреттерін таратты және карталар, карикатуралар мен проекторлық слайдтарды бұқаралық ақпарат құралдарына жіберді. Мастерман соғыс туралы "Сомма шайқасы" сияқты фильмдерді де тапсырыс берді, ол 1916 жылдың тамызында, шайқас әлі жалғасып жатқанда, көтеріңкі рух көтеру үшін көрсетілді. Фильмге жағымды пікірлер көп болды. 1916 жылдың 22 тамызындағы "Таймс" газеті былай деп хабарлады: "Көптеген көрермендер соғыстың шындығын осылай көргеніне қызығып, әсерленді. Әйелдер кейде фильмдегі шайқастың қасіретті салдарын көруден қашу үшін көздерін жұмсаған болса да, көпшіліктің пікірі бойынша, елдегі адамдардың Пикардиядағы біздің әскерлердің не істеп, не қауіптерге тап болып, қандай қиындықтарды басынан өткеріп жатқанын білуі дұрыс еді". Оның бөлімінің басты мақсаты – АҚШ-ты Ұлыбритания мен Франция тарапынан соғысқа қатысуға ынталандыру болды. Лондон өнер саласының ең маңызды және беделді тұлғаларының кең желісіне сүйене отырып, АҚШ-та лекциялық турлар мен сурет көрмелері ұйымдастырылды, Мастерман елдегі ең ауқымды өнерге демеушілік схемаларын жасады. Бюро Буханның Ақпарат департаментіне біріктірілді. Ол екінші дүниежүзілік соғыстағы соғыс өнері схемасының үлгісіне айналды, оны сэр Кеннет Кларк басқарды. Ллойд Джордж 1917 жылдың ақпанында Мастерманды қызмет бабында төмендетті; енді ол Буханға есеп берді. Агенттік соғыс аяқталғаннан кейін дереу жабылып, Мастерман да, Бухан да әдеттегідей мемлекеттік наградаларға ие болмады. Алайда, Мастерман 1918 жылдан кейін Ллойд Джорджтың Либералдық партиялық маневрлеріне қатысты. Мастерман армян геноциді туралы хабарларды жариялауда маңызды рөл атқарды, бұл Осман империясына қарсы моральдық позицияны нығайтуға бағытталған шара болды. Осы рөлі үшін Мастерман түрік тарапынан жиі айыпталып, оның оқиғаларды өңдеп, үгіт-насихат мақсатында пайдаланғаны туралы мәлімдемелер жасалды.

In the summer of 1914, Masterman strongly supported British entry into the First World War and was soon appointed as head of the War Propaganda Bureau (WPB), known as "Wellington House." His Bureau enlisted the eminent writers John Buchan, H. G. Wells, and Arthur Conan Doyle, as well as the painters Francis Dodd and Paul Nash. Before its abolition in 1917, the Bureau published some 300 books and pamphlets in 21 languages, distributed over 4,000 propaganda photographs every week, and circulated maps, cartoons and lantern slides to the media. Masterman also commissioned films about the war such as The Battle of the Somme, which appeared in August 1916, while the battle was still in progress, as a morale booster. It received a generally favourable reception. The Times reported on 22 August 1916, "Crowded audiences were interested and thrilled to have the realities of war brought so vividly before them, and if women had sometimes to shut their eyes to escape for a moment from the tragedy of the toll of battle which the film presents, opinion seems to be general that it was wise that the people at home should have this glimpse of what our soldiers are doing and daring and suffering in Picardy." A major objective of his department was to encourage the United States to enter the war on the British and French side. Lecture tours and exhibitions of paintings were organised in the US, drawing on an extensive network of the most important and influential figures in the London arts scene, Masterman devising the most comprehensive arts patronage schemes ever to be supported in the country. It was subsumed into Buchan's Department of Information. It became a template for the war art scheme in the Second World War, headed by Sir Kenneth Clark. Lloyd George demoted Masterman in February 1917; he now reported to Buchan. The agency was peremptorily closed as soon as the war ended, and neither Masterman nor Buchan received the usual public honours. However, Masterman followed Lloyd George in his Liberal party maneuvers after 1918. Masterman played a crucial role in publicising reports of the Armenian genocide, in part to strengthen the moral case against the Ottoman Empire. For his role, Masterman has been the target of repeated Turkish allegations that he fabricated, or at least embellished, the events for propaganda purposes.

Соғыстан кейінгі мансап

1918 жылғы жалпы сайлауға Мастерман Вест-Хэмге қайтып келді, ол соғыстан бұрын бес жыл сайланған болатын. Ол «Стратфорд Вест-Хэм» жаңа округінен үміткер болды. Алайда, оның бұрынғы жетекшісі Ллойд Джордж өзінің қарсыласы – Юнионистті қолдады, соның салдарынан ол ауыр жеңіліске ұшырады. Жеке өмірге қайтқаннан кейін Мастерман кітаптар мен мақалаларын жазуын жалғастырды. 1922 жылы «Англия қалай басқарылады» деген кітабы жарық көрді. 1921 жылы ол Манчестер либералдарының радикалды бағдарламасын қолдады, бұл бағдарлама Ұлттық либералдық федерациясы тарапынан қабылданды және Ұлттық өнеркәсіптік кеңес құруды, трестер мен компанияларды мемлекеттік бақылауда ұстауды, кейбір монополияларды мемлекеттендіруді және табысқа шектеулер қоюды көздеді. 1922 жылғы жалпы сайлауда Мастерман Дербиширдегі Клей Кросс округінен сайлануға бел буды. 1918 жылғы бұрынғы сайлауда Либералдық партияның үміткері Коалициялық үкімет тарапынан қолдау алып, жеңіске жеткен еді. Ол кейіннен Коалициялық либералдық фракциясына қосылып, Ллойд Джорджтың қолдауымен Ұлттық либерал ретінде өзінің мандатын қорғады. Жергілікті либералдық ұйым коалицияға қарсы кандидатты іздеді және Мастерманды осы лауазымға ие болуға көндірді. Ол бұрынғы депутаттан шамамен екі есе көп дауыс жинады, бірақ округтің жаңа депутаты Лейбористтік партиядан шықты. Сайлаудан кейін либералдық саяхаттарда Ллойд Джордж пен оның Ұлттық либералдарының партияға оралуы талқыланды. Мастерман мұндай қадамнан алаңдады және егер осылай болса, Лейбористтік партияға өту мүмкіндігін қарастырды. Мастерманның Манчестер либералдарымен жақсы саяси байланысы болғандықтан, олар оны өздерінің сайлау округінің бірінен сайлануға шақырды, ол осы ұсынысты қабылдады. Манчестер либералдары 1923 жылғы жалпы сайлауда бес орын жеңіп алды, соның ішінде Мастерман тұрған Рашхолм округі де болды. 1923 жылғы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Мастерман әйелі Люсиге «біз енді ешқашан жеңеміз деп ойламаймын» деген ойын жеткізді. 1924 жылдың тамызында ол Лейбористтік үкімет келіскен, Кеңес үкіметіне берілген қарызға кепілдік берген келісімге қарсылық көрсетті. 1924 жылғы жалпы сайлауда Мастерман Манчестер Рашхолмде Юнионисттік партиядан келген Фрэнк Бойд Мерриманнан ауыр жеңіліске ұшырады. Англиядағы либералдық парламент мүшелерінің көпшілігі де осындай тағдырға ұшырады. 1925 жылы ол «The Nation» газетінің парламенттік тілшісі болды. Ллойд Джорджтың Либералдық партияға оралуына қатысты алғашқы алаңдаушылығынан кейін, ол партияның әлеуметтік реформалар шараларын қабылдауына қайтадан оңайлықпен қол жеткізілетінін мойындады: «Ллойд Джордж партияға оралғанда, идеялар да партияға оралды». Ллойд Джордж Либералдық партия саясатының бірнеше салаларын қарастыру үшін комиссия құрды, ал Мастерман осы комиссиялардың жұмысына қатысты, әсіресе «Көмір және энергия» саясатын дайындаған топтың құрамында болды. Ол сондай-ақ «Сары кітап» деп белгілі болған «Британияның өнеркәсіптік болашағы» атты еңбекті дайындаған комитетте де жұмыс істеді. Мастерманның денсаулығы нашарлап, есірткі және алкогольге тәуелділігі салдарынан күйзеліске түсті. Ол 1927 жылдың қараша айында Харроудағы Боуден Хаус үйінде қайтыс болды, оның қалған мүлігінің құны 452 фунт стерлингті құрады. Оның қайтыс болған жерінің мекенжайы – Вестминстер, Экклстон сквері, 46-шы Гиллингем көшесі. Ол Камбервеллдегі Сент-Джайлс шіркеуіне жерленді, онда ол он жыл бойын тұрғандығын еске салатын мемориалдық тақта орнатылған. Оның әйелі үшін де тақта орнатылған.

For the 1918 general election, Masterman returned to West Ham where he had sat for five years before the war. He contested the new seat of
Stratford West Ham. However, his old boss, Lloyd George, chose to endorse his Unionist opponent, and he was badly beaten. Back into private life, Masterman continued his high output of books and essays. In 1922, he published How England is Governed. In 1921, he supported the Manchester Liberals radical programme, adopted by the National Liberal Federation, which called for the establishment of a National Industrial Council, state supervision of trusts and combines, nationalisation of some monopolies as well as profit limitations. For the 1922 general Election, Masterman decided to contest Clay Cross in Derbyshire. At the previous election in 1918, the Liberal candidate had been endorsed by the Coalition Government and won. He subsequently took the Coalition Liberal whip and was defending his seat as a National Liberal, with the support of Lloyd George. The local Liberal association wanted an opponent of the coalition to run as their candidate and managed to attract Masterman. He outpolled the sitting member by nearly two to one, but the seat was won by the Labour candidate. After the election, there was discussion in Liberal circles, of Lloyd George and his National Liberals returning to the party. Masterman was concerned about such a move and talked about defecting to the Labour Party if that happened. Masterman's good political relationship with the Manchester Liberals resulted in their inviting him to contest one of their constituencies, which he accepted. The Manchester Liberals won five seats at the 1923 general election, including Rusholme, where Masterman stood. Following his election victory in 1923, Masterman revealed to his wife Lucy that he "thought we were never going to (win) again". In August 1924, he led the opposition to a treaty, negotiated by the Labour government, which guaranteed a loan to the Soviet government. At the General election of 1924, Masterman was heavily defeated in Manchester Rusholme by the Unionist candidate Frank Boyd Merriman. The same fate befell almost all the Liberal members of parliament in England. In 1925, he became the Parliamentary Correspondent for The Nation. Having initially expressed concerns about Lloyd George's return to the Liberal Party, he had acknowledged that it was again easier to get the party to adopt measures of social reform: "When Lloyd George came back to the party, ideas came back to the party". Lloyd George sponsored a number of reviews into areas of Liberal Party policy, and Masterman participated in those reviews, notably as part of the body that produced the policy document Coal and Power. He was also on the committee that ultimately produced Britain's Industrial Future, known as The Yellow Book. Masterman‘s health declined rapidly, hastened by drug and alcohol abuse. He died in November 1927 at Bowden House, Harrow, leaving an estate valued at only £452. His address at death was stated as 46, Gillingham Street, Eccleston Square, Westminster. He was buried in St Giles' Church, Camberwell, where a memorial tablet in the church commemorates him, stating that he had lived there for ten years. There is another for his wife.

Бағалаулар

Дін Мастерманның мансабының орталық бөлігі болды, және ол либерализм мен конформизм арасындағы Гладстондық одақты қайта жандандыруға ұмтылды. Ол жиі пайғамбарлық тіл қолданды, оған Томас Карлайл және басқа да көрегендер шабыт берді. Мастерман радикалды өзгерістерді қолдаушы ретінде ұзақ жылдар бойы беделді болды. Бір жағынан, ол ескірген Виктория дәуірінің идеалдары мен институттарына байланысты ескіше көзқарастарды сынады. Дегенмен, оның өзінің сөздері жоғары Виктория дәуірінің идеализміне терең сіңген. Ол жұмысшы табына көмек көрсету үшін кең ауқымды бағдарлама ұсынды, мысалы, жұмыс біржалары, еңбекақы комиссиялары және мектеп оқушыларына тегін тамақ беру. Тарихшылар оның бұрыннан дайындалған сайлауларда жеңіліске ұшырауына таңырқады. Ол қатты көңіл-күй өзгерістері және психикалық денсаулық мәселелері сияқты психологиялық проблемалардан зардап шекті, және оның қоғамдық мінез-құлқы көбінесе бақылаушыларға цинизм мен өзіне сенімділікке толы болып көрінді. Джон Бьюкен Мастерманды "өз заманының ең дарынды, түсініксіз және трагедиялық тағдырға беделді адамдарының бірі" деп сипаттады.

Жеке өмір

1908 жылы Мастерман Люси Бланш Литтлтонға үйленді, ол ақын, жазушы және кейін саясаткер болған генерал сэр Невилл Литтлтонның қызы еді. Ол «Жабайы нәрселер кітабы» (1910), «Өлеңдер» (1913) және «Автобустан көрініс: Лондон» (1951) кітаптарының авторы болды; сондай-ақ Мэри Гладстон (Мисс Дрю): оның күнделіктері мен хаттарын (1930) редакциялады. Олардың үш баласы болды:

Маргарет Мэри Мастерман (4 мамыр 1910 – 1 сәуір 1986), британ тіл білімі мен философиясының маманы, ең алдымен есептеу лингвистикасы және әсіресе машиналық аударма саласындағы пионерлік жұмысымен танымал. Ол Кембридж тілдік зерттеулер бөлімін құрды және Люси Кавендиш колледжінің негіздейтін мүшесі болды. Невил Чарльз Мастерман (1912–2019), Суонси университетінің тарих профессоры. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті және аудармаға көмектесу үшін жапон тілін үйрену үшін Блетчли Паркке жіберілді. Невилл Вестминстер мектебінде оқыды және әкесінің колледжінде, Кембридждің Крисст колледжінде теологияны оқыды. Дороти Хильда Мастерман (1914–1981). Люси Мастерман күйеуінің өмірбаянын 1939 жылы жариялады. Мастерманның құжаттары Бирмингем университетінің Cadbury Research Library-де сақталады.