Кіріспе

Британдық автор (1812–1904)
ағылшын амбиент-фолк тобы

Самуэль Смайлс (23 желтоқсан 1812 – 16 сәуір 1904) – британдық автор және үкімет реформаторы. Ол чартистерлік платформада үгіт жүргізгенімен, жаңа заңдардан гөрі жаңа көзқарастардан үлкен прогресс күтілетінін айтты. Оның ең маңызды еңбегі – «Өзін-өзі дамыту» (1859) жинақшылдықты қанағаттандыруды насихаттап, кедейліктің басты себебі жауапсыз мінез-құлық екенін, сонымен қатар материализм мен үкіметтің араласпау саясатын сынады. Бұл еңбек «викториялық либерализмнің қасиетті кітабы» деп аталды және британдық саяси ой-пікірге ұзаққа созылған әсер етті.

Ерте өмір және білім

Шотландияның Шығыс Лотиандағы Хэддингтон қаласында туған Смайлс, Далкит қаласының Джанет Уилсон мен Хэддингтонның Сэмюэл Смайлстың ұлы болды. Ол он бір баланың бірі еді. Оның отбасы мүшелері қатаң реформаланған пресвитериандықтар болғанымен, ол дінді ұстанбады. Ол жергілікті мектепте оқыды, бірақ 14 жасында білімін тоқтатты. Ол доктор Роберт Левинстің жанында дәрігерлік тәжірибе жинады. Бұл мүмкіндік Смайлзге 1829 жылы Эдинбург университетінде медицинаны оқуға жол ашты. Ол саясатқа деген қызығушылығын күшейтіп, Джозеф Юмның жақтасы болды. Әкесі 1832 жылғы холера эпидемиясында қайтыс болды, бірақ Смайлз анасының көмегімен оқуын жалғастыра алды. Анасы "Құдай көмектеседі" деген сеніммен отбасылық шағын дүкенді басқарды. Өзін және тоғыз кіші бауырларын асырау үшін тынбай жұмыс істегені Смайлстің болашақ өміріне зор әсер етті, бірақ ол реформаланған пресвитериандық ата-бабаларымен кейде қарама-қайшы келетін мейірімді және төзімді көзқарас қалыптастырды. 1838 жылы Смайлзге реформашыл Leeds Times газетінің редакторы лауазымы ұсынылды. Ол келесі жиырма жылды осы қалада өткізіп, 1847 жылы Вудхаус-Клиффке көшіп өтті.

Үгіт-насихатшы ретінде қызмет етуі

1837 жылы ол Эдинбург Weekly Chronicle және Leeds Times газеттеріне мақалалар жазып, парламенттік реформаны жақтады. 1861 жылы Смайлс "Квартал" журналынан "Жұмысшылардың табысы, үнемдеуі және ереуілдері" деген атпен мақала жариялады. Ол көп жағдайда кедейліктің себебінің ойсыздық екенін айтты:

1866 жылы Смайлс Ұлттық қамқорлық институтының президенті болды, бірақ 1871 жылы сал ауруынан кейін лауазымынан кетті. Globe тұрақты пайдалы құрылыс қоғамы, 493 Нью-Кросс-роуд, Депфорд SE14, 1868 жылы құрылған, 1878 жылы тіркелген. Инвесторлар мен қарыз алушылардың өзара мүддесі үшін, қайтыс болған Сэмюэл Смайлздің келісімімен құрылған. 50 жылдық мерекелік есепте (1 тамыз 1918 ж.) ол қоғамның негізін қалаушы директоры болғаны және 3 жыл бойы қатысқаны көрсетілген. Барлық негізін қалаушылар Депфордта немесе оның айналасындағы жерлерде тұрған, сондай-ақ олардың орнына келген он адам да солай болған.

Өзін-өзі қолдау

Смайлз дәрігерлік және журналистік мансаптарында көп жетістікке жете алмады. Ол бірнеше кооперативтік кәсіпорындарға қосылды, бірақ олар капиталдың жетіспеуінен сәтсіз аяқталды. Көңілі толып, ол орта таптың утопиялық армандарынан бас тартты. Соңында ол өзін-өзі жетілдірудің уединизациясында интеллектуалдық тыныс тауып, ұлттық даңққа ие болды. Оның ең танымал кітабы – «Өзін-өзі қолдау» 1845 жылғы наурыз айында Өзара көмектесу қоғамының өтініші бойынша жасаған «Жұмысшы табының білімі» атты сөзінен туындады. Онда Смайлс былай деді:

Жаңадан құрылған Routledge баспасы 1855 жылы «Өзін-өзі қолдау» кітабын басып шығарудан бас тартты. Жиырма жыл өткен соң Смайлс Джордж Routledge-тың қасындағы кешкі ас дастарқанында отырды және оған: «Ал қашан, доктор Смайлс, сіздің кітаптарыңыздың бірін басып шығаруға бізге құрметті болады?» – деді. Смайлс мырза Routledge-тың бұрын-ақ «Өзін-өзі қолдау» кітабын қабылдамағанын еске салды. Джон Мюррей кітапты пайданың жартысын бөлісу шартымен басып шығаруға дайын болғанымен, Смайлс одан бас тартты, себебі ол кітаптағы әңгімелердің жоғалуын қаламайтын. 1859 жылы Смайлс кітапты өзі басып шығарды, авторлық құқықты өзінде қалдырып, Джон Мюррейге комиссиядан он пайыз төледі. «Өзін-өзі қолдау» кітабы Смайлстың мәшһүрлікке ие болуына себепкер болды: ол бірден жетекші сарапшы және кеңес сұралатын гуру атанды. Смайлс бірден сәнге айналды және оған негіз тастау рәсіміне қатысу, портретін салу, жетім балаларға сыйлықтар тапсыру, трибунадан сөз сөйлеу туралы көптеген өтініштер келіп түсті. Адам Смайлс осы шақыруларға қуанды, бірақ әрине, олардың барлығын қабылдай алмады. Оның атқаратын жұмысы бар еді – оның міндеті ешқандай қоғамдық алаңда емес, кеңсесіндегі жұмысында жатты.

Жетекші қолжазба

Смайлс 1896 жылы "Мінез-құлық" атты кітап жариялауды жоспарлаған. Ол оны баспасына тапсырды, бірақ Джон Мюррей кітапты басып шығарудан бас тартты. 1898 жылы жариялауға рұқсат берілмеді. Смайлс 1904 жылы қайтыс болғаннан кейін "Мінез-құлық" қолжазбасы оның үстелінен табылды және Джон Мюррейдің кеңесімен жойылды. Қазіргі таңда бірде-бір көшірмесі сақталмаған.

Кейінгі өмір, өлім және ұрпақтары

Сэр Джордж Ридке Смайлстың портреті тапсырылды, ол 1877 жылы аяқталды және қазір Лондондағы Ұлттық галереяның қорында сақталуда. Оның қолжазбаларының көшірмелерін Шығыс Лотиан кеңесінің мұрағатынан табуға болады. 1892 жылы Уильям Гладстон қайтадан билікке оралып, премьер-министр ретінде екінші ирландтық өзін-өзі басқару туралы заң жобасын ұсынғанда, Смайлс Ольстердегі ұлына былай деп жазды: «Қарсылық көрсетпе. Тыныш бол, бірақ сенің есімің агитаторлардың арасында екенін көріп тұрмын. Хатың қатты алаңдатады. Гладстон билікке келді және біз азамат соғысының қаупіне тап болдық. Бұл жақсы мемлекеттік басқарудың нәтижесі бола алмайды. Дегенмен, либералды депутаттар маньякқа қолдау көрсетуде. Қайғы, қайғы либерализмге! Мен саған алты ай бұрын Б. Р. Co. компаниясына берген қарыздарымды қайтаруға бұйрық беремін, себебі мен аз ғана ақшаны әйелім мен балаларыма сақтағым келеді, емес, Ольстерліктерді қаруландыруға.». Смайлс 1893 жылы Люси Смайлске былай деп жазды: «Осы өзін-өзі басқару туралы заң жобасы қорқынышты. Мен сол азапты итті, мемлекет қайраткері деп аталатынды, елді дүрбелеңге салуына қатты таңғалам. Британияның осы бөлігіндегі көптеген адамдардың сол маньякқа, қойдың тобы сияқты қалай еліктейтінін түсінбеймін. Ол өзіне деген мақтаныштан жарылып тұр. Өкінішті, өкінішті либерализмге!». 1904 жылдың 16 сәуірінде Сэмюэл Смайлс 92 жасында Лондондағы Кенсингтонда қайтыс болды және Бромптон зиратында жерленді. Өлер алдында оған рыцарлық атақ беру ұсынылған, бірақ ол оны қабылдаудан бас тартты. Смайлстың немерелерінің арасында Ульстер Юнионист партиясының депутаты сэр Уолтер Смайлс бар. Сол тармақ арқылы Смайлс белгілі саяхатшы Медведь Гриллстың бес атасы болып табылады.

Мұра

"Өзін-өзі дамыту" викториандық либерализмнің "Библиясы" деп аталды және Смайлсты бірден танымал етті. Либералды депутат Дж. А. Роубок 1862 жылы Смайлстың "Жұмысшылардың табысы, ереуілдері мен үнемдеуі" еңбегін "өте ерекше кітап" деп атады және сөйлеген сөзінде одан үзінділер келтірді. Джордж Бернард Шоу 1889 жылғы "Фабиандық социализм туралы эсселерінде" Смайлсты "заманауи Плутарх" деп атады. Америкалық мотивациялық жазушы Орисон Свет Марден жастығында "Өзін-өзі дамыту" кітабын оқығаннан кейін Сэмюэл Смайлзден шабыт алды. Он жылдар өткен соң, ол "Алға қадам басу" (1894) еңбегін жазды және Смайлстың ықпалымен кәсіби автор атанды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жаңа либерализм, кейнсиандық экономика және социализм пайда болды, олардың барлығы үнемдеуге жағымсыз қарады. Жаңа либералды экономистер Дж. А. Хобсон мен А. Ф. Мэммери 1889 жылғы "Индустрия физиологиясы" еңбегінде сауда дағдарысы кезінде үнемдеу капитал мен еңбектің толық жұмыс таба алмауына себеп болғанын мәлімдеді. Джон Мейнард Кейнстің 1936 жылғы "Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" классикалық либералды экономиканы алмастыруға тырысты. Тұрғын үй құрылыс қауымдары өзін-өзі жетілдіру үшін үнемдеуді қабылдады, бұл "Үнемдеу" еңбегінде көрсетілген. 1897 жылы "The Halifax" газетінде "Қайғы-қасірет парақшасы" жарияланды, онда "Үнемдеудің жетіспеуі" және "Үнемдеу" тақырыптары астында қираған үй мен жақсы үй бейнеленген. Парақшада "Аздан-аздан жинасаң қалта толады", "Үйленер алдында тұратын үйің болсын" және "Бақыт келсе, мүмкіндікті пайдалан" деген сөздер жазылған. Шындығында, көптеген адамдар үнемдеуге мүмкіндік таппады, себебі банктер сол кезде шағын салымдарды қабылдамады. 1905 жылы Рипон епископы Уильям Бойд Карпентер Смайлсты мақтап былай деді: "Епископ кейбір жақтарда бұрын жоғары бағаланған өмірдің қарапайым еңбегін кемсітуге бейім екенін байқағанын айтты. Ол 40-50 жыл бұрын Лидсте жастарды өзін-өзі жетілдіруге шақыратын дәрістер оқыған Сэмюэл Смайлстың "Өзін-өзі дамытуға көмектесу" кітабын еске алды. Оның кітаптары зор құштарлықпен оқылды, бірақ әдеміліктің бар екендігін және ештеңе жасамайтынды үйрететін мектеп пайда болды. Бұл мектеп үнемдеуді сыйламады және мінез-құлыққа, мүмкін, міндеттерге де көп көңіл бөлмеді". Еңбек партиясының депутаты Дэвид Гренфелл "Көшкінші төлемдер (қажеттілікті анықтау) туралы" заң жобасын талқылау кезінде 1932 жылғы заң жобасы "құқықсыз, жалқау және ысырапшылдарға қарсы емес, еңбекқор, үнемді адамға қарсы кемсітушілік жасады. Еңбек министрі өзін-өзі дамытуды жамандады. Ол Сэмюэл Смайлзді және оның барлық еңбектерін жек көреді". Либерал Эрнест Бенн 1949 жылы өзін-өзі дамытудың артықшылықтарын мақтағанда Смайлстың еңбегін еске алды. 1962 жылы Британдық менеджмент институтының директоры Джон Марш өнеркәсіпке кірген жас еркектерге қызмет ету және міндет сезімі қажет екенін айтты; олар "жетістікке жеткенде де жақсы мінез-құлық таныта білетін мінезді адамдар" болуы керек; олар ойлау мен мінез-құлықта өзін-өзі тәртіпке келтіруі керек: "Сэмюэл Смайлстың өзін-өзі дамыту туралы қағидасы әлі де айтарлықтай". Либералды экономист Ф. А. Хайек 1976 жылы былай деп жазды: "Әсіресе АҚШ-та Сэмюэл Смайлз сияқты танымал жазушылардың еркін кәсіпкерлікті лайықтыларға үнемі сыйақы беретіндігіне сүйеніп қорғағаны өкінішті, ал нарық тәртібінің болашағы үшін бұл жалпы жұртшылықтың түсінген жалғыз қорғанысына айналған сияқты. Бұл бизнесменнің өзін-өзі бағалауының негізіне айналғандығы оған көбінесе өзін-өзі әділ деп санайды, бұл оны танымал етпейді".

Қосымша оқу

Кристофер Клаусен, "Др. Смайлс және миссис Биттонның көмегімен орта тапқа қалай қосылуға болады", Америкалық ғалым, 62 (1993), 403–18-беттер. К. Фиелден, "Самуэль Смайлс және өзін-өзі дамыту", Викториандық зерттеулер, 12 (1968–69), 155–76-беттер. Дж. Ф. К. Харрисон, "Викториандық табысқа жетушілдік", Викториандық зерттеулер, 1 (1957–58). Джон Хантер, "Самуэль Смайлздің өмірі және өзін-өзі дамыту рухы" (Shepheard Walwyn 2017). Адриан Джарвис, Самуэль Смайлс және Викториялық құндылықтардың қалыптасуы (Sutton, 1997). Томас Маккей (ред.), Самуэль Смайлстың өмірбаяны (John Murray, 1905). Р. Дж. Моррис, "Самуэль Смайлс және өзін-өзі дамытудың пайда болуы", Historical Journal, 24 (1981), 89–109-беттер. Джеффри Ричардс, "Өзін-өзі дамытушылықты тарату: Г. А. Хенти және Самуэль Смайлс", Халық мәдениеті журналы, 16 (1982), 52–65-беттер. Тим Траверс, "Самуэль Смайлс және "Өзін-өзі дамытудың" бастауы: реформа және жаңа ағартушылық", Albion, 9 (1977), 161–87-беттер. Владимир Трендафилов, "Өзін-өзі дамытудың бастауы: Самуэль Смайлс және маңызды еңбектің қалыптасуына әсер ететін факторлар", The Victorian, 1 (2015). Александр Тирелл, "Ерте Викториялық Ұлыбританиядағы топтық сана: Самуэль Смайлс, Лидс саясаты және өзін-өзі дамыту ұстанымы". Британдық зерттеулер журналы, 9-том, 2-сан, 1970, 102–125-беттер. онлайн