Ян Рудзутак: Латыш совет қайраткері және саясатшысы

Кіріспе

Латвиялық совет революционері және саясаткері Янис Рудзутакс (Ян Эрнестович Рудзутак; 15 тамыз 1887 [е.с. 3 тамыз 1887] – 29 шілде 1938) – латыш большевик революционері және совет саясаткері. Ол Ұлы тазалау кезінде өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір

Рудзутакс Курляндия генерал-губернаторлығының Кулдига ауданында (қазіргі Курши приходы, Латвияның Салдус муниципалитеті) шаруаның ұлы болып дүниеге келді. Ол екі жылдық приход мектебінен кейін шошқа бағушы болып жұмыс істеді. 1903 жылы, 16 жасында Ригаға қашып, фабрикада жұмыс істеді. Екі жыл өткен соң Латвия Социал-демократиялық жұмысшы партиясына қосылды. 1907 жылы Рудзутакс саяси көзқарастары үшін тұтқындалып, он жылға қатаң еңбекке сотталды. Ол жазасының бір бөлігін Ригада өтеді, содан кейін Мәскеудегі Бутырка түрмесіне ауыстырылды. Рудзутакс 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін босатылды.

Саяси мансап

Бостандыққа шыққаннан кейін Рудзутак Бүкілресейлік коммунистік партиясында (большевиктер) (РКП(б)) және кәсіподақтарда түрлі қызметтер атқарды. 1918–19 жылдары Мемлекеттік су көлігі басқармасының басшысы ретінде, азамат соғысының алғашқы айларында қаланың жұмыс істеуі үшін Волга арқылы азық-түлік жеткізілімін шұғыл түрде ұйымдастырды. 1919 жылдың қарашасында Орталық Азияда коммунистік үкімді орнату үшін Түркістан комиссиясының мүшесі ретінде Ташкентке жіберілді. 1920 жылдың наурызында РКП(б) Орталық Комитетіне сайланды. 1920 жылдың қарашасында Бүкілресейлік кәсіподақтардың орталық кеңесінің хатшысы болып тағайындалды. Бұл қызметте Владимир Лениннің, өнеркәсіпті кәсіподақтардың бақылауына беруді қалаған Жұмысшылар оппозициясына, сондай-ақ Леон Троцкий басқарған солшылдардың, кәсіподақтарды мемлекеттік аппаратқа біріктіру ұсынысына қарсы ұстанымын қолдады. Кәсіподақтардың болашағы туралы пікірталасқа толы РКП(б) X съезінде ол 467 дауыспен Орталық Комитетке қайта сайланды – бұл Иосиф Сталиннен тоғыз дауыс артық. 1921 жылдың мамырында Рудзутак Бүкілресейлік кәсіподақтар съезінде хатшылық лауазымынан босатылды, себебі Ленин мен Орталық Комитет оны және төрағасы Михаил Томскийді, тәжірибелі марксист Давид Рьязанов ұсынған, кәсіподақ басшыларын партия таңдауына емес, өз мүшелері сайлауына мүмкіндік беретін резолюцияны тоқтатуға тырысқандары үшін кінәлады. Сәуірде ол Томскиймен бірге Түркістан Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының құрылуын қадағалау үшін Ташкентке қайта жіберілді. Оларды қарсы алған кеңес шенеунігі Александр Бармин Рудзутакты «көзілдірігі бар, шашы иіліп тұрған, биік, дөңгелек бетті адам» деп еске алды. 1922 жылдың сәуірінде Рудзутак Генуя конференциясындағы кеңес делегациясының құрамында болды, онда оның міндеті болған күтпеген сыртқы істер министрі Георгий Чичерин келіссөздер шеңберінен шыққанда Мәскеуге хабарлау болып табылды. 1922–1923 жылдары РКП(б) Орталық Комитетінің Орталық Азия бюросының төрағасы қызметін атқарды. 1923 жылдың сәуірінде Рудзутак Мәскеуге шақырылып, Орталық Комитеттің үш хатшысының бірі болып жұмыс істеді, Сталинмен бірге, ол Бас хатшы болып тағайындалды. 1924 жылдың басында Ленин өзінің танымал «Қамауы» деп аталатын хатын жазып, Сталиннің қызметтен босатылуын талап етті. Лениннің Рудзутакты жаңа Бас хатшы етіп тағайындау ниеті болғаны туралы көптеген әңгімелер тарады. Бұл оқиға Ескі большевик Анастас Микоянның естеліктерінде және Анатолий Рыбаковтың «Арбат балалары» романында айтылған. Мүмкін, осы себепті Сталин Лениннің қайтысынан кейін 1924 жылдың мамырында оны хатшылықтан шеттетуі мүмкін. Ол жоғары лауазымдарда қызметін жалғастырып, Сталинге қарсы Троцкий және басқа да оппозициялықтарға, соның ішінде бұрынғы әріптесі Томскийге де қарсы тұрды. 1924 жылдан 1934 жылға дейін ол көлік министрі (халық комиссары) болды. 1926 жылы Рудзутак Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасының орынбасары (премьер-министрдің орынбасары) болып тағайындалды және 1937 жылға дейін бұл лауазымды иеленді. 1926 жылдың қаңтарында ол Политбюроның кандидат мүшесі болды. Шілдеде ол солшыл оппозиция мүшесі ретінде қуылған Григорий Зиновьевтің орнына толық мүшелікке көтерілді. 1932 жылдың ақпанында Рудзутак Орталық бақылау комиссиясының және Рабкриннің төрағасы болып тағайындалды, осылайша ол коммунистік партияның тәртібін бұзу туралы істер бойынша басты судья атанды. Ол Сталинге сырттай толық адал болды, тіпті Сталиннің қайта сайлануы туралы сұрақ қоюдың өзі партияға сатқындық деп есептеді. Алайда, 1934 жылдың ақпанында ол қызметтен алынып, оның орнына қатал көзқарасты ұстанатын Лазар Каганович тағайындалды. Ол Политбюроға қайта оралды, бірақ тек кандидат мүше ретінде, яғни оның лауазымы төмендетілгенін білдірді.

After his release, Rudzutaks served in various positions in the All Russian Communist Party (Bolsheviks) (RCP(b)) and the trade unions. As head of the State Water Transport Administration in 1918–19, he organised the emergency delivery of food supplies along the Volga to Moscow to enable the city to function during the civil war's first month. In November 1919 he was posted to Tashkent as a member of the Turkestan Commission in charge of imposing communist rule in Central Asia. In March 1920 he was elected to the Central Committee of the RCP(b). In November 1920 he was appointed Secretary of the All Russian Central Council of Trade Unions. In that role he supported Vladimir Lenin's position both against the Workers' Opposition, who wanted to put the unions in control of industry, and against the left, led by Leon Trotsky, who proposed incorporating the unions in the state apparatus. At the Tenth Congress of the RCP(b), which was dominated by arguments over the future of the unions, he was re elected to the Central Committee with 467 votes nine more than Josif Stalin. Rudzutaks was ousted from his position as Secretary during the All Russian Congress of Trade Unions in May 1921, when he and the chairman, Mikhail Tomsky were blamed by Lenin and the Central Committee for failing to block a resolution put forward by the veteran Marxist, David Riazanov, that would have allowed union leaders to be elected by their own members rather than being selected by the party. In April he was sent back to Tashkent, with Tomsky, to supervise the establishment of the Turkestan Autonomous Soviet Socialist Republic. Alexander Barmine, the Soviet official who greeted them on arrival, remembered Rudzutaks as "a tall fellow with spectacles and curly hair, his strong features set in a round face." In April 1922 Rudzutaks was a member of the Soviet delegation at the Genoa Conference, where his task appears to have been to alert Moscow whenever the unpredictable foreign minister, Georgy Chicherin, departed from his negotiating brief. From 1922 to 1923 he was the chairman of Central Asian bureau of the Central Committee of the RCP(b). In April 1923 Rudzutaks was recalled to Moscow to work as one of three secretaries of the Central Committee, working alongside Stalin, who was General Secretary. Early in 1924, Lenin wrote his famous Testament, calling for Stalin to be sacked. It was frequently rumoured that Lenin's intention was to install Rudzutaks as the new General Secretary. This story was mentioned in the memoirs of the Old Bolshevik Anastas Mikoyan, and in the novel Children of the Arbat by Anatoly Rybakov. It may be why Stalin removed him from the secretariat in May 1924 after Lenin's death. He continued to hold high office, and backed Stalin against Trotsky and other opponents, including his former colleague, Tomsky. From 1924 until 1934 he was the People's Commissar (i. e., minister) for transportation. In 1926 Rudzutaks was appointed Deputy Chairman of the Council of People's Commissars (the equivalent of Deputy Premier) and held this position until 1937. In January 1926 he was made a candidate member of the Politburo. In July he was raised to full membership in place of Grigory Zinoviev, who was expelled as a member of the left opposition. In February 1932 Rudzutaks gave up his place on the Politburo on being appointed chairman of the Central Control Commission, and of Rabkrin, making him the principal judge in cases involving alleged breaches of Communist Party discipline. He was, outwardly, totally loyal to Stalin, maintaining that even to question whether Stalin should be subject to re election was a betrayal of the Party. However, in February 1934, he was removed and replaced by the more hard line Lazar Kaganovich. He was restored to the Politburo, but only as a candidate member, implying that he had been demoted.

Тұтқындау және өлтіру

Рудзутак 1937 жылғы 24 мамырда Политбюро мен Орталық Комитетінен күрт шығарылып, келесі күні Қызыл Армия маршалы Михаил Тухачевский тұтқындалғаннан кейін дереу тұтқындалды. Рудзутактың тұтқындалуына қатысты екі қайшы пікір бар. Бірі, 1963 жылы совет баспасөзінде жарияланған, ол тұтқындалған кезде дачасында Александр Герасимов пен тағы екі суретшімен әңгімелесіп отырғанын айтады. Екіншісі – театрдан кейін кешкі ас беріп жатқанда НКВД келіп, барлық қатысушыларды тұтқындады. ГУЛАГтан аман қалған жоғары лауазымды большевик Евгения Гинцбург Бутырки түрмесінде 37 әйелмен бірге камерада болуға мәжбүр болғанын жазды, олардың төртеуі «абсурдты, кеудесі ашық кешкі көйлектермен, бүкіл киімдері бүлініп, жоғары өкчелі туфлі киген» күйде болды. Бір тұтқын олардың үш ай бойы ұсталған Рудзутактың бұрынғы қонақтары екенін және «кедейлерге ешқандай жәрдем жіберілмегендіктен, олар әлі де кешкі көйлектерін киіп жүргенін» түсіндірді. Бұл – Политбюроның отырған немесе кандидат мүшесінің тұтқындалуы болды, ол партия бағытына қарсы болғандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ және Сталиннен басқа ешкімнің қауіпсіз еместігінің белгісі болды. Сталиннің жақын серігі Вячеслав Молотовтан 40 жылдан кейін түсіндірме сұрағанда, ол Рудзутактың «оппозицияға тым бейжай қарағандықтан және оны бәрін бекерлік, ұсақ-түйек деп санағандықтан тұтқындалғанын» айтты. Бұл кешірілмейтін әрекет еді және «ол буржуазиялық достарымен тым көп тойлауға құмар болды». Рудзутак азаптау кезінде үлкен батылдық танытты. Молотов түрмеде оны қарсы алған Политбюро делегациясының бірі болды және былай деді: «Рудзутак оны қатты ұрып-соғып, азаптағанын айтты. Дегенмен ол тұрып қалды. Керісінше, оған қатты азапталғандай көрінді». Ол азаптау кезінде мойындап, тыңшы екенін айтты, бірақ кейіннен сөзін қайтарып, өзінің кінәсіз екенін мәлімдеді. Ол 1938 жылғы шілдеде Сталинге жіберілген 118 бұрынғы жоғары лауазымды большевиктердің тізіміне енгізілді, дәл сол кезде Лаврентий Берия Николай Ежовтан НКВД-ны басқаруды алмастыруға дайын болды. Сталин олардың барлығын атуға бұйырды. 20 минутқа созылған сот процесінде Рудзутак «НКВД-да әлі жойылмаған бір орталық бар, ол бейкүнә адамдарды мойындауға мәжбүрлеп, істі шеберлікпен құрастырады. Әр түрлі адамдардың мойындауымен дәлелденген қылмыстарға қатысуын дәлелдеуге мүмкіндік жоқ. Тергеу әдістері адамдарды өтірік айтуға және мүлдем кінәсіз адамдарды жамандауға мәжбүр етеді» деген жазбаша мәлімдеме ұсынды. Ол өлім жазасына кесіліп, 1938 жылғы 28 шілдеде атылды. Сталиннің қайтысынан кейін Рудзутактың ісі қайтыс болғаннан кейін қайта қарастырылған террор құрбандарының бірі болды. 1955 жылы барлық айыптаулардан ақталды. Оның ісі Никита Хрущевтің 1956 жылғы Коммунистік партия съезінде сөйлеген танымал құпия сөзінде маңызды орын алды.

Rudzutaks was suddenly expelled from the Politburo and Central Committee on 24 May 1937 and arrested the next day, shortly after the arrest of the Red Army Marshal Mikhail Tukhachevsky. There are two conflicting stories about the circumstances of Rudzutaks's arrest. One, published in the Soviet press in 1963, is that he was in a lively conversation in his dacha with Aleksandr Gerasimov and two other painters when he was seized. The other is that he was holding a supper party after a visit to the theatre, when the NKVD arrived and arrested everyone present. Yevgenia Ginzburg, wife of a senior Bolshevik who survived the gulag, wrote about being forced to share a cell in Butyrki prison with 37 other women, four of whom were dressed in "absurd low cut evening dresses, crumpled and bedraggled with high heeled shoes." A fellow prisoner explained that they were Rudzutaks's former dinner guests, who had been held for three months, and "the poor things haven't been allowed any parcels, so they're still in their evening dress." This was the first arrest of a sitting member or candidate member of the Politburo — with no record of ever having opposed the party line — and a signal that no one, however senior, apart from Stalin himself, was safe. Stalin's crony Vyacheslav Molotov was asked, some 40 years later, to explain, and said that Rudzutaks was arrested because "he was too easygoing about the opposition and considered it all nonsense, trifles. That was unforgivable" and because "he indulged too much in partying with philistine friends". Rudzutaks showed great courage under torture. Molotov was one of a delegation from the Politburo who confronted him in prison, and recalled: "Rudzutak said he had been badly beaten and tortured. Nevertheless he held firm. Indeed, he seemed to have been cruelly tortured". He broke down under torture and confessed to being a spy, but retracted and insisted that he was innocent. He was included in a list of 118 former high ranking Bolsheviks, which was passed to Stalin in July 1938, just as Lavrentiy Beria was about to take over control of the NKVD from the murderous Nikolai Yezhov. Stalin instructed that they all be shot. At his trial, which lasted 20 minutes, Rudzutaks submitted a written statement protesting that "there is in the NKVD an as yet not liquidated center which is craftily manufacturing cases, which forces innocent persons to confess. There is no opportunity to prove one’s non participation in crimes to which the confessions of various persons testify. The investigative methods are such that they force people to lie and to slander entirely innocent persons". He was sentenced to death and executed on 28 July 1938. After Stalin's death, Rudzutaks was one of the first victims of the terror to have his case posthumously reviewed. He was cleared of all charges in 1955. His case featured prominently in Nikita Khrushchev's famous Secret Speech to the 1956 Communist Party congress.