Валентин Павлов: Совет басшысы және ресейлік банкир

Кіріспе

Валентин Сергеевич Павлов (Валéнтин Серге́евич Па́влов; 26 қыркүйек 1937 - 30 наурыз 2003) - Кеңес Одағы тарағаннан кейін Ресей банкирі болған кеңес шенеунігі. Мәскеу қаласында дүниеге келген, ол кезде Ресейдің Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының бір бөлігі болған Павлов өзінің саяси мансабын 1959 жылы Қаржы министрлігінде бастады. Кейін Брежнев дәуірінде Мемлекеттік жоспарлау комитетінің Қаржы бөлімінің басшысы болды. Павлов Горбачев дәуірінде Мемлекеттік баға комитетінің төрағасы тағайындалды, кейін Николай Рыжковтың екінші үкіметінде қаржы министрі болды. Ол Рыжковтың орнын басып, жаңадан құрылған Кеңес Одағының премьер-министрі лауазымына үкімет басшысы болды. Премьер-министр ретінде Павлов 1991 жылдың басында кеңінен танымал болған «Павлов реформасы» деп аталатын 1991 жылғы кеңестік ақша реформасын бастады. Ол бұқаралық ақпарат құралдарына реформаның Совет Одағына шетелден тасымалданатын совет рубльінің ағынын тоқтату үшін басталғанын айтты. Бұл мәлімдеме сол кезде күлкіге қалдырылса да, кейіннен оның рас екені дәлелденді. Сол жылдың маусым айында Павлов билікті Кеңес Одағының Президентінен Премьер-министрге және Министрлер кабинетіне беруді ұсынды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Горбачевты құлату жоспарына қосылды. Тамыз айында ол 1991 жылғы Кеңес Одағының төңкеріс әрекетіне қатысты, ол Кеңес Одағының ыдырауына жол бермеуге бағытталған болатын. Павлов төңкеріске қатысқандығы үшін тұтқындалды және кейін посткеңестік Ресейде банк секторында жұмыс істеді. Ол өзінің ізбасары Иван Силаевты Ресейдің Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасы Конституциялық принциптерді бұза отырып тағайындағандықтан, соңғы заңды Кеңес үкіметі басшысы ретінде қарастыруға болады.

Ерте өмір және мансап

Мәскеуде туған Павлов 1958 жылы Мәскеу қаржы институтын бітірген. Ол өзінің номенклатуралық (бюрократиялық) карьерасын үкіметтік экономист ретінде бастады; 1959 жылы Қаржы министрлігінің қызметкері ретінде жұмыс істей бастады және 1962 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясына мүше болды. Карьерасының басында ол Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасы (РКФСР) Қаржы министрлігінде де жұмыс істеді. Павлов 1979 жылы Мемлекеттік жоспарлау комитетінде жұмыс істей бастады, ал 1981 жылы Мемлекеттік жоспарлау комитетінің алқа мүшесі болды. Павлов 1986 жылдың 15 тамызында Мемлекеттік баға комитетінің төрағасы болып тағайындалды және 1989 жылдың 7 маусымына дейін бұл қызметте болды. Эдуард Шеварднадзенің – Кеңес Одағының сыртқы істер министрінің – қатар өзге, Рыжковтың екінші үкіметінен Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесінде көп дауыспен сайланған жалғыз үміткер Павлов болды. Қаржы министрі ретінде Павлов Кеңес экономикасын нарыққа бағыттуды қолдады, кеңестік ақша айналымының жылдам өсуін және оның нәтижесінде туған инфляцияның күшеюін қадағалады. Павлов сонымен қатар советтік қара нарықта рубльдің американ долларына шағылысу бағамын белгіледі. 1993 жылы ол Қаржы министрі, содан кейін Премьер-министр қызметін атқарган кезінде Кеңес Одағының алтын қоры туралы жалған ақпарат таратып, бірнеше батыс банктері мен кредиторларын алдағанын мақтан тұтты. 1989 жылы Павлов болашақ Кеңес Премьер-министрі және Ресей СФСР Премьер-министрі Иван Силаевтың қателіктері туралы жеткілікті мәліметтер жинап, вице-премьер ретіндегі оның беделін түсірді. Силаев Павловты ешқашан кешірген жоқ, ал Павлов Кеңес Премьер-министрі болған кезде екеуінің арақатынасы одан да нашарлады.

Премьер-министр

1990 жылдың желтоқсанында Николай Рыжковтың жүрек талмасынан кейін отставкаға кеткеннен соң, Павлов жаңа премьер-министр лауазымына келісімді кандидат ретінде сайланды және Министрлер кабинетінің төрағасы болды. Ол және оның екі бірінші вице-премьері Владимир Величко мен Виталий Догужиев 14 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесімен 279 дауыспен мақұлданды, 75 қарсы, 66 қалыс қалды, ал оның көптеген министрлері бірнеше апта ішінде бекітілді. Павлов премьер-министр болып сайланғанда консерватор саналды, ал совет баспасөзі оны "батыл және күрделі тұлға" деп сипаттады, ол толыққанды нарыққа өтуге қарсы болды, бірақ КСРО жұмысшыларға ең дамыған капиталистік қоғамдардан да бейімсіздікпен қарады деп сенді. Премьер-министр ретіндегі алғашқы қадамдарының бірі – Кеңес үкіметінің кеңсесін, яғни Министрлер кабинетін Мәскеу Кремлінен Мемлекеттік құрылыс комитетінің бұрынғы кеңсесіне көшіру болды, бұл оның беделін нығайтуға бағытталған шара еді.

1991 жылғы ақша реформасы

1991 жылғы кеңестік ақша реформасы, көбінесе Павлов реформасы деп аталады, Кеңес Одағы тарағанға дейін өткізілген соңғы ақша реформасы болды, бірақ одан 2 апта бұрын реформалар болмайды деген мәлімдеме жасаған болатын. 1991 жылдың 22 қаңтарында басталған бұл реформаның мақсаты айналымнан ақшаны алып тастап, оны тапшылықтағы тұтыну тауарларын өндіруге жұмсау еді. Павлов өз сөзінде үкімет шетелден Совет Одағына ақша жіберіліп, инфляцияны қоздырады деп санайтынын айтты. Сол кездегі совет баспасөз оны сынағанмен, үш жыл өткен соң Павловтың айтқандарының рас екені расталды. Михаил Горбачев президенттік жарлыққа қол қойып, 1961 жылы шығарылған банкноттарды қабылдау мен айырбастауды тоқтатуды бұйырды. Бұл директиваға 1991 жылы шығарылған 50 және 100 рубльдік банкноттар да кірді. 1991 жылдың 23 қаңтарында үкімет банк шоттарынан ай сайын 500 рубльден астам ақша алуды шектеді, бұл жемқор шенеуніктердің, капиталистер мен қылмыскерлердің табысын тоқтату мақсатында жасалған ресми түсіндірме болды. Павловтың бұйрығымен 1991 жылдың 1 қаңтарында үкімет бағалардың 40 пайызын босатып, 5% сату салығын енгізді. Әсіресе тұтыну тауарларының бағасы енді өндірушілер мен дистрибьюторлар арасында келіссөздер жүргізуге мүмкіндік беретіндей болып, еркін саналды. Филип Хансонның «Совет экономикасының өркендеуі мен құлдырауы: 1945 жылдан бастап КСРО-ның экономикалық тарихы» атты кітабында айтылғандай, Павлов реформасы Павловтың бұйрықтарын орындамаған Одақ республикалары мен жергілікті монополиялардың кең таралғандығынан зардап шекті. Олар сәнді тауарларға өз анықтамаларын беріп, олардың бағасын жоғарылатты. Совет азаматтары 23-25 қаңтар аралығында ескі 50 және 100 рубльдік банкноттарды жаңа валютаға айырбастауға үш күн ғана уақыт алды. Айырбастау мерзімі ұзартылуы мүмкін еді, бірақ тек арнайы үкіметтік комиссиялар арқылы. Осы қысқа мерзімге байланысты совет үнем банктерінің алдында ұзын кезеңдер пайда болды, тіпті жұмыс орындарында және пошта бөлімдерінде де ақша айырбастауға болады. Бұл реформа ақшасын жинап, оны уақтылы айырбастай алмаған совет азаматтарына да ауыр соққы болды; кейбіреулері бір түнде 15 000 – 30 000 рубль жоғалтты. Нәтижесінде реформа сәтсіз аяқталды. Үкімет елдің ақша айналымынан 81,5 миллиард рубль шығаруды жоспарлаған, бірақ тек 14 миллиард рубль ғана шығара алды. Осыдан Павлов реформасы инфляцияны тоқтата алмады. Азық-түлік және көлік сияқты тауарлардың бағасы 100-300 пайызға өсті, совет халқының өмір сүру деңгейі күрт төмендеді және мемлекеттік бюджет тапшылығы ЖҰӨ-нің шамамен 20-30 пайызына дейін артты. Реформадан кейін инфляция ай сайын 50 пайыздан асып кетті.

The Soviet monetary reform of 1991, commonly referred to as the Pavlov reform, was the last monetary reform prior to the dissolution of the Soviet Union, despite having made a speech 2 weeks before, saying there would be no such reforms. Initiated on 22 January 1991, it was intended to withdraw money from circulation for reallocation to the production of consumer goods, which were in short supply. In a speech, Pavlov stated that the reason for the withdrawal was the government's belief that money was being sent to the Soviet Union from abroad, fueling inflation. Although ridiculed by the Soviet press at the time, three years later the truth of Pavlov's statement was verified. Mikhail Gorbachev then signed a presidential decree ordering the Soviet financial system to stop accepting and exchanging banknotes issued in 1961. The directive also included 50 ruble and 100 ruble banknotes issued in 1991. On 23 January 1991, the government began restricting monthly bank deposit withdrawals to 500 rubles with the official explanation that this was to freeze the income of corrupt officials, capitalists and criminals. Under the orders of Pavlov, the Government freed forty percent of prices on 1 January 1991, and introduced sales tax of 5%. Prices of consumer goods, in particular, were now considered free in the sense that negotiation became possible between producers and the distributor. According to Philip Hanson in his book, The Rise and Fall of the Soviet economy: An Economic History of the USSR from 1945, Pavlov's reform was undermined by the Union Republics who failed to follow Pavlov's orders, along with the widespread existence of local monopolies, which tended to have their own definition of luxury goods and as a result imposed higher prices on such items. Soviet citizens had only three days from 23 to 25 January to exchange their old 50 ruble and 100 ruble banknotes for the new currency. Exchange could be postponed, but only through specialized government commissions. Due to this short exchange window, long queues formed in front of Soviet savings banks, even though it was also possible to exchange money at workplaces and post offices. This reform also dealt a crippling blow to Soviet citizens who had saved their money and could not move fast enough to get it exchanged; some lost as much as 15,000 30,000 rubles overnight. In the end the reform proved unsuccessful. The government only managed to withdraw 14 billion rubles from circulation of the country's money supply against an intended target of 81.5 billion rubles. As a result, the Pavlov reform did not put an end to inflation. Prices for items including food and transport rose by 100–300 percent, while the Soviet standard of living decreased sharply and the state budget deficit increased by an estimated 20–30 percent of GNP. In the aftermath of the reform, inflation exceeded the 50 percent mark every month.

Төңкеріс жасауға әрекеттену

1991 жылдың маусым айында премьер-министр лауазымының өкілеттігі шектеулі деп санайтын Павлов, Горбачевтің оны премьер-министр қызметінен алмастыруды жоспарлап отырғанын білді. Осыған байланысты ол "көрінетіндей, қатты нервоздықпен" Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесіне келді. Жоғарғы Кеңеске берген баяндамасында ол делегаттарға кеңес экономикасының күйреуі туралы айтуға мәжбүр болды. Алайда, Павлов мұны Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі мен Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі арасындағы заңдар соғысына байланыстырды, оны бүкіл Кеңес Одағы бойынша төтенше жағдай режимін енгізу арқылы шешуге болатынын мәлімдеді. Павловтың пікірінше, Горбачев билікті сақтап, маңызды мәселелерді шешуге уақыт таппағанда, одақтың проблемалары шешілмейтін болып қалды. Тұйыққа келген жағдайды бұзу үшін Павлов билікті Кеңес Одағының Президентінен Премьер-министрге және Министрлер кабинетіне беруді талап етті (атап айтқанда, ол Министрлер кабинетіне президенттің келісімінсіз экономикалық мәселелер бойынша қаулылар шығаруға, өздігінен заңнамалық ұсыныстар енгізуге, әлеуметтік және экономикалық саясатты қалыптастыруда үлкен рөл атқаруға, Госбанк пен салық инспекциясын бақылауға және ұйымдасқан қылмыстық құлқындарға қарсы күресуге арнайы өкілеттік беруді қалаған), тіпті осы мақсатта заң шығарушы орган қарауына бес тармақты қаулы жобасын дайындады. Павловтың идеясын "Союз" парламенттік фракциясының жетекшісі Виктор Алкснис қолдады, ол мәселені дереу дауысқа салуға шақырды. Алайда, "Союз" фракциясының бірнеше мүшесі КГБ мен Қорғаныс министрлігінен бұл ұсыныс бойынша пікір алуды талап етті. Алкснис, егер Павлов олармен бұрын кеңескен болса, бұл қаулы төңкеріске ұласуы мүмкін екенін атап өтті. Тарихшы Джерри Ф. Хоуфтың сөзіне қарағанда, Павловтың бағдарламасы "Горбачевқа емес, [Борис] Ельцинге бағытталған". Түстен кейін "Союз" фракциясының көпшілігі дереу дауыс беруді қолдады. Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Анатолий Лукьянов конституциялық келіссөздерге қатысу үшін Ново-Огаревоға кетіп, Горбачевке дауыс беру туралы хабарлауға уәде берді. Оның орнына Горбачевті қолдайтын реформатор Иван Лаптев келді, ол Лукьяновқа сенбеді және КГБ, Ішкі істер министрлігі мен Қорғаныс министрлігінен пікір алуды талап ету арқылы дауыс беруді кешіктіруге тырысты. Лаптевтің айтуынша, егер дауыс беру өткізілсе, Павлов жеңіске жетер еді. Сол кезде Кеңес контрбарлау қызметі де, әскери құрылымдар да Кеңес үкіметінің билігін нығайтуды қалағандықтан, Павловтың бағдарламасын қолдады. "Союз" фракциясы дауыс беру арқылы Министрлер кабинетінің өкілеттіктерін кеңейтіп, оған заңнамалық бастамашылық құқығын берді. Көп ұзамай АҚШ-тың Кеңес Одағындағы елшісі Джек Ф. Матлок Горбачевке оған қарсы төңкеріс жасау әрекеті болуы мүмкін екенін хабарлады, ал Кеңес басшысы Анатолий Черняев Мәскеудің сыртындағы әскерлердің күрт қозғалысы туралы хабарлағанда алаңдады. 21 маусымда, Павловтың сөйлеген сөзінен кейін төрт күн өткен соң, Горбачев Жоғарғы Кеңеске сөз сөйлеп, өзі мен Павлов арасында пікір келіспеушіліктер жоқ екенін мәлімдеді. Өзінің позициясын нығайта алғаннан кейін де Горбачевтың жүйедегі билігі әлсіреп барады, бірақ ол бұрын Министрлер кабинетіне берілген кеңейтілген өкілеттіктерді кері қайтарып алуға қол жеткізді. Горбачев пен Павлов арасындағы билік күресі аяқталған жоқ, Горбачев 1991 жылдың 29 шілдесінде Ельцин мен Нұрсұлтан Назарбаевқа Павловты, Қорғаныс министрі Дмитрий Язовты және КГБ төрағасы Владимир Крючковты Жаңа Одақ шартына қол қойылғаннан және ратификацияланғаннан кейін лауазымдарынан босататынын, ал Назарбаевты Павловтың орнына Премьер-министр етіп тағайындайтынын уәде берді.

In June 1991, Pavlov, who felt that the office of Prime Minister had limited power, discovered that Gorbachev planned to replace him as Prime Minister. In response, he arrived at the Supreme Soviet of the Soviet Union "visibly nervous", and in his report to the Supreme Soviet, he was forced to tell delegates of the faltering state of the Soviet economy. However, Pavlov blamed this on the ongoing War of Laws between the Supreme Soviet of the Soviet Union and the Supreme Soviet of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (RSFSR), which, he argued, could be resolved by introducing a state of emergency across the entire Soviet Union, or at least in certain economic sectors. According to Pavlov, the union's problems remained insoluble as long as Gorbachev retained so much power and had limited time to address important issues. To break the impasse, Pavlov called for a transfer of power from the President of the Soviet Union to the Prime Minister and the Cabinet of Ministers, (specifically, he wanted the Cabinet to have the right to issue decrees on economic affairs without the approval of the president, to propose legislation on its own, a larger role in social and economic policy making, control over the Gosbank and he taxation inspectorate, and a special mandate to go after organized crime), even creating a five point resolution to that end for the legislature to consider. Pavlov received support for the idea from the Soyuz parliamentary faction leader Viktor Alksnis, who called for an immediate vote on the issue. However, several members of Soyuz also demanded a statement by the KGB and the Ministry of Defense to comment on the proposal. In retrospect, Alksnis notes that this resolution could have become a coup d'état had Pavlov consulted with them earlier. According to historian Jerry F. Hough, Pavlov's program "was not directed as much at Gorbachev as at [Boris] Yeltsin". By the afternoon, the majority of Soyuz members favored an immediate vote. The Chairman of the Supreme Soviet of the Soviet Union, Anatoly Lukyanov, had already departed for Novo Ogaryovo to take part in constitutional negotiations and he promised to tell Gorbachev about the vote. In his place stood Ivan Laptev, a pro Gorbachev reformer, who did not trust Lukyanov and tried to stall the vote by demanding a statement from the KGB, Ministry of Internal Affairs and the Ministry of Defense. According to Laptev, the mood was such that if a vote had been taken Pavlov would have won. At the time, both the Soviet secret police and the military establishment in general wanted to strengthen the authority of the Soviet Government and so they too supported Pavlov's program. Soyuz, through a vote, was able to increase the powers of the Cabinet of Ministers, and gave the institution the right of legislative initiative. Shortly afterwards, Jack F. Matlock Jr., United States ambassador to the Soviet Union, told Gorbachev of the possibility of a coup attempt against him, and the Soviet leader became worried when Anatoly Chernyaev informed him of mysterious troop movements outside Moscow. On 21 June, four days after Pavlov's speech, Gorbachev addressed the Supreme Soviet and told delegates that there were no differences in opinion between him and Pavlov. Even when he had been able to secure his position, Gorbachev's power within the system was already faltering, although he succeeded in getting the enhanced powers previously given to the Cabinet of Ministers reversed. The power struggle between Gorbachev and Pavlov was not over, with Gorbachev, on July 29, 1991, promising Yeltsin and Nursultan Nazarbayev that Pavlov, along with Dmitry Yazov, Minister of Defense, and Vladimir Kryuchkov, the Chairman of the KGB, would be removed from their posts following the signing and ratification of the New Union Treaty, with Nazarbayev to be appointed in Pavlov's place as Prime Minister.

Тамыз төңкерісі

1991 жылғы Кеңес Одағының төңкеріске қатысты әрекеті Горбачевтің реформа саясаты мен Ельциннің тәуелсіз Ресей құруға ұмтылысынан туындаған Кеңес Одағының жайлап ыдырауынан бастау алды. Дайындалып жатқан Жаңа Одақ шарты республикаларға билікті одан әрі орталықтандырмауды көздеді, бұл үкіметтің экономикадағы беделін одан әрі әлсіретті. Павлов 12 тамызда өткен Қауіпсіздік Кеңесінің мәжілісінде Жаңа Одақ шартының жобасын алды және 14 тамызда «Москвалық жаңалықтар» газетінде оны жариялауға қол жеткізді. Шарттағы орталықтандырмау саясатына қарсы болған Павлов 1991 жылғы тамызда Төтенше жағдай режимі туралы мемлекеттік комитеттің құрылуына белсенді қатысты. Павловтың комитетке енгізілуі, комитеттің Горбачевке дейінгі саясатқа қайта оралуға ниеті жоқ екенін көрсету үшін пайдаланылды. Комитеттің басты мақсаты – Кеңес Одағын жоғары деңгейде орталықтандырылған одақтық мемлекет ретінде сақтап қалу болды. КГБ төрағасы Владимир Крючков 18 тамызда, төңкеріс басталған күнінен бір күн бұрын Павловқа төңкеріс туралы хабарлады. Крючков оны өз серіктестерімен Мәскеу Кремлінде кездесуге шақырды, онда 19 тамызда ол және оның серіктестері тікелей эфирде сөйлеп, кеңес халқына Горбачевтің ауырып қалғанын мәлімдеді. Күн батқан сайын Павловтың мас күйде болғаны анық болды, өйткені ол бірнеше рет қайшы бұйрықтар берді және сөздерін қайталап айтты. Кейін ол бұрынғы күні ұлымен бірге ішімдік ішкенін мойындады. Сол күні оның серіктестері Павловты қызметтен шеттетуге және оны әйелі күтім көрсететін дачасына жіберуге шешім қабылдады. Барлықтары сияқты Павлов та төңкеріс күллідей құлағаннан кейін тұтқындалды. 1993 жылғы қаңтарда ол босатылды, бірақ елден шығуға тыйым салынды, ал 1994 жылы Ресей Мемлекеттік Думасы оған кешірім берді. 1996 жылғы ақпан айында, қызметтен кеткеннен кейін көп ұзамай, Ресей Орталық банкінің заңдарына қайшы келгені үшін банк лицензиясынан айырылды. Содан кейін Павлов 1996-1997 жылдары «Promstroibank» компаниясында кеңесші болып жұмыс істеді, ал 1998 жылы американдық «Business Management Systems» фирмасының вице-президенті болды. Ол сондай-ақ Эркін Экономикалық Қоғам мен Халықаралық Менеджмент Академиясының вице-президенті қызметін атқарды, кейін Халықаралық Экономистер Одағының бөлімін басқарды. Павлов 2003 жылғы 30 наурызда Мәскеуде қайтыс болды және 2 сәуірде Пятницкое зиратында жерленді.

The 1991 Soviet coup d'état attempt was prompted by the slow disintegration of the Soviet Union that resulted from Gorbachev's reform policy and Yeltsin's drive towards an independent Russia. The New Union Treaty being prepared called for further decentralization of power to the republics, which weakened the government's already tenuous hold on the economy. Pavlov received a draft of the New Union Treaty on 12 August at a Security Council meeting and managed to get it published in The Moscow News on 14 August. Opposing the decentralization stance taken in the treaty, Pavlov was one of the key players in the establishment of the State Committee on the State of Emergency in August 1991. Pavlov's inclusion in the committee has been used to demonstrate its unwillingness to revert to pre Gorbachev policies. The committee's main goal was to ensure that the Soviet Union continued as a highly centralized union state. Vladimir Kryuchkov, the KGB Chairman, had told Pavlov of the coup on 18 August, one day before it began. He was asked by Kryuchkov to meet his co plotters at the Moscow Kremlin, where on 19 August, he and his co conspirators appeared on live television and told the Soviet people that Gorbachev was indisposed. As the day wore on it soon became apparent that Pavlov had been drinking since he issued several contradictory orders and repeated himself. In retrospect he admitted that he had been drinking with his son the day before. On the same day, his fellow plotters decided to depose Pavlov, sending him to his dacha where his wife took care of him. As with all the others, Pavlov was arrested following the collapse of the coup. He was released on recognizance not to leave in January 1993 and granted amnesty by the Russian State Duma in 1994. In February 1996, shortly after his resignation, the bank's license was revoked for violating the banking laws set up by the Central Bank of Russia. Pavlov then worked as an advisor to Promstroibank between 1996 and 1997, and in 1998 also became a vice president of the American firm Business Management Systems. He worked both as vice president of both the Free Economic Society and the International Academy of Management and later headed a department of the International Union of Economists. Pavlov died in Moscow on 30 March 2003, and was buried on 2 April at Pyatnitskoye Cemetery.

Жеке өмір

2000 жылы Виктор Геращенконың қолдауымен Валентин Павловтың ұлы Сергей Павлов (Сергей Павлов) Люксембургтегі East West United Bank банкірі қызметін атқарды.