Кеңес Одағының құпия полициясы: Чека тарихы (1917-1922)

Кіріспе

Кеңес құпия полициясы (1917–1922)

Бүкілресейлік ерекше комиссия (AREOC;), ВЧК деп қысқартылып, және көбінесе ЧК (ЧК деген әріптердің бас әріптерінен) деп аталады, Қызыл террорды жүргізгенімен танымал Кеңес құпия полиция ұйымдарының алғашқысы болды. 1917 жылдың 5 желтоқсанында (ескі стиль) Совнаркоммен құрылған бұл комиссия большевиктік революционер Феликс Дзержинскийдің басшылығына өтті. 1918 жылдың соңына қарай Ресей КСР-ының барлық деңгейіндегі жүздеген Чека комитеттері пайда болды. Революцияны реакциялық күштерден, яғни буржуазия және дін қызметкерлері сияқты "сынып жауларынан" қорғау мақсатымен құрылған, ол көп ұзамай коммунистік режимнің барлық саяси қарсыластарына қарсы қуғын-сүргін құралына айналды. Владимир Лениннің нұсқауымен Чека сотсыз тұтқындау, түрмеге қамау, азаптау және өлім жазасын іске асырды. 1921 жылы Республиканың ішкі қорғанысы әскерлері (Чеканың бір бөлімі) кем дегенде 200 000 адамды құрады. Олар еңбек лагерьлерін бақылады, ГУЛАГ жүйесін басқарды, азық-түліктерді мәжбүрлі түрде жинады, сондай-ақ жұмысшылар мен шаруалардың көтерілістерін және Қызыл Армиядағы бүліктерін басып тастады. Ұйым 1922 жылы таратылды және оның орнына Мемлекеттік саяси басқармасы немесе ГПУ құрылды.

Атауы

Ресми атауы – РСФСР Халық Комиссарлар Кеңесі жанындағы қарсы революция және саботажға қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше (немесе төтенше) комиссия (Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем при Совете народных комиссаров РСФСР). 1918 жылы оның атауы өзгертіліп, қарсы революциямен, қаскөйлікпен және жемқорлықпен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия болып өзгертілді. «Чекіст» термині де жиі қолданылды, алайда уақыт өте комиссияның ресми атауы өзгергеніне қарамастан, кеңес кезеңі бойында кеңінен таралды. Александр Солженицын «ГҰЛАГ архипелагы» еңбегінде еңбек лагеріндегі зектердің ескі чекiсттерді, әсіресе тәжірибелі лагерь басшыларына деген ерекше құрмет белгісі ретінде қолданғанын еске алады. Бұл термин бүгінгі Ресейде де қолданылады (мысалы, Ресей БАҚ-ы президент Владимир Путинді КГБ-дағы қызметі мен КГБ-ның мұрагері ФСБ-ның басшысы ретінде «чекiст» деп атайды). Чекістер көбінесе ұзын, кең жағалы қара былғарыдан тігілген пальто киетін, олардың қызметінің басында осындай ерекше пальтолар берілгендіктен, осы киім үлгісін қабылдады. Батыс коммунистері де осы киім үлгісін қабылдады. Чекістер өздерімен бірге грек стиліндегі, құрмет белгісі ретінде қарақшыдан жасалған, «тазалау» кезінде жоғары лауазымды шенеуніктер арасында сәнге айналған бұрандаларды алып жүретін.

Тарих

1921 жылы Республиканың ішкі қорғаныс әскерлері (Чеканың бір бөлімшесі) қатарында кем дегенде 200 000 адам болды. Бұл әскерлер еңбек лагерьлерін бақылап, ГУЛАГ жүйесін басқарды, азық-түліктерді мәжбүрлеп алып, саяси қарсыластарын құпия түрде тұтқындап, қамауға алып, азаптап, соттан тыс жазалады. Сонымен қатар, олар жұмысшылар мен шаруалардың көтерілістерін, наразылықтарын және дезертирлік салдарынан Қызыл Армиядағы бүліктерді басып тастады. 1922 жылдан бастап Чека ұйымдары бірнеше рет қайта құрылды; алайда, "органдардың" үстемдігін сақтаған үкімет идеясы кейін де ұзақ уақытқа дейін жалғасты, ал Кеңес азаматтары әртүрлі органдардың қызметкерлерін Чекистер деп атауын тоқтатпады.

Жасау

Қазан революциясынан кейінгі алғашқы бір жарым айда Петроград әскери-революциялық комитетіне (ПӘРК) "пайдаланушылардың қарсылығын басу" міндеті жүктелді. Ол Халық Комиссарлар Кеңесінің (Совнарком) және РСДЖП(б) Орталық Комитетінің нұсқауларымен жұмыс істейтін уақытша орган болды. ПӘРК жаңа мемлекеттік органдар құрды, қалалар мен армияға азық-түлік жеткізуді ұйымдастырды, буржуазиядан өнімдерді тартып алды және провинцияларға өкілдер мен үгітшілер жіберді. Оның маңызды функцияларының бірі – революциялық тәртіпті сақтау және контрреволюциялық әрекеттерге қарсы күрес (қараңыз: Кеңеске қарсы үгіт). 1917 жылдың 1 желтоқсанында Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті (ВЦИК немесе ЦИК) ПӘРК-ны қайта ұйымдастыру және оны алмастыру мүмкіндігін қарастырды. 5 желтоқсанда Петроград ПӘРК таратылу туралы хабарлады және өзінің функцияларын ЦИК-тің "контрреволюционерлерге" қарсы күрес бөліміне тапсырды. 6 желтоқсанда Халық Комиссарлар Кеңесі (Совнарком) Ресейдегі мемлекеттік қызметкерлерді ереуілге шығуға қалай көндіруді жоспарлады. Олар "ең белсенді революциялық" шараларды іске асыру үшін арнайы комиссия құру қажет деп шешті. Феликс Дзержинский (Темір Феликс) директор болып тағайындалды және келесі адамдарды қатысуға шақырды: В. К. Аверин, В. В. Яковлев, Д. Г. Евсеев, Н. А. Жиделев, И. К. Ксенофонтов, Г. К. Орджоникидзе, Я. Х. Питерс, К. А. Питерсон, В. А. Трифонов. 1917 жылдың 7 желтоқсанында Жиделев пен Василевскийден басқа барлық шақырылғандар контрреволюция және саботажға қарсы күрес комиссиясының өкілеттіктері мен құрылымын талқылау үшін Смольный институтында жиналды. Комиссияның міндеттері: "Ресейдің барлық аймағындағы барлық контрреволюциялық және саботаждық әрекеттерді, сондай-ақ оларға жасалған барлық тырысуларды түбінен жою, контрреволюционерлер мен саботажшыларды революциялық трибуналдарға беру, оларға қарсы күрес шараларын әзірлеу және оларды практикада қатаң түрде қолдану. Комиссия тек алдын ала тергеу жүргізуі керек". Комиссия сондай-ақ баспасөзді, контрреволюциялық партияларды, саботаж жасаған лауазымды тұлғаларды және басқа да қылмыскерлерді бақылауы тиіс. Ақпараттық, ұйымдастыру және контрреволюция мен саботажға қарсы күрес бөлімінен тұратын үш бөлім құрылды. Кездесу соңында Дзержинский Совнаркомға қажетті ақпаратты ұсынды. Комиссияға "мүлікті тәркілеу, рациондық карточкалардан айыру, халық жауларының тізімін жариялау" сияқты жазалау шараларын қолдануға рұқсат берілді. 1917 жылдың 8 желтоқсанында ВЧК-ның бірқатар мүшелері ауыстырылды. Аверин, Орджоникидзе және Трифонов В. В. Фомин, С. Е. Щукин, Ильин және Черновпен алмастырылды. Сондай-ақ сол отырыста "сыбайлас жемқорлық" мәселесі көтерілді, оны Питерске зерттеп, комиссияның келесі отырысының бірінде есеп беру тапсырылды. 1917 жылдың 28 желтоқсанында (ескі стиль бойынша 15 желтоқсан) жарияланған бұйрықта ВЧК-ның алғашқы штаб-пәтерінің мекенжайы "Петроград, Гороховая 2, 4-қабат" деп көрсетілген. Солшыл эсерлер 1918 жылы Ленинді өлтіруге талпынған эсер Фанни Капланнан кейін қуылды немесе тұтқындалды.

In the first month and half after the October Revolution (1917), the duty of "extinguishing the resistance of exploiters" was assigned to the Petrograd Military Revolutionary Committee (or PVRK). It represented a temporary body working under directives of the Council of People's Commissars (Sovnarkom) and Central Committee of RDSRP(b). The VRK created new bodies of government, organized food delivery to cities and the Army, requisitioned products from bourgeoisie, and sent its emissaries and agitators into provinces. One of its most important functions was the security of revolutionary order, and the fight against counterrevolutionary activity (see: Anti Soviet agitation). On December 1, 1917, the All Russian Central Executive Committee (VTsIK or TsIK) reviewed a proposed reorganization of the VRK, and possible replacement of it. On December 5, the Petrograd VRK published an announcement of dissolution and transferred its functions to the department of TsIK for the fight against "counterrevolutionaries". On December 6, the Council of People's Commissars (Sovnarkom) strategized how to persuade government workers to strike across Russia. They decided that a special commission was needed to implement the "most energetically revolutionary" measures. Felix Dzerzhinsky (the Iron Felix) was appointed as Director and invited the participation of the following individuals: V. K. Averin, V. V Yakovlev, D. G. Yevseyev, N. A. Zhydelev, I. K. Ksenofontov, G. K. Ordjonikidze, Ya. Kh. Peters, K. A. Peterson, V. A. Trifonov. On December 7, 1917, all invited except Zhydelev and Vasilevsky gathered in the Smolny Institute to discuss the competence and structure of the commission to combat counterrevolution and sabotage. The obligations of the commission were: "to liquidate to the root all of the counterrevolutionary and sabotage activities and all attempts to them in all of Russia, to hand over counter revolutionaries and saboteurs to the revolutionary tribunals, develop measures to combat them and relentlessly apply them in real world applications. The commission should only conduct a preliminary investigation". The commission should also observe the press and counterrevolutionary parties, sabotaging officials and other criminals. Three sections were created: informational, organizational, and a unit to combat counter revolution and sabotage. Upon the end of the meeting, Dzerzhinsky reported to the Sovnarkom with the requested information. The commission was allowed to apply such measures of repression as 'confiscation, deprivation of ration cards, publication of lists of enemies of the people etc.'". On December 8, 1917, some of the original members of the VCheka were replaced. Averin, Ordzhonikidze, and Trifonov were replaced by V. V. Fomin, S. E. Shchukin, Ilyin, and Chernov. and "corruption" was raised at the same meeting, which was assigned to Peters to address and report with results to one of the next meetings of the commission. A circular, published on December 28 1917 [O. S. December 15 1917], gave the address of VCheka's first headquarters as "Petrograd, Gorokhovaya 2, 4th floor". The Left SRs were expelled or arrested later in 1918, following the attempted assassination of Lenin by an SR, Fanni Kaplan.

ВЧЕКА-ны және ұлттық мекемелерді біріктіру

1918 жылдың қаңтар айының соңында Петроград Кеңесінің Тергеу комиссиясы (вероятно, Ревтрибуналмен бірдей) Совнаркомға анықтау және сот тергеу органдарының рөлін белгілеу туралы өтініш жолдады. Ол ВЧК мен Бонч Бруевич комиссиясына тек анықтау және жойқын шаралар жүргізу функцияларын қалдыруды ұсынды, ал тергеу функцияларын толығымен өзіне беруді сұрады. Тергеу комиссиясы жеңіске жетті. 1918 жылдың 31 қаңтарында Совнарком ВЧК-ны тергеу функцияларынан босатып, комиссияға тек революцияға қарсы қылмыстарды анықтау, жойқын шаралар қолдану және алдын алу функцияларын қалдырды. 1918 жылдың 31 қаңтарында Халық Комиссарлар Кеңесінің отырысында ВЧК мен Бонч Бруевич комиссиясын біріктіру ұсынылды. Екі комиссияның – Совнаркомның ВЧК және ВЦИК-тің Бонч Бруевич комиссиясының – функциялары мен құқықтары шамалас болғандықтан, олардың екеуінің де болуы тиімсіз деп танылды. Екі аптадан кейін шешім қабылданды. 1918 жылдың 23 ақпанында ВЧК барлық Кеңестерге радиотелеграмма жіберіп, егер мұндай комиссиялар құрылмаған болса, контрреволюция, саботаж және спекуляциямен күресу үшін шұғыл комиссиялар құруды сұрады. 1918 жылдың ақпан айында жергілікті Төтенше комиссиялар құрылды. Алғашқылардың бірі – Мәскеудегі Чека. Басқа қалаларда контрреволюцияға қарсы күрес бөлімдері мен комиссариаттары құрылды. Төтенше комиссиялар көбінесе саяси жағдайдың шиеленіскен кездерінде құрылды. 1918 жылдың 25 ақпанында контрреволюциялық ұйым «Фронтшылар одағы» шабуылға өткен кезде, Саратов Кеңесінің атқару комитеті контрреволюциялық бөлім құрды. 1918 жылдың 7 наурызында Петроградтан Мәскеуге көшуге байланысты Петроград Чекасы құрылды. 9 наурызда Омбы Кеңесі жанынан контрреволюцияға қарсы күрес бөлімі құрылды. Сондай-ақ Пенза, Пермь, Новгород, Череповец, Ростов, Таганрог қалаларында да Төтенше комиссиялар құрылды. 18 наурызда ВЧК «ВЧК-ның бүкілресейлік масштабтағы жұмысы» атты қаулы қабылдады, онда барлық жерде бірдей үлгіде Төтенше комиссиялар құру көзделді және контрреволюция, спекуляция және саботажға қарсы күрес үшін Чеканы кеңінен құруға шақыратын хат жіберілді. Облыстық Төтенше комиссияларды құру 1918 жылдың тамызына дейін аяқталды. Осы уақытқа дейін Кеңес Республикасында 38 губернаторлық Чека (Губчек) болды. 1918 жылдың 12 маусымында Бүкілресейлік Чека конференциясы Төтенше комиссияларды ұйымдастыру туралы негізгі ережелерді қабылдады. Олар облыс және губерния деңгейінде ғана емес, сонымен қатар ірі уездтік кеңестерде де Төтенше комиссиялар құруға кірісті. 1918 жылдың тамызында Кеңес Республикасында 75-ке жуық уезд деңгейіндегі Төтенше комиссиялар құрылды. Жыл соңына дейін уезд деңгейіндегі 365 Чека құрылды. 1918 жылы Бүкілресейлік Төтенше комиссия мен Кеңестер жергілікті Чека аппаратын құруға қол жеткізді. Оның құрамына облыс, губерния, район, уезд және волость Чекалары, сондай-ақ район және волость Төтенше комиссарлары кірді. Бұған қоса, шекаралық қауіпсіздік жөніндегі Чекалар жергілікті Чека органдарының жүйесіне енгізілді. 1918 жылдың күзінде республиканың саяси жағдайы тұрақталғандықтан, уезд, район және волость деңгейіндегі Чекаларды жою және Төтенше комиссиялар институтын тарату мәселесі қарастырылды. 1919 жылдың 20 қаңтарында ВЦИК ВЧК дайындаған «Уезддік Төтенше комиссияларды тарату туралы» қаулыны қабылдады. 16 қаңтарда ВЧК президиумы уезд милициясында Политбюро құру туралы жобаны бекітті. Бұл шешім 1920 жылдың ақпан айының басында өткен IV кезектен тыс комиссия конференциясымен мақұлданды.

By the end of January 1918, the Investigatory Commission of Petrograd Soviet (probably same as of Revtribunal) petitioned Sovnarkom to delineate the role of detection and judicial investigatory organs. It offered to leave, for the VCheKa and the Commission of Bonch Bruyevich, only the functions of detection and suppression, while investigative functions entirely transferred to it. The Investigatory Commission prevailed. On January 31, 1918, Sovnarkom ordered to relieve VCheKa of the investigative functions, leaving for the commission only the functions of detection, suppression, and prevention of anti revolutionary crimes. At the meeting of the Council of People's Commissars on January 31, 1918, a merger of VCheKa and the Commission of Bonch Bruyevich was proposed. The existence of both commissions, VCheKa of Sovnarkom and the Commission of Bonch Bruyevich of VTsIK, with almost the same functions and equal rights, became impractical. A decision followed two weeks later. On February 23, 1918, VCheKa sent a radio telegram to all Soviets with a petition to immediately organize emergency commissions to combat counter revolution, sabotage and speculation, if such commissions had not been yet organized. February 1918 saw the creation of local Extraordinary Commissions. One of the first founded was the Moscow Cheka. Sections and commissariats to combat counterrevolution were established in other cities. The Extraordinary Commissions arose, usually in the areas during the moments of the greatest aggravation of political situation. On February 25, 1918, as the counterrevolutionary organization Union of Front liners was making advances, the executive committee of the Saratov Soviet formed a counter revolutionary section. On March 7, 1918, because of the move from Petrograd to Moscow, the Petrograd Cheka was created. On March 9, a section for combating counterrevolution was created under the Omsk Soviet. Extraordinary commissions were also created in Penza, Perm, Novgorod, Cherepovets, Rostov, Taganrog. On March 18, VCheKa adopted a resolution, The Work of VCheKa on the All Russian Scale, foreseeing the formation everywhere of Extraordinary Commissions after the same model, and sent a letter that called for the widespread establishment of the Cheka in combating counterrevolution, speculation, and sabotage. Establishment of provincial Extraordinary Commissions was largely completed by August 1918. In the Soviet Republic, there were 38 gubernatorial Chekas (Gubcheks) by this time. On June 12, 1918, the All Russian Conference of Cheka adopted the Basic Provisions on the Organization of Extraordinary Commissions. They set out to form Extraordinary Commissions not only at Oblast and Guberniya levels, but also at the large Uyezd Soviets. In August 1918, in the Soviet Republic had accounted for some 75 Uyezd level Extraordinary Commissions. By the end of the year, 365 Uyezd level Chekas were established. In 1918, the All Russia Extraordinary Commission and the Soviets managed to establish a local Cheka apparatus. It included Oblast, Guberniya, Raion, Uyezd, and Volost Chekas, with Raion and Volost Extraordinary Commissioners. In addition, border security Chekas were included in the system of local Cheka bodies. In the autumn of 1918, as consolidation of the political situation of the republic continued, a move toward elimination of Uyezd , Raion , and Volost level Chekas, as well as the institution of Extraordinary Commissions was considered. On January 20, 1919, VTsIK adopted a resolution prepared by VCheKa, On the abolition of Uyezd Extraordinary Commissions. On January 16 the presidium of VCheKa approved the draft on the establishment of the Politburo at Uyezd militsiya. This decision was approved by the Conference of the Extraordinary Commission IV, held in early February 1920.

Чекканың басқа түрлері

3 тамызда контрреволюцияға, спекуляцияға және теміржолдардағы саботажға қарсы күрес үшін ВЧК бөлімі құрылды. 1918 жылғы 7 тамызда Совнарком ВЧК-да теміржол бөлімін ұйымдастыру туралы қаулы қабылдады. Контрреволюциямен, спекуляциямен және теміржолдардағы қылмыстармен күрес ВЧК-ның теміржол бөлімі мен жергілікті Чеканың қарауына берілді. 1918 жылдың тамызында Губчекалардың құрамында теміржол бөлімдері құрылды. Формальды түрде олар резидент емес бөлімдердің құрамына кірді, бірақ іс жүзінде өз қызметтерінде үлкен дербестікке ие жеке бөлімдер болды. Губернаторлық және облыстық типтегі Чекалар көлік бөлімдеріне қатысты тек бақылау және тергеу функцияларын сақтап қалды. ВЧК органдарының РККА-да жүйелі жұмыс істеуінің бастауы 1918 жылдың шілдесіне, елдегі азамат соғысы мен кластық күрес кезеңіндегі ең шиеленіскен уақытқа жатады. 1918 жылғы 16 шілдеде Халық Комиссарлар Кеңесі М.И. Лацис басқаратын Чехословакия (Шығыс) майданында контрреволюцияға қарсы күрес жөніндегі Төтенше комиссияны құрды. 1918 жылдың күзінде Оңтүстік (Украина) майданында контрреволюцияға қарсы күрес үшін арнайы комиссиялар құрылды. Қараша айының соңында Екінші Бүкілресейлік Төтенше комиссиялар конференциясы И.Н. Полюкаровтың баяндамасынан кейін барлық майдандарда және армияларда Чека бөлімдерін құру туралы шешім қабылдады және оларға әскери бөлімдерде өз комиссарларын тағайындау құқығын берді. 1918 жылғы 9 желтоқсанда ВЧК коллегиасы (немесе президиумы) армиядағы контрреволюциямен күресу үшін М.С. Кедров басқаратын әскери бөлім құру туралы шешім қабылдады. 1919 жылдың басында әскери бақылау және ВЧК-ның әскери бөлімі Кедров басшылығымен Республиканың Арнайы бөлімі болып біріктірілді. 1 қаңтарда ол Арнайы бөлім құру туралы бұйрық шығарды. Бұйрықта барлық агенттіктерге әскери бақылау мен Чеканың әскери бөлімдерін біріктіруге және майдан, армия, әскери округтер мен губерниялардың арнайы бөлімдерін құруға тапсырма берілді. 1920 жылдың қарашасында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мемлекеттік шекараны қорғау үшін ВЧК-ның Арнайы бөлімін құрды. 1922 жылғы 6 ақпанда Тоғызыншы Бүкілресейлік Кеңес съезі аяқталғаннан кейін ВЦИК "қаһармандық еңбегі үшін алғыс айта отырып" Чеканы таратып жіберді. Оның орнына Ресей КСР-нің НКВД бөлімі болған Мемлекеттік саяси басқармасы немесе ГПУ құрылды. Дзержинский жаңа ұйымның басшысы болып қалды.

On August 3, a VCheKa section for combating counterrevolution, speculation and sabotage on railways was created. On August 7, 1918, Sovnarkom adopted a decree on the organization of the railway section at VCheKa. Combating counterrevolution, speculation, and crimes on railroads was passed under the jurisdiction of the railway section of VCheKa and local Cheka. In August 1918, railway sections were formed under the Gubcheks. Formally, they were part of the non resident sections, but in fact constituted a separate division, largely autonomous in their activities. The gubernatorial and oblast type Chekas retained in relation to the transportation sections only control and investigative functions. The beginning of a systematic work of organs of VCheKa in RKKA refers to July 1918, the period of extreme tension of the civil war and class struggle in the country. On July 16, 1918, the Council of People's Commissars formed the Extraordinary Commission for combating counterrevolution at the Czechoslovak (Eastern) Front, led by M. I. Latsis. In the fall of 1918, Extraordinary Commissions to combat counterrevolution on the Southern (Ukraine) Front were formed. In late November, the Second All Russian Conference of the Extraordinary Commissions accepted a decision after a report from I. N. Polukarov to establish at all frontlines, and army sections of the Cheka and granted them the right to appoint their commissioners in military units. On December 9, 1918, the collegiate (or presidium) of VCheKa had decided to form a military section, headed by M. S. Kedrov, to combat counterrevolution in the Army. In early 1919, the military control and the military section of VCheKa were merged into one body, the Special Section of the Republic, with Kedrov as head. On January 1, he issued an order to establish the Special Section. The order instructed agencies everywhere to unite the Military control and the military sections of Chekas and to form special sections of frontlines, armies, military districts, and guberniyas. In November 1920 the Soviet of Labor and Defense created a Special Section of VCheKa for the security of the state border. On February 6, 1922, after the Ninth All Russian Soviet Congress, the Cheka was dissolved by VTsIK, "with expressions of gratitude for heroic work." It was replaced by the State Political Administration or GPU, a section of the NKVD of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (RSFSR). Dzerzhinsky remained as chief of the new organization.

Дезертирлерді қудалау

1919 және 1920 жылдары Қызыл Армиядан үш миллионнан астам дезертир болған деп саналады. 1919 жылы шамамен 500 000 дезертир, ал 1920 жылы 800 000-ға жуық адам, дезертирлерді жазалау үшін құрылған Чеканың "Ерекше жазалау бөлімі" әскерлерімен тұтқындалды. Бұл әскерлер дезертирлерді күштеп елге қайтару, бас иелік ету үшін кепілдерді алу және ату, немесе үлгі көрсету мақсатымен пайдаланылды. 1918 жылдың қыркүйек айында, "Коммунизмнің қара кітабында" көрсетілгендей, Ресейдің он екі облысында 48 735 дезертир және 7 325 "бандит" тұтқындалды, 1 826 адам қаза тапты, 2 230 адам атылды. Бұл адамдардың кім екенін анықтау қиын, себебі Кеңес большевик үкіметі "бандит" терминін қарапайым қылмыскерлерді, сондай-ақ қарулы және қарусыз саяси қарсыластарды, мысалы, анархистерді белгілеу үшін қолданды.

Ғылыми бағалаулар

Батыс тарихшылары арасында Қызыл террорде қаза тапқандардың саны туралы бірлік жоқ. Бір дерек бойынша, 1917 жылдың желтоқсанынан 1922 жылдың ақпанына дейін жылына 28 000 адам өлім жазасына кесілген. Қызыл террордың бастапқы кезеңінде атылғандардың саны кем дегенде 10 мыңға бағаланады. Осы кезеңге жасалған бағалаулар бойынша, ең төменгі көрсеткіш 50 000, ал ең жоғарғысы 140 000 және 200 000 адамды құрайды. Жалпы өлім жазасына кесілгендердің саны шамамен 100 000 деп есептеледі. Вадим Эрликманның зерттеуіне сәйкес, Қызыл террордың құрбандарының саны кем дегенде 1 200 000 адамды құрайды. Роберт Конквесттің мәліметінше, 1917–1922 жылдары барлығы 140 000 адам атылған. Тарих ғылымдарының кандидаты Николай Заятс 1918–1922 жылдары Чеканың атып өлтіргендерінің саны 37 300 адам, ал 1918–1921 жылдары трибуналдардың үкімімен атылғандардың саны 14 200 адам, яғни барлығы 50 000–55 000 адамды құрайды десе, жазалаулар мен қиянаттар Чекамен ғана шектелмей, Қызыл Армия тарапынан да ұйымдастырылған. Большевиктерге қарсы социалистік-революционер Сергей Мелгуновтың (1879–1956) айтуынша, 1919 жылдың соңында большевиктердің зұлмыларын тергеу үшін құрылған арнайы тергеу комиссиясы 1918–1919 жылдары ғана 1 766 188 адам қаза тапқанын есептеген.

Қауіпсіздік

Чека кеңінен азаптау әдістерін қолданды. Әртүрлі қалалардағы ЧК комитеттеріне байланысты, әдістерге мыналар кірді: тірідей терісін сыпыру, бас сүйегін алып тастау, тікенді сыммен «таждау», ілгекке ілу, айқышқа шегелеу, асылу, таспен өлтіру, тақтайларға байлап пешке немесе қайнаған суға баяу итеру, немесе ішкі жағынан тырнақтары бар бөшкелерде жалаңаш құлдиру. Чекистер қысқы көшелерде жалаңаш тұтқындарға су құйып, оларды тірі мұз мүсіндеріне айналдырған. Басқалары құрбандарының мойнына күш түсіріп, басын жұлып алуға мүмкіндік беретінше бұрған. Киевтегі Чека отрядтары құрбанның денесіне темір түтік бекітіп, түтік ішіне егеуқұйрық салып, егеуқұйрық қашуға тырысқанда құрбанның ішегін жейтінше отқа ұстаған. Бұл қатыгездіктер «Правда» және «Известия» газеттерінде бірнеше рет жарияланды: 1919 жылғы 26 қаңтардағы «Известия» №18-дегі «Неужели средневековый застенок?» («Бұл шынымен ортағасырлық түрме ме?») мақаласы; 1919 жылғы 22 ақпандағы «Правда» №12-де Владимир Чекасының азаптауларының егжей-тегжейі жарияланды, 1922 жылғы 21 қыркүйекте «Социалистік хабаршы» Ставрополь Чекасы жүргізген азаптаулар сериясының егжей-тегжейін жариялады (қызыл жертөле, суық жертөле, бас сүйегінің өлшемі және т.б.). Чекистерді әскерилендірілген арнайы мақсаттағы бөлімшелер (партияның спецназы немесе ЧОН) толықтырды. Чека белсенді және ашық түрде адам ұрлау әдістерін қолданды. Адам ұрлау арқылы Чека, әсіресе ауыл халқы арасындағы көптеген наразылықты басуға қол жеткізді. Олардың арасында ең танымалдары – Тамбов көтерілісі. Третьяки (Воронеж губерниясы, Новохопёрск уезі) сияқты ауылдар толықтай жойылды. Осы қатал зорлық-зомбылықтың нәтижесінде көптеген Чекистер психопатиялық ауруларға шалдықты, Николай Бухарин айтқандай, бұл «Чекист кәсібінің кәсіби қаупі». Көптегендер өлім жазаларын орындауға көну үшін көп ішімдік ішіп, есірткі қолданды. Кейбіреулері өлтіруден алшақтау үшін «құмырсқа ату», немесе «жәбірленушіні бекіту» сияқты бандиттік жаргонды қолданды, сондай-ақ оған «нацаккал» (триггердің дыбырламасы) жасады. 1992 жылғы 30 қарашада Ресей Федерациясы Президентінің бастамасымен Ресей Федерациясының Конституциялық соты Қызыл террорды заңсыз деп таныды, бұл РСФСР Коммунистік партиясының тоқтатылуына әкелді.

The Cheka engaged in the widespread practice of torture. Depending on Cheka committees in various cities, the methods included: being skinned alive, scalped, "crowned" with barbed wire, impaled, crucified, hanged, stoned to death, tied to planks and pushed slowly into furnaces or tanks of boiling water, or rolled around naked in internally nail studded barrels. Chekists reportedly poured water on naked prisoners in the winter bound streets until they became living ice statues. Others beheaded their victims by twisting their necks until their heads could be torn off. The Cheka detachments stationed in Kiev would attach an iron tube to the torso of a bound victim and insert a rat in the tube closed off with wire netting, while the tube was held over a flame until the rat began gnawing through the victim's guts in an effort to escape. All of these atrocities were published on numerous occasions in Pravda and Izvestiya: January 26, 1919 Izvestiya #18 article Is it really a medieval imprisonment? («Неужели средневековый застенок?»); February 22, 1919 Pravda #12 publishes details of the Vladimir Cheka's tortures, September 21, 1922 Socialist Herald publishes details of series of tortures conducted by the Stavropol Cheka (hot basement, cold basement, skull measuring, etc.). The Chekists were also supplemented by the militarized Units of Special Purpose (the Party's Spetsnaz or ЧОН). Cheka was actively and openly utilizing kidnapping methods. With kidnapping methods, Cheka was able to extinguish numerous cases of discontent especially among the rural population. Among the notorious ones was the Tambov rebellion. Villages were bombarded to complete annihilation, as in the case of Tretyaki, Novokhopersk uyezd, Voronezh Governorate. As a result of this relentless violence, more than a few Chekists ended up with psychopathic disorders, which Nikolai Bukharin said were "an occupational hazard of the Chekist profession." Many hardened themselves to the executions by heavy drinking and drug use. Some developed a gangster like slang for the verb to kill in an attempt to distance themselves from the killings, such as 'shooting partridges', or 'sealing' a victim, or giving him a natsokal (onomatopoeia of the trigger action). On November 30, 1992, by the initiative of the President of the Russian Federation the Constitutional Court of the Russian Federation recognized the Red Terror as unlawful, which in turn led to the suspension of Communist Party of the RSFSR.

Танымал мәдениет

Чека совет киносы мен әдебиетінде жиі кездесетін тақырып болды. Бұл, ішінара, Сталиннен кейінгі кезеңде осы ұйымның романтизациялануына және олардың тиімді әрекет-қимыл/детективтік сюжеттерді ұсынуына байланысты еді. Чека бейнеленген фильмдердің қатарында Остерннің "Отты шақырық", Никита Михалковтың "Шет елдегі үй", "Ерінің адъютанты" мини-сериалы, сондай-ақ "Өлі маусым" (Донатас Банионис бас рөлде) және 1992 жылғы орыс драмалық фильмі "Чекист" бар. Испанияда, Испания Азамат соғысы кезінде республикашылардың басқаруындағы қамау және азаптау орталықтары совет ұйымының атымен "чекалар" деп аталды. Альфонсо Лорансич олардың ұйымдастырушысы, идеологы және құрылысшысы болды. Ішімдік ішпейтін Дзержинский Ленинге – бірде ол шамадан тыс мас болғанда – құпия полиция жұмысын "тек қасиеттілер немесе ізгіліксіздер жасай алады, бірақ қазір қасиеттілер менің алдымнан қашады, мен ізгіліксіздермен қалдым" деген екен. Александр Рогожкиннің режиссерлік жұмысы "Чекист" – 1992 жылғы француз-орыс фильмі, ол Владимир Зазубриннің 1923 жылғы әңгімесіне негізделген. Фильм Ресей Азамат соғысы кезінде көптеген адамдарды атып тастаған кеңестік Чека қызметкерінің қанымен жазылған еңбегі мен құлдырауы туралы айтады.

Мұра

Константин Преображенский Ресей президенттерінің келісімімен Чека құрылған күні, Ресей Федерациясының қауіпсіздік органдары қызметкерлерінің күнін атап өтуді, ескі және қазіргі ресейлік қауіпсіздік қызметтерінің кәсіби мерекесі ретінде, сынға алды. (Бұрынғы КГБ офицері Владимир Путин бұл күнді басқа күнге ауыстыруға тырыспады): "КГБ-ның ізбасарлары әлі ешнәрседен мойын бұрған жоқ; тіпті олар өздерінің кәсіби мерекесін де, репрессия жылдары болғандай, 20 желтоқсанда тойлайды. Егер Германияның қазіргі барлау және қарсы барлау қызметтері Гестапо күнін тойласа, қалай ашуланатынымызды көзге елестете аламын!"