Кировтың қазасы және 1930-шы жылдардағы саяси қуғын-сүргін

Кіріспе

Кеңес саясаткері және революционер (1886–1934)

1934 жылғы 1 желтоқсанда Кировтің қатылушысы Леонид Николаев Смольный институтының кеңсесіне келіп, үшінші қабатқа тосқаусыз көтерілді. Киров пен оның күзетшісі Борисов дәлізден өткенше ол дәлізде күтіп отырды. Борисов Кировтан 20-40 қадам қалып қойғандай көрінді, кейбір дереккөздер Борисов түскі асын дайындау үшін Кировтан бөлініп кеткенін айтады. Сталиннің келісімімен НКВД Кировке тағайындалған төрт полицей күзетшісінен басқаларын кері шақырды. Бұл төрт күзетші Кировты күн сайын Смольный институтындағы кеңсесіне дейін сүйемелдеп, сосын кететін. 1934 жылғы 1 желтоқсанда Кировтің кеңсесіне кіреберістегі әдеттегі күзет постты, ғимарат Ленинград партия аппаратының бас кеңсесі және жергілікті биліктің орны болғанмен, қараусыз қалдырған. Кейбір мәліметтер бойынша, тек Кировтің қарусыз күзетшісі, комиссар Борисов ғана қалды. Кировтің өліміне байланысты жағдайды ескере отырып, тарихшы Александр Бармин "НКВД-ның осындай жоғары партиялық лауазымды тұлғаны қорғаудағы немқұрайлылығы Кеңес Одағында бұрын-соңды болмаған жағдай" деді. Бақытсыз комиссар Борисов Кировтің қатылуынан кейін бір күн өткен соң, НКВД агенттерімен бірге келе жатқанда қозғалып жатқан жүк көлігінен құлап қайтыс болды. Орловтың сөзіне сүйенсек, Борисовтың әйелі психиатриялық ауруханаға жатқызылды, ал Николаевтың құпия "досы" және оған револьвер мен ақша берген деген күдікпен айыпталған провокатор кейін Сталиннің жеке бұйрығымен атып өлтірілді. 1919 жылғы Венгрия Кеңес Республикасының құлауынан босқын болған венгр коммунисі Лайош Мадьяр Кировтің қатылуына қатысы бар деп жалған айыпталды. Мадьяр "Зиновьевші террорист" деп танылып, ГУЛАГқа жіберілді, онда 1940 жылы қайтыс болды. Коммунистік партияның хабарламасында Николаев Ленинградтағы белгілі емес "шетелдік консулдан" ақша алған "фашистік күштің" жалақысымен кісі өлтіргенін мойындады делінген. Сол автор Кировтің қатылуына дейін түрмеде отырған және Николаевпен байланысы жоқ 104 айыпталушы Кировқа қарсы "фашистік қастандыққа" қатысқан деп айыпталып, дереу атылып кеткенін мәлімдейді. "Жолдас Сталин жеке өзі Кировтің қатылуын тергеді. Ол Николаевты ұзақ сұраққа тартып, оппозиция басшылары Николаевтың қолына қару салды!"

On the afternoon of Saturday, 1 December 1934, Kirov's assassin, Leonid Nikolayev, arrived at the Smolny Institute offices and made his way to the third floor unopposed, waiting in a hallway until Kirov and his bodyguard Borisov stepped into the corridor. Borisov appeared to have stayed some 20 to 40 paces behind Kirov, with some sources alleging Borisov parted company with Kirov in order to prepare his lunch. With Stalin's approval, the NKVD had previously withdrawn all but four police bodyguards assigned to Kirov. These four guards accompanied Kirov each day to his offices at the Smolny Institute, and then left. On 1 December 1934, the usual guard post at the entrance to Kirov's offices was supposedly left unmanned, even though the building housed the chief offices of the Leningrad party apparatus and was the seat of the local government. According to some reports, only a single friend, Commissar Borisov, an unarmed bodyguard of Kirov's, remained. Given the circumstances of Kirov's death, a historian Alexander Barmine stated that "the negligence of the NKVD in protecting such a high party official was without precedent in the Soviet Union." The hapless Commissar Borisov died the day after Kirov's assassination, allegedly falling from a moving truck while riding with a group of NKVD agents. According to Orlov, Borisov's wife was committed to an insane asylum, while Nikolayev's mysterious "friend" and alleged provocateur, who had supplied him with the revolver and money, was later shot on Stalin's personal orders. Lajos Magyar, a Hungarian communist and refugee from the fall of the Hungarian Soviet Republic of 1919, was falsely accused of complicity in Kirov's assassination. Magyar was convicted as a "Zinovievite Terrorist" and sent to a Gulag, where he died in 1940. A Communist Party communiqué initially reported that Nikolayev had confessed his guilt as an assassin in the pay of a "fascist power," having received money from an unidentified "foreign consul" in Leningrad. The same author claims 104 defendants who were already in prison at the time of Kirov's assassination, and who had no demonstrable connection to Nikolayev, were found guilty of complicity in the "fascist plot" against Kirov, and summarily executed. "Comrade Stalin personally directed the investigation of Kirov's assassination. He questioned Nikolayev at length. The leaders of the Opposition placed the gun in Nikolayev's hand!

Кеңес өкіметінің тергеулері

Никита Хрущев 1956 жылы өзінің құпия баяндамасында Кировты өлтіруді Кировты қорғаумен міндеттенген және 1937 жылы атылған НКВД агенттері ұйымдастырғанын айтты. Хрущев Орталық Комитет хатшысы Петр Поспеловқа 1930 жылдардағы репрессияны тергеу үшін комиссия құруды тапсырды; осы Поспелов Хрущев үшін ХХ съезде танымал "Құпия баяндаманы" дайындаған еді. Хрущев былай деді: Кировты өлтірген Николаевқа Кировты қорғауға жауапты адамдардың бірі көмектескен деген күдік бар. Қылмысқа бір жарым ай қалғанда Николаев күдікті әрекеттері үшін ұсталған, бірақ ол тексерілмей босатылыпты. Кировты қорғауға тағайындалған чекист Борисовті 1934 жылғы 2 желтоқсанда тергеуге алып келгенде, ол көлік апатында қаза тапты, ал көлікте басқа ешкім зардап шекпеді – бұл өте күмәнді жағдай. Кировты өлтіргеннен кейін Ленинград НКВД-сының жоғары лауазымды қызметкерлері қызметтен босатылып, жеңіл жаза алды, бірақ 1937 жылы олар атылып өлтірілді. Олардың Кировты өлтіруді ұйымдастырушылардың іздерін жасыру үшін атылғанын болжауға болады. Кирчаков өзінің жауабында Кировты өлтіру және Федор Медведтің рөлі туралы Ольскиймен сөйлескенін жазды. Олский Кировтың досы және Ленинградтағы НКВД бөлімінің қауіпсіздік басшысы Медведтің кісі өлтіруде кінәлі еместігіне сенімді болды. Олский Кирчаковқа Медведтің НКВД-ның Кировты өлтіру ісі бойынша тергеуден шеттетілгенін айтты. Тергеуді жоғары тұрған НКВД басшысы Яков Агранов, кейіннен ол есімінен айырылған басқа НКВД бюросының қызметкері жүргізді. Басқа НКВД өкілі Ефим Георгиевич Евдокимов (1891-1939) болуы мүмкін, ол Сталиннің жақын адамы, жаппай қырғынды ұйымдастыру шебері және Шахты ісінің архитекторы еді. Ол 1931 жылы ОГПУ-дан зейнеткерлікке шыққаннан кейін де НКВД-ның құпия полиция тобын басқара берді. Комитет отырысының бірінде Олский Сталиннің Леонид Николаевтан жолдас Кировты не үшін өлтіргенін сұрағанын, ал Николаевтың "чекистердің" (НКВД-ның) тапсырмасымен әрекет еткенін және бөлмеде тұрған "чекистердің" (НКВД офицерлерінің) тобына көрсеткенін айтты; Медвед олардың арасында болған жоқ. Хрущевтің "Жеке басының қадірленуі және оның салдары" атты баяндамасы кейіннен жабық есіктердегі партия жиналыстарында оқылды. Содан кейін Поспелов комитетіне жаңа материалдар келіп түсті, оның ішінде Кировтың жүргізушісі Кузиннің Кировтың досы және Смольный институтында Кировтың тәулік бойы қауіпсіздігін қамтамасыз еткен күзетшісі Борисовтың қасақана өлтірілгенін және оның жол апатында қаза табуының кездейсоқ емес екенін мәлімдегені де болды. Кеңес Одағында Кировты өлтіру ісін қайта қарауға жасалған соңғы әрекет 1989 жылы Александр Николаевич Яковлев басқарған Саяси бюро комиссиясы тарапынан жасалды. Екі жылдық тергеуден кейін комиссияның жұмыс тобы Сталинның немесе НКВД-ның Кировты өлтіруге қатысқандығын растайтын материалдар табылған жоқ деген қорытындыға келді.

Nikita Khrushchev, in his Secret Speech in 1956, said that the murder of Kirov was organized by NKVD agents who were tasked with protecting Kirov and were eventually shot in 1937. Khrushchev entrusted Pyotr Pospelov, Secretary of the Central Committee, to form a commission to investigate the repression of the 1930s; this was the same Pospelov who had drafted the famous "Secret Speech" for Khrushchev at the 20th Congress. Khrushchev stated:

<blockquote>There are reasons for the suspicion that the killer of Kirov, Nikolayev, was assisted by someone from among the people whose duty it was protect the person of Kirov. A month and a half before the killing, Nikolayev was arrested on the grounds of suspicious behavior, but he was released and not even searched. It is an unusually suspicious circumstance that when the Chekist [Borisov] assigned to protect Kirov was being brought for an interrogation, on 2 December 1934, he was killed in a car "accident" in which no other occupants of the car were harmed. After the murder of Kirov, top functionaries of the Leningrad NKVD were relieved of their duties and were given very light sentences, but in 1937 they were shot. We can assume that they were shot in order to cover the traces of the organizers of Kirov's killing. In his deposition, Kirchakov wrote that he had discussed the Kirov's murder and the role of Fyodor Medved with Olsky. Olsky was of the firm opinion that Medved, Kirov's friend and NKVD security chief of the Leningrad branch, was innocent of the murder. Olsky also told Kirchakov that Medved had been barred from the NKVD Kirov assassination investigation. Instead, the investigation was carried out by a senior NKVD chief, Yakov Agranov, and later by another NKVD bureau officer whose name he did not remember. The other NKVD official may have been Yefim Georgievich Yevdokimov (1891–1939), a Stalin crony, mass killing specialist, and architect of the Shakhty purge trials, who continued to lead a secret police team within the NKVD even after technically retiring from the OGPU in 1931. During one of the committee sessions, Olsky said he was present when Stalin asked Leonid Nikolayev why Comrade Kirov had been killed. To this Nikolayev replied that he carried out the instruction of the "Chekists" (meaning the NKVD) and pointed towards the group of "Chekists" (NKVD officers) standing in the room; Medved was not among them. Khrushchev's report, On the Cult of Personality and Its Consequences, was later read at closed door Party meetings. Afterwards, new material was received by the Pospelov Committee, including the assertion by Kirov's chauffeur, Kuzin, that Commissar Borisov, Kirov's friend and bodyguard, who was responsible for Kirov's round the clock security at the Smolny Institute, was intentionally killed, and that his death in a road accident was not an accident at all. The last attempt in the Soviet Union to review the Kirov murder case was made by the Politburo Commission headed by Alexander Nikolaevich Yakovlev in 1989. After two years of investigations, the working team of the Commission concluded that no materials were found to support the Stalin's or NKVD participation of Kirov's murder.

Маңыздылығы мен жауапкершілігі

Кировты өлтіру Кеңес Одағы тарихындағы маңызды оқиғаға айналды, себебі Сталин оны Мәскеудегі сот процестерін және Ұлы тазалау деп аталатын террорлық науқанын ақтау үшін пайдаланды. Киров өлтірілген кезде Кеңес Одағының сыртқы істер министрі Максим Литвинов елден тыс болды; оның қызы Таня Литвинов бұл оқиға Сталинге террорлық билік жүргізуге сылтау беруі мүмкін екенін түсінгенін айтты. Бұл пікірді Анастас Микоянның ұлы растады, Кировтың өлтірілуінің 1933 жылы нацистік Германиядағы Рейхстагты өртеп жіберумен белгілі бір ортақ белгілері бар екенін мәлімдеді. Рейхстагтағы өртті нацистер Германиядағы коммунистер мен социал-демократтарды жаппай қуғындау үшін сылтау ретінде ұйымдастырды. Кировты физикалық жою Сталиннің болашақ қарсыласын жоюды білдірді, бірақ Рейхстагтағы өрт сияқты, басты мақсат – репрессия мен бақылау үшін сылтау жасау еді. Содан кейін Сталин Ягодаға Кировты өлтіруді ұйымдастыруды бұйырды. Орлов Ягоданың Медведтің орынбасары Ваня Запорожецке осы жұмысты тапсырғанын айтты. Запорожец қастандық жасаушыны іздеу үшін Ленинградқа оралды; файлдарды қарап шыққанда Леонид Николаевтың есімін тапты. Тағы бір совет дезертирі Григорий Токаевтың сөзіне сенсек, Кировты шынайы оппозициялық астыртын ұйым өлтірді. Меншевик ғалымы, жазушы Борис Николаевский: «Бір нәрсе анық: Кировты өлтіруден пайда көрген жалғыз адам – Сталин» деді. Кировты өлтіруге Сталиннің қатысы бар деген пікірді Роберт Конквест пен Эми Найт қолдады, бірақ бұл теория негізінен жағдаяттық дәлелдерге және Хрущев кезеңіндегі тергеулерге негізделген деп сынға алған ревизионист тарихшылар қарсы шықты. Эдвард Радзинский Сталиннің өмірбаянында Сталиннің Кировты өлтіруге бұйрық бергені туралы жазбаша құжаттар табылмағанын, себебі олар мүлде болған емес және болуы мүмкін емес екенін түсіндірді. Кировтың Саяси бюро мүшесі ретіндегі жоғары мәртебесін ескере отырып, бұйрық Сталиннің НКВД директоры Генрих Ягодаға ауызша берілуі керек еді, және ол осылай істеді.

Kirov's assassination became a major event in the history of the Soviet Union because it was used by Stalin to justify Moscow trials and his campaign of terror known as the Great Purge. At the time of Kirov's murder, Maxim Litvinov, the Soviet Foreign Minister, was out of the country; his daughter Tanya implied that Litvinov realised this event might be an excuse for Stalin to unleash a reign of terror. This view was confirmed by Anastas Mikoyan's son, who stated that the murder of Kirov had certain similarities to the burning of the Reichstag in Nazi Germany in 1933. The fire at the Reichstag was organized by the Nazis as a pretext for the mass persecution of the Communists and Social Democrats in Germany. The physical removal of Kirov meant elimination of a future potential rival for Stalin, but the principal objective, as with the fire at the Reichstag, was to manufacture an excuse for repression and control. According to Alexander Orlov, a Soviet defector to the United States, Stalin then ordered Yagoda to arrange the assassination of Kirov. Orlov said that Yagoda ordered Medved's deputy, Vania Zaporozhets, to undertake the job. Zaporozhets returned to Leningrad in search of an assassin; in reviewing the files he found the name of Leonid Nikolayev. According to another Soviet defector, Grigori Tokaev, a real oppositionist underground group assassinated Kirov. Author and Menshevik scholar Boris Nikolaevsky argued: "One thing is certain: the only man who profited by the Kirov assassination was Stalin." The idea of Stalin's complicity in Kirov's assassination has been backed by Robert Conquest and Amy Knight, but challenged by revisionist historians who argued that this theory relies primarily on circumstantial evidence and Khrushchev era investigations. Edvard Radzinsky in his biography of Stalin explained that written documents about Stalin ordering the assassination of Kirov were never found simply because they never existed and could not exist. Given the very high status of Kirov as a Politburo member, the order would have to be given verbally by Stalin to NKVD director Genrikh Yagoda, and that is what he apparently did.

Мұра

Көптеген қалалар, көшелер және зауыттар Кировтың құрметіне аталған немесе қайта аталған. Олардың ішінде Киров (бұрынғы Вятка) және Киров облысы, Кировск (Мурманск облысы), Киров (Калуга облысы), Кировоград (бұрынғы Зиновьевск, қазіргі Кропивницкий) және Кировоград облысы (Украина КСР; қазіргі Украина), Кировобад (Әзербайжан КСР; қазіргі Гянджа, Әзербайжан), Кировакан (Армения КСР; қазіргі Ванадзор, Армения), Мәскеу метросының Кировская станциясы (қазіргі Чистые пруды станциясы), Киров балеті (қазіргі Мариинский балеті), Санкт-Петербургтегі Киров зауыты, Екатеринбургтегі Киров алаңы, Қара теңіздегі Киров аралдары және түрлі шағын елді мекендер бар. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін Кировтың есімімен аталған көптеген орындар мен ғимараттар, әсіресе Ресейден тыс аймақтарда қайта аталды. Украинаның декоммунизациялау заңдарына сәйкес, Украина Парламенті 2016 жылдың 14 шілдесінде Кировоградты Кропивницкий деп атады. Ленинградтағы С.М. Киров атындағы Орман академиясы оның құрметіне аталған, бірақ қазір Санкт-Петербург мемлекеттік орман техникалық университеті деп аталады. 1939 жылы Әзербайжанның астанасы Баку қаласындағы төбеде орнатылған Кировтың үлкен гранит және қоладан жасалған мүсіні көп жылдар бойы қаланың символы болды. Әзербайжан тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай, 1992 жылдың қаңтарында мүсіл бұзылды. Киров қаласында өткізілетін жылдам сырғанау жарысы Киров сыйлығы деп аталады. Киров сыйлығы – жылдам сырғанау спортындағы ең ежелгі жылдық жарыс, әлем және Еуропа чемпионаттарынан басқа. Ағылшын коммунистік ақыны Джон Корнфорд оның құрметіне өлең жазды. Кеңес Әскери-теңіз флотының крейсері Киров және Киров класындағы крейсерлер оның есімімен аталды. Киров атауы сондай-ақ Киров және Киров класындағы шайқас крейсерлері үшін де қолданылды. "Хай-3" атты құйрықсыз ұшақ та оның құрметіне аталды.

Жеке өмір

Киров 1911 жылдан бастап Мария Львовна Маркусқа (1885–1945) үйленген, бірақ олардың қарым-қатынасын ресми түрде тіркемеген. Кировтың қызымын деп мәлімдеген Евгения Кострикова (1921–1975) танк ротасының командирі әрі Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы болған.