Роберт Уилсон: Американдық авангардтық режиссер және драматург

Кіріспе

Американдық режиссер және драматург (1941 жылы туған)

Роберт Уилсон (4 қазан 1941 жылы туған) – американдық тәжірибелік театр режиссері және драматург, оны «Нью-Йорк Таймс» газеті «Американың, тіпті әлемнің ең батыл авангардты театр суретшісі» деп сипаттаған. Ол сонымен қатар хореограф, орындаушы, суретші, мүсінші, бейне өнер шебері, дыбыс және жарық дизайнымен айналысқан. Уилсон Филип Гласс пен Люсинда Чайлдспен «Эйнштейн жағажайда» және Том Уэйтспен жиі бірлесіп жұмыс істегенімен танымал. 1991 жылы Уилсон Лонг-Айлендтің шығыс жағасында «перформанс зертханасы» – The Watermill Center-ді құрды, ол опера және театр компанияларымен, сондай-ақ мәдени фестивальдармен тұрақты түрде жұмыс істейді. Уилсон «Еуропадағы ең маңызды мәдени орталықтарда, галереяларда, мұражайларда, опера және театрларда, фестивальдерде өзінің авангардтық өнерінің дамуына ықпал еткен заманауи ізденістерінің ішінде қалыптасты».

Ерте өмір және білім

Уилсон Техастың Уэко қаласында Лори Велма (туған есімі Хамильтон) мен адвокат Д. М. Уилсонның ұлы болып дүниеге келді. Ол консервативті отбасының гей ұлы ретінде қиын жастық шағын бастан кешірді. "Мен өскен кезде театрға бару күнә болатын. Әйелдер шалбар кисе, күнәға айналады. Мектепте дұға жасау жәшігі болды, егер біреудің күнә жасап жатқанын көрсеңіз, оның атын жәшікке салатынбыз, ал жұма күні әркім сол адамдардың аты үшін дұға ететін". Ол сөйлеуде қиналғандықтан, жергілікті би оқытушысы Бёрд "Бэби" Хоффманға апарылды, ол оған сөйлеу қиыншылығын жеңуге көмектесті. Жергілікті мектептерде оқығаннан кейін, ол 1959 жылдан 1962 жылға дейін Техас университетінде бизнес-әкімшілікті оқыды. 1963 жылы Бруклинге көшіп, өнер және сәулет өнерін оқуға түсті. Бір кезде ол Аризонаға Пауло Солеридің шөлдегі кешеніне сәулет өнерін оқуға барды. Уилсон Джордж Баланчин, Мерс Каннингем және Марта Грэм сияқты көрнекті хореографтардың туындыларына қызығушылық танытты. Ол Нью-Йоркте ми травмасы бар және мүмкіндігі шектеулі балалармен терапиялық театр жұмысына қатысты. 1965 жылы Пратт институтынан сәулет өнері бойынша BFA дәрежесін алды. Ол "темір өкпеде жатқан науқастарға арналған балетке" жетекшілік етті, онда қатысушылар флуоресценттік лентаны ауыздарымен қозғалтып, күзетші "Мисс Америка" киімін киіп биледі. 1970 жылы Уилсон және хореограф Энди деГроат, биші және актриса Шерил Саттон сияқты серіктестер тобы Айова қаласында "тыныш опера" – "Сыңғыр көзқарас" атты туындыны жасады. "Сыңғыр көзқарас" премьерасының актер құрамында Реймонд Эндрюс пен Ана Мендиета болды. Кейіннен қойылым Францияның Нанси фестиваліне және Бруклиндегі Музыка академиясына сапарлады. Содан кейін Парижде дизайнер Пьер Карденнің қолдауымен ашылды. 1975 жылы Уилсон "The Byrds" тобынан шығып, кәсіби актерлерді пайдалана бастады. 1986 жылы Пулитцер сыйлығының қазылар алқасы бірауыздан CIVIL wars туындысын драма сыйлығына иегер деп таңдады, бірақ басқару кеңесі бұл шешімді қабылдамады және сол жылы драма сыйлығын бермеді. 1990 жылы ғана Уилсон Батыс Германияның төрт қаласында төрт жаңа қойылым жасады: Шекспирдің Франкфурттағы "Лир патшасы", Мюнхендегі Чеховтың "Лебедь әні", Батыс Берлинде Вирджиния Вульфтың "Орландо" туындысының бейімделуі және Гамбургте Уилсон, Том Уэйтс және Уильям С. Берроустың бірлескен жұмысы "Қара ат". 1998 жылы Уилсон Швецияның Стокгольм қаласында Август Стриндбергтің "Ұйдағы оқиға" пьесасын сахналады. Кейіннен ол Реклингаузен, Ницца, Перт, Бонн, Мәскеу, Нью-Йорк және Лондон фестивальдерінің басты жұлдызы болды. 2010 жылы Уилсон композитор (және ұзақ жылдардан бергі серіктесі) Том Уэйтс пен ирланд драматургы Мартин Макдонагпен жаңа сахналық мюзиклдің үстінде жұмыс істеді. Оның Джон Кейдждің "Ешнәрсе туралы лекция" атты театрлық қойылымы 2012 жылғы Руртриенналеде Кейдждің туған күніне арналған, АҚШ-та Ройс-холл, UCLA, Өнер орталығында алғаш рет көрсетілді. Уилсон 2019 жылы Мельбурн өнер орталығында өткен Supersense фестивалінде Австралияда "Ешнәрсе туралы лекция" қойылымын көрсетті. 2013 жылы Уилсон Михаил Барышниковпен бірлесіп, Виллем Дафоемен бірге ойнаған "Қарт әйел" романын жасады. Пьесаның премьерасы MIF13 Манчестер халықаралық фестивалінде өтті. Уилсонның айтуынша, ол Барышниковпен бірнеше жыл бойы орыс мәтініне негізделген пьеса жасау туралы әңгімелескен. Соңғы қойылымға би, жарық, ән және екі тілді монолог кірді. 1999 жылдан бері Уилсон Берлинде тоғыз театрлық туындының тұсаукесерін өткізді. Ал 2013 жылы оның АҚШ-тағы соңғы тапсырысы 21 жыл бұрын болған. 2010 жылдан бастап ол өзінің ең танымал қойылымдарының қайта жаңғыртуларын, соның ішінде Лондон, Сан-Франциско, Сидней, Австралия және Лос-Анджелестегі "Қара ат"; Нью-Йорктегі және Барселонадағы "Ақжанның азғырылуы"; Берлиндегі "Күту"; Мадам Баттерфляй Мәскеудегі Большой опера театрында; Вагнердің "Шатель театрындағы" "Нибельюнг сақинасы" қойылымдарын қайта қойды. Сонымен қатар, Уилсон Миландағы Ла Скала опера театры мен Париждегі Гарнье сарайы үшін Монтевердидің барлық операларын қойды. 2021 жылы Уилсон Болгарияның София қаласындағы Иван Вазов атындағы ұлттық театрда Шекспирдің "Торна" пьесасының қайта жандануын қойды. 2022 жылы ол Палмадағы Эс Балуард Мусуйде премьерасы өткен UBU театрлық қойылымын режиссерлік етті.

Wilson was born in Waco, Texas, the son of Loree Velma (née Hamilton) and D. M. Wilson, a lawyer. He had a difficult youth as the gay son of a conservative family. "When I was growing up, it was a sin to go to the theater. It was a sin if a woman wore pants. There was a prayer box in school, and if you saw someone sinning you could put their name in the prayer box, and on Fridays everyone would pray for those people whose names were in the prayer box." He was stuttering and taken to a local dance instructor called Bird "Baby" Hoffman, who helped him overcome his stutter. After attending local schools, he studied business administration at the University of Texas from 1959 to 1962. He moved to Brooklyn, New York in 1963 to change fields, study art and architecture. At some point he went to Arizona to study architecture with Paolo Soleri at his desert complex. Wilson found himself drawn to the work of pioneering choreographers George Balanchine, Merce Cunningham, and Martha Graham, among others. He engaged in therapeutic theater work with brain injured and disabled children in New York. He received a BFA in architecture from the Pratt Institute in 1965. He directed a "ballet for iron lung patients where the participants moved a fluorescent streamer with their mouths while the janitor danced dressed as Miss America". In 1970, Wilson and a group of collaborators, including choreographer Andy deGroat and the dancer and actor Sheryl Sutton, devised the "silent opera" Deafman Glance in Iowa City, where it premiered at the Center for New Performing Arts on December 15. The large cast of the premiere production of Deafman Glance included Raymond Andrews and Ana Mendieta. The show subsequently traveled to the Nancy Festival in France and to the Brooklyn Academy of Music. It later opened in Paris, championed by the designer Pierre Cardin. In 1975, Wilson dissolved the Byrds and started to use professional actors. In 1986, the Pulitzer Prize jury unanimously selected the CIVIL warS for the drama prize, but the supervisory board rejected the choice and gave no drama award that year. In 1990 alone, Wilson created four new productions in four different West German cities: Shakespeare's King Lear in Frankfurt, Chekhov's Swan Song in Munich, an adaptation of Virginia Woolf's Orlando in West Berlin, and The Black Rider a collaboration by Wilson, Tom Waits and William S. Burroughs, in Hamburg. In 1998, Wilson staged August Strindberg's A Dream Play, at Stockholms Stadsteater, Sweden. It later headlined festivals in Recklinghausen, Nice, Perth, Bonn, Moscow, New York and London. In 2010 Wilson was working on a new stage musical with composer (and long time collaborator) Tom Waits and the Irish playwright, Martin McDonagh. His theatrical production of John Cage's Lecture on Nothing, which was commissioned for a celebration of the Cage centenary at the 2012 Ruhrtriennale, had its U. S. premiere in Royce Hall, UCLA, by the Center for the Art of Performance. Wilson performed Lectures on Nothing in its Australian premiere at the 2019 Supersense festival at the Arts Centre Melbourne. In 2013 Wilson, in collaboration with Mikhail Baryshnikov and co starring Willem Dafoe, developed The Old Woman, an adaptation of the work by the Russian author Daniil Kharms. The play premiered at MIF13, Manchester International Festival. Wilson wrote that he and Baryshnikov had discussed creating a play together for years, perhaps based on a Russian text. The final production included dance, light, singing and bilingual monolog. Since 1999, Wilson has premiered nine theatrical works in Berlin. By contrast, as of 2013, his last commission in the United States was 21 years ago. As of 2010, he continued to direct revivals of his most celebrated productions, including The Black Rider in London, San Francisco, Sydney, Australia, and Los Angeles; The Temptation of St. Anthony in New York and Barcelona; Erwartung in Berlin; Madama Butterfly at the Bolshoi Opera in Moscow; and Wagner's Der Ring des Nibelungen at Théâtre du Châtelet in Paris. Wilson also directs all Monteverdi operas for the opera houses of La Scala in Milan and the Palais Garnier in Paris. In 2021 Wilson directed a revival of Shakespeare's The Tempest at the Ivan Vazov National Theatre in Sofia, Bulgaria. In 2022 he directed UBU, a theatrical performance, premiered at Es Baluard Museu in Palma.

Бейнелеу өнері және дизайн

Сахнадағы жұмысынан өзге, Уилсон мүсіндер, суреттер және жиһаз эскиздерін жасады. 1976 жылғы желтоқсанда Паула Купер галереясында көрмеге қойылған Уилсонның сторибордтары бір сыншы тарапынан «[Уилсонның] театрлық стилінің баяу темпімен тең келетін сериалдық өнер» деп сипатталды. «Суреттен кейін суреттен кейін суретте бір деталь ұсынылады, талданады, жақсартылады, қайта анықталады, түрлі жағдайлар арқылы өтеді». Ол 1993 жылғы Венеция биенналесінде мүсіндік инсталляциясы үшін Алтын Арыстан сыйлығын жеңіп алды. 2004 жылы Али Хоссейни Уилсонға LAB HD телеарнасында резиденттік ұсынды. Осыдан кейін Уилсон продюсер Эстер Гордонмен, кейін Мэтью Шаттакпен бірлесіп «Voom Portraits» деп аталатын ондаған жоғары сапалы бейнежазбалар жасады. Бұл жобаға композитор Майкл Галассо, қайтыс болған суретші және дизайнер Юджин Цай, сәнгер Кевин Сантос және жарық дизайнері Урс Шенебаум үлес қосты. Маңызды тұлғалардың қатарында патшалар, жануарлар, Нобель сыйлығының лауреаттары және қарапайым адамдар да болды. 2011 жылы Уилсон Хельсинкидің Арабианранта ауданында фин дизайнері Тапио Вирккалаға (1915–1985) арналған өнер саябағын жобалады. Төртбұрышты саябақтың жоспары орталық алаңды тоғыз тең өлшемді учаскеге бөледі, олар бұталармен ажыратылған. Әр учаскеде үйге қатысты заттар орнатылады. Мысалы, бір бөлігінде тастардан жасалған отыруға арналған орындармен қоршалған кішкентай камин болады. Саябақ жерге орнатылған үлкен, жарық диоды бар шамдармен және қарапайым еден шамдарының үлгісінде жасалған кішкентай шамдармен жарықтандырылады. 2013 жылы американдық поп-жұлдызы Леди Гага өзінің ARTPOP жобасы аясында Уилсонмен ынтымақтасатынын мәлімдеді. Ол кейіннен 2013 жылғы MTV Video Music Awards өнеркөрсетілімі үшін декорацияны жасады. Уилсон Гагаға өзінің Voom Portraits суреттеріне түсуді де ұсынды. Резиденттіктің орталық бөлігі – суретшінің Нью-Йорктегі жеке коллекциясынан алынған африкалық маскалар, шейкер креслосы, ежелгі қытай керамикасы, Марлен Дитрих киген аяқ киім және Роберт Мапплторптың 1980 жылдардың басында Уилсон мен Гласс түсірген суреті бар бөлме. Ол көп жыл бойы 1970 жылдары бірге жұмыс істеген биші және хореограф Энди де Гроатпен романтикалық қарым-қатынаста болды.

In addition to his work for the stage, Wilson has created sculpture, drawings, and furniture designs. Exhibited in December 1976 at the Paula Cooper Gallery, Wilson's storyboards were described by one critic as "serial art, equivalent to the slow motion tempo of [Wilson's] theatrical style. In drawing after drawing after drawing, a detail is proposed, analyzed, refined, redefined, moved through various positions." He won the Golden Lion at the 1993 Venice Biennale for a sculptural installation. In 2004, Ali Hossaini offered Wilson a residency at the television channel LAB HD. Since then Wilson, with producer Esther Gordon and later with Matthew Shattuck, has produced dozens of high definition videos known as the Voom Portraits. Collaborators on this well received project included the composer Michael Galasso, the late artist and designer Eugene Tsai, fashion designer Kevin Santos, and lighting designer Urs Schönebaum. In addition to celebrity subjects, sitters have included royalty, animals, Nobel Prize winners and hobos. In 2011, Wilson designed an art park dedicated to the Finnish designer Tapio Wirkkala (1915–1985), situated in the Arabianranta district of Helsinki. His plans for the rectangular park feature a central square divided into nine equally sized fields separated by bushes. Each field will be installed with objects related to the home. For example, one unit will consist of a small fireplace surrounded by stones that serve as seating. The park will be lit by large, lightbox style lamps build into the ground and by smaller ones modeled on ordinary floor lamps. In 2013 American pop singer Lady Gaga announced that she would collaborate with Wilson as part of her ARTPOP project. He subsequently designed the set for her 2013 MTV Video Music Awards performance. Wilson also suggested that Gaga pose for his Voom Portraits. The centerpiece of the residency is a room filled with objects from the artist's personal collection in New York, including African masks, a Shaker chair, ancient Chinese ceramics, shoes worn by Marlene Dietrich and a photo of Wilson and Glass taken in the early 1980s by Robert Mapplethorpe. For many years he was romantically involved with Andy de Groat, a dancer and choreographer with whom he collaborated in the 1970s.

Стиль

Уилсон театр шеңберін кеңейтумен белгілі. Оның туындылары ең қарапайым стильде, өте баяу қимылмен және кеңістікте немесе уақыттағы ауқымдылығымен ерекшеленеді. "Жозеф Сталиннің өмірі мен дәуірі" атты қойылым 12 сағатқа созылса, "KA MOUNTain and GUARDenia Terrace" Ирандағы тау шаңырағында сахналанып, жеті күнге дейін жалғасты.