Кіріспе

Венгриядағы Шолнок қаласы (; басқа да атауларымен белгілі) – Венгрияның орталық бөлігіндегі Яс-Нагикун-Шолнок қаулының орталығы. Ол Тіса өзенінің жағасында, Ұлы Венгрия даласының төрінде орналасқан, бұл оны ғасырлар бойы маңызды мәдени және экономикалық тоғысқа айналдырған. Шолнокта сондай-ақ Венгрияның ең үздік су полосы командаларының бірі бар.

Атауы мен этимологиясы

Солнок қаласы алғашқы басқарушысы Сауник немесе Зоуноктың есімімен аталған. Қала 1075 жылы Зоунок деген атпен алғаш рет ресми түрде тілге алынған. Келесі ғасырларда ол Зоунок, Сауник, Зоунук және Заунух деп әртүрлі жазылған. Мұндай әртүрлілік, венгр тіліндегі дыбыстар латын әліпбиімен жазылғанда туындаған фонетикалық айырмашылықтардың нәтижесі болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, Сауник есімі жеке адамның есімі емес, аймақтағы маңызды тұз саудасымен (тұз, só) байланысты лауазым болған деседі. Көптеген тілдерде қаланың венгр атауы өзгеріссіз қолданылады (мысалы, lang es). Бірнеше тілде қаланың өзіндік атауы бар (мысалы, Солнок немесе Золнок, Солнока, Сольнок), бұл тілдердің қаламен тарихи байланысынан туындаған.

Орналасуы және физикалық географиясы

Солнок Ұлы Мажар жазығының ортасында, Тиса және Загьва өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Ол Будапешттен шамамен оңтүстік-шығысқа қарай жатыр. Аймақтың климаты континенттік, салыстырмалы түрде жұмсақ қыстан кейін ыстық жаз болады. Бұл аймақ Еуропадағы ең күннөл аймақтардың бірі; орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен миллиметрді құрайды.

Ең ерте қоныстану

Бұл аймақ алғаш рет палеолит дәуірінде қоныстанды. Алғашқы белгілі тұрғындар қамыстан жасалған уақытша шатыр сияқты құрылыстарда немесе ағаш тіреулерге жабыстырылған теріден жасалған тұрақты тұрғын үйлерде өмір сүрді. Олар мамонт, бұғы, жемiс және қабан аулаушылары болды. Археологтар осы дәуірден тас құралдарды да тапты, кейбіреулері кремнийден жасалған. Неолит дәуірінен бастап қолданылған ілгектер, тордың салмағы сияқты балық аулау құралдары халықтың өмірінде балық аулаудың маңыздылығын көрсетеді. Бұл мүсіндер, әдетте, құдайлардың, бұқалардың және бейнеленген әйелдердің мүсіндері сияқты, сазбалшықтан жасалатын. Шолноктың маңындағы Шандасзелуш елді мекенінде неолит дәуірінің тұрақты қонысы табылды. Мезолит дәуірінде бұл аймақтың тұрғындары тұрақты ауылдарға қоныстанды, онда олар егіншілік және мал шаруашылығымен айналысты. Бұл қоныстардың қайта құрылған үлгілерін Шолноктың Дамьянич Янош мұражайында көруге болады. Бұл дәуірдегі үйлер негізінен ағаштан салынды. Олар жүктерді тасымалдау үшін арбаларды пайдаланды және астықты сақтау үшін үлкен саз құмыраларды қолданды. Қола дәуірінде Карпат алабына жаңа халықтар келді. Шолноктың көршілес елді мекені Тосегте қалың кірпіш қабырғалы үйлер салынған үлкен елді мекен пайда болды. Ауыл тұрғындары жылқы, шошқа және қой өсірді, сондай-ақ өзеннен моллюска жинады. Кейбір артефакттар, мысалы қола құралдар, қылыштар және қабықшалар табылған, бұл алыс саудаға нұсқайды. Римдіктер Алфёльдте (қазіргі Шығыс Венгрия) тұрақты қоныстар құра алмады, сондықтан 896 жылы венгрлер келгенге дейін бұл аймақта скифтер, кельттер және сарматтар өмір сүрді. Шолноктан және оның маңынан скифтер дәуірінен қалған көптеген заттар табылған. Загва өзенінің бөгеттерін салу кезінде скифтердің қонысының қалдықтары, соның ішінде темір қазан мен басқа да саз ыдыстар табылды. Кельттер скифтерден кейін келді. Кельт дәуіріндегі артефакттарға көбінесе қару-жарақ, соның ішінде темір қылыштар мен қалқандар, сондай-ақ ат жабдықтары және басқа да темір бөлшектер жатады. Кейіннен Ираннан шыққан сарматтар осы аймаққа қоныстанды. Сарматтар Рим империясымен соғыс арқылы да, сауда арқылы да байланыста болды. Рим ақшасы, қару-жарақ, зергерлік бұйымдар мен саз ыдыстар жиі кездеседі; 1952 жылы Шолноктың әскери әуежайы кеңейтілген кезде екі жүзден астам гепидтер мен сарматтардың қабірлері ашылды, онда бай қазыналар: алтынмен қапталған және әшекейленген фибулалар, темір қарулар, сүйек тарақтар, белбеулер, және құмыралар болды. Сарматтардан кейін бұл аймақты герман тілінде сөйлейтін халықтар иеленді. О Сзандада, Шолноктың Шандасзелуш маңындағы ауданда археологтар 4 және 5 ғасырларда осы аймақта өмір сүрген гепидтер қалдырған бай жәдігерлерді тапты. Гепидтер шыны жасаумен таныс болған және түрлі түсті шыныдан жасалған ауыр әшекейлер таққан. Гепидтерден кейін бұл аймақты авандар мекендеді. Кейіннен келген венгр тайпалары сияқты авандар да аттарымен бірге жерленген; осы қабірлердің біразы қазылған. Олардың билік құрған кезінен табылған қалдықтар авандардың 6 ғасырдың ортасында пайда болғанын көрсетеді. Ракоцифальвада табылған қабірлер, соның ішінде Шандасзелуштегілер, бір кездері онда үлкен тұрақты қоныс болғанын көрсетеді.

Орта ғасырлар

Солнок алғаш рет 1075 жылы Геза I-нің Гарамсентбендек монастырының негізі туралы хатында «Зоунок» деген атпен еске алынған. Ол қаланың алғашқы басқарушысы Сауник немесе Зуноктың құрметіне аталған. Келесі ғасырларда қала «Zounok», «Saunic», «Zounuc» және «Zawnuch» деп те жазылған. Мүмкін, әртүрлі жазылу себебі – ежедегі рунды венгр жазуындағы венгр дыбыстарын латын әліпбиіне аудару кезінде туындаған фонетикалық айырмашылықтар. Арпад әулеті тұсында Солнок базар қаласы және Солнок округінің орталығы болды. Патша Иштва́н әрбір он ауылға шіркеу салынсын деген бұйрық бергенде, Солнокта да шіркеу салынды. 11 ғасырда Тиза өзеніндегі паром, кеден үйі және округтік істер қаланың дамуына ықпал етті. Тиза арқылы да, Солнок арқылы өтетін құрлықтағы жолдар арқылы да белсенді сауда-саттық жүргізілді. Дегенмен, орта ғасырлар бойы Солнок қалаға дейін өспей, базар қаласы статусын сақтап келді. Сол кездегі Солнок қамалы – тек топырақ үйіндісінен тұрған бекініс болған, бірақ кейін ағаш қабырғасы да қосылды. 1241 жылы Моңғол шапқыншылығы кезінде қала қирады, бірақ патша Бела IV тұсында қайта жанданды, алайда 14 ғасырдың соңына дейін ауыл ретінде қарастырылды. Люксембург патшасы Зигмунд қаланы дамыту мақсатында 1422 жылы Солнокты белгілі бір салықтардан, ал 1429 жылы кеден төлеуден босатты. Осыдан кейін қала қайтадан өсіп, гүлдене бастады.

Османлы Венгриясында

Шолноктың географиялық тұрғыдан орталықта орналасуына байланысты, Шолнок қамалы 16 ғасырғы Венгрияның шекаралық қамалдар жүйесінде маңызды рөл атқарды. Осман әскерлері Темешварды басып алып, Дунай, Тиса және Марош өзендерінің аймағын жаулап алғаннан кейін, олар мен Венгрияның қалған бөлігі арасында екі маңызды күш қалды: солтүстіктегі Шолнок пен Егер. 1552 жылдың маусым айынан бастап, венгр, Трансильвания және Веналық барлаушылар Осман әскерінің Темешвардан Шолнок пен Егерге қарай қозғалысын хабарлай бастады. Екеуін де басып алу міндеті Буданың Әли-пашасына жүктелді. Пуштадағы басқа да маңызсыз бекіністердің құлауынан кейін, Сүлеймен шаһана Осман пашалары Ахмет, Әли және Мохамедке өз әскерлерін қамалдарға қарсы жіберуге бұйрық берді. Осы түрік қаупіне байланысты, 1550-1551 жылдары Фердинанд I Шолноктағы нығайту жұмыстарын жаңа қала қабырғасымен (Іштва́н Добо́ ішінара жоспарлаған), қамалды күшейтумен және Лёринц Ньяриді басқаруға тағайындаумен жақсартуға бұйрық берді. Оның басқаруында 1400 сарбаз болды, олардың көп бөлігі испандық, неміс және чехтер еді, ал венгрлердің саны аз болды. Қамалда 24 зеңбірек, 3000 мылтық, 800 салмақты ұнтақ және жеткілікті азық-түлік пен жабдықтар болды. 1552 жылдың жазында жұмыстар қайта басталды және қарқынды жүрді. Қамалды қоршау үшін Загва өзенінің жаңа саласы қазылды. Бұл жаңа сала бүгінгі күнге дейін сақталған, Загва өзені Тисаға құятын жерде. Загва өзенінің бастапқы арнасы қазір толтырылған, бірақ оның кішкентай бөлігі Шолнок МАВ ауруханасының алдындағы көл ретінде сақталған. 1552 жылдың 2 қыркүйегінде Паша Ахмет Әли өзінің 40 мыңдық әскерімен қамалды қоршауға алды. Алғашқыда неміс жалдамалы әскерлері қашу туралы ойлады, бірақ ең алдымен венгр қайықшылары қашып кетті. 3 қыркүйек түнінде венгр және испан атты әскерлері Тиса өзенін жүзіп өтті, содан кейін қайықшылар жаяу әскерлерді алуға оралды. 4 қыркүйекке қараған түні жалдамалы әскерлер қашып кетті, қамалды өз тағдырына қалдырды. Олар кеткеннен кейін алдыңғы қақпа таңға дейін ашық қалды, нәтижесінде Лёринц Ньяри мен қалған елу батырдың оңай жеңіліп тұтқындалуына әкелді. Егер қамалын қорғаушылардың бірі, Іштва́н Мекксей, түрік әскерлері Егерге жеткенге дейін төрт күн бұрын өз әпкесіне мынадай хат жазды: «Мен енді көп жаза алмаймын, бірақ сатқындар Шолнокты бергеннен бері біз үлкен жаза күтіп отырғанымызды сезінемін». Ахмет пен Мохамед 2000 сарбаздық гарнизонды Шолнокта қалдырып, Егерге қарай аттанды. Османдықтардың Шолнокты басып алуы 1552 жылдан 1685 жылға дейін созылды. 1553 жылы олар Шолнок санджағын құрды, ал келесі жылдары мешіт, моншалар және минарет салды; кейінгі шайқастар барысында олар көбінесе қасақана жойылды. Минареттің негізі сақталды және бүгінгі күнге дейін сақталған стильдік фонтанға айналдырылды. 1562 жылы олар Тиса өзенінің үстінен алғашқы тұрақты көпір салды. «Шолнок түрік дәуірі көпірінің» (szolnoki török kori híd) қалдықтары 2003 жылдың тамызында жазғы құрғақшылықтан кейін қайтадан табылған. Венгрияда жасалған жалғыз түрік кодексі Шолнокта көшірілді; ол Сүлейменнің Венгриядағы жорықтарын сипаттайды. Түрік дәуіріне қатысты керамикалық бұйымдар мен құралдарды бүгінде Шолноктағы Дамьянич Янош мұражайында көруге болады.

Османнан кейінгі сольнок

1685 жылы Шолнокты генералдар Хейстер мен Мерси басқаратын Габсбург әскерлері Османдықтардан азат етті. Азат ету кезінде қала мен қамал едәуір зақымдалды. Шолнок қамалының стратегиялық маңыздылығын ескере отырып, оны командир Антонио Караффа қайта жаңартты. 1697 жылы Имре Тёкёли қамалды өртеп жіберді. 1703 және 1706 жылдардағы Ракоци көтерілісінің оқиғалары Шолнокқа жетті және қала тағы да толығымен қирады. 1706 жылы Ракоцидің жетекшілерінің бірі Ференц Деак, императорлық әскерлер оны пайдалана алмауы үшін Шолнок қамалын өртеп жіберді, сол себепті императорлық генерал Рабутин барлық тастарды алып кетіпті. 1710 жылы Ракоциге адал күштер қамалды басып алды, бірақ 10 қазанда олар оны императорлық генерал Якоб Джозеф Кусанидің шабуылдап келе жатқан әскеріне тастап кетті. Көтерілістен кейін қамал толығымен қирап, тастар алынып кетті. Содан кейінгі жылдары Шолнок қаласының жағдайы қамалдан нашар болған жоқ; қала апаттан кейін апатқа ұшырады, соның ішінде 1739 жылы қаланы қиратып жіберген қатты дауыл болды. Дауыл кезінде өрт шығып, дауылдың күшімен қаланың көп бөлігін жалмап алды. Тек қала орталығынан шалқап жатқан ғимараттар ғана зардаптан құтылды. Шолнок 18 ғасырдың екінші жартысында қайтадан гүлдене бастады. Тиза өзенін бақылау және бу кемелердің қозғалысы қаланың маңыздылығын арттырды. 1847 жылдан бастап Шолнок Пест қаласына теміржолмен қосылды. Оның азаматтары 1848-1849 жылдардағы Венгрия революциясына қатысты. Шолнок шайқасында австриялықтар генерал Янош Дамьянич әскерлерінен жеңілді. Ауслайхтан кейін Шолноктың халқы мен маңызы өсті. 1876 жылы Шолнок қайтадан комитаттың орталығы болды. 1879 жылы оның 16 001 тұрғыны болды.

20 ғасыр

Солнок 1919 жылы мамыр айында Бірінші дүниежүзілік соғыста қатысты. Осы кезде Тиза өзені бойында Румыния армиясы мен Венгрия Қызыл Армиясы арасында ұзақ және қатал шайқас болды. Румыния әскерлері 77 күн бойы осы аймақта тұрып, үлкен қиратушылықтар келтірді. 1919 жылы шілдеде Тишантульде (Солноктан шығысқа қарай) Қызыл Армия жеңілгеннен кейін румындар Тиза өзенінен өтіп, қаланы басып алды. Оқкупация 1920 жылдың 25 ақпанына дейін жалғасты. Соғыс кезінде қираған теміржол көпірі 1923 жылы толыққанды жаңадан салынды. 1930 жылы қалада 38 764 адам тұрды. Бірнеше жоғары білім беру мекемелері болды, оның ішінде ұлдар мен қыздар гимназиялары, ғылыми орта мектеп, ұлдар мен қыздар кәсіптік училищелері, ағаш және металл өңдеу кәсіптік училищесі, сондай-ақ акушерлік оқу орны бар еді. Соғыс аралық кезеңде өнеркәсіп өркендеді, салмақтар, айналар, жиһаз, сірке суы, ром, арақ, мұз, мақта, кірпіш, қант, металлургиялық және металл өңдеу заводтары, машина жасау және темір құю заводтары, екі электр тарату жүйесі, төрт ағаш өңдеу және төрт бу тіршілігін қамтамасыз ететін мекемелер ашылды. Соғыс аралық кезеңде қалаға келтірілген зиянның көп бөлігі жөнделді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солнок он екі рет бомбаға түсті, көбінесе американдық әскерлердің шабуылынан, бұл ғимараттар мен тұрғындарға ауыр зиян келтірді. "Frantic" операциясы (1944 жылдың 2 маусымы – 19 қыркүйегі) кезінде 600 соғыс ұшағы Дебреценді бомбалады, оң қанаты Нагиварад (қазіргі Орадея), Колосвар (қазіргі Клуж-Напока), Сегед және Балмазуйваросты, ал сол қанаты Солнок пен Мишколцты бомбалады. Бұл шабуылдардан Солнок көп зиян көріп, көптеген адам қаза тапты. Солнок теміржол станциясы британдық және американдық ұшақтарымен бірнеше рет бомбаланды. 1944 жылы ол "еңбек лагері" және Австриядағы Маутхаузенге депортацияланған венгрлік еврейлерді шоғырландыру орталығына айналды. Венгрлік еврейлерді ұстау және депортациялау операциясының табысты болуына үлкен үлес қосты. Соғыс аяқталған кезде халықтың көп бөлігі қашып кетті. 1944 жылдың 4 қарашасында Будапешт операциясы барысында 2-ші Украина майданының совет әскерлері қираған қалаға кіргенде, онда бар болғаны бірнеше мың адам қалған еді. Социалистік кезеңде Солнок советтік көмекпен жаңаруын бастады. Жаңа заводтар салынды, ал туризмнің маңызы термалды ванна ашылғаннан кейін артты. 1990 жылдың 13 қарашасында Солнокқа қалалық және округтік құқық берілді.

Халықаралық қатынастар

Эстонияның Таллин қаласындағы қоғамдық көлік аялдамасының бірі Солнок қаласының құрметіне аталған.