Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Механикалық музыкалық аспап
Mechanical musical instrument
Барелдік орган (оған роликті орган немесе кранк-орган деп те атайды) – француздық механикалық музыкалық аспап, көбінесе ағаштан жасалған және жиі әшекейленген корпуста орналасқан, балтырдан және бір немесе бірнеше қатар құбырлардан тұрады. Негізгі принцип дәстүрлі құбырлы органмен бірдей, бірақ оны органшы емес, жегісті айналдыратын адам немесе салмақтармен немесе пружиналармен жұмыс істейтін сағат механизмі қосады. Музыкалық шығармалар ағаш барабандарға (немесе цилиндрлерге) кодталған, олар дәстүрлі құбырлы органның клавиатурасына ұқсас. Барелді органда ойнайтын адамды (немесе кейбір жағдайларда үйретілген жануарды) орган ұнтағы деп атайды.
A barrel organ (also called roller organ or crank organ) is a French mechanical musical instrument consisting of bellows and one or more ranks of pipes housed in a case, usually of wood, and often highly decorated. The basic principle is the same as a traditional pipe organ, but rather than being played by an organist, the barrel organ is activated either by a person turning a crank, or by clockwork driven by weights or springs. The pieces of music are encoded onto wooden barrels (or cylinders), which are analogous to the keyboard of the traditional pipe organ. A person (or in some cases, a trained animal) who plays a barrel organ is known as an organ grinder.
Терминология
Барельдік органның көптеген атаулары бар, мысалы, қол органы, цилиндрлік орган, қораптық орган (бірақ бұл термин оң органды да білдіруі мүмкін), көше органы, ұнтақталған орган және Төменгі елдер органы. Француз тілінде orgue à manivelle ("қолмен айналдырылатын орган") және orgue de Barbarie ("Барбария органы") деп аталады; неміс тілінде Drehorgel ("қолмен айналдырылатын орган"), Leierkasten ("қолмен айналдырылатын қорап") және Walzenorgel ("цилиндрлік орган"); мажар тілінде verkli (австриялық неміс тілінен алынған Werkl), sípláda ("сылдырлау кеудесі") және kintorna (Бавариялық австриялық "Kinterne"); итальян тілінде organetto a manovella ("қолмен айналдырылатын орган") және organo tedesco ("неміс органы"); ал поляк тілінде katarynka деп атайды. Дегенмен, осы атаулардың бірнешеуі музыкасы шыналардың орнына кітап түрінде немесе перфорацияланған қағаз лентадағы тесіктер арқылы кодталған механикалық органдардың басқа түрлерін де қамтиды. Бұл терминдердің көпшілігі қолмен айналдыру механизмінің жұмыс істеу принципіне қатысты болса, кейбіреулері экзотикалық тегін көрсетеді. Француз тіліндегі orgue de Barbarie атауы "варварлар органы" деген мағынаны білдіреді, және бұл атау бретон тіліндегі bara ("нан") және gwen ("шарап") сөздерінің бұрмалануы, немесе Модена қаласынан шыққан алғашқы барельдік орган жасаушысы Джованни Барберидің, немесе ағылшын ойлап табушысы Джон Берберидің фамилиясынан туындаған деген болжам бар. Hurdy-gurdy термині кейде орган ұнтақтағыштар мен көше музыканттары жиі ойнаған кішкентай, көшіруге оңай барельдік органға қате қолданылады, бірақ екі терминнің арасында айырмашылық бар. Hurdy-gurdy де қолмен айналдырылады және көшедегі орындаушылар тарапынан жиі қолданылады, бірақ ол дыбысты реттелген ішектерге үйкелетін шайыр жағалған дөңгелек арқылы шығарады. Тағы бір маңызды айырмашылық – hurdy-gurdy ойнаушыға кез келген әнді ойнауға мүмкіндік берілсе, барельдік органшы көбінесе алдын ала бағдарламаланған әндермен шектеледі. Кейбіреулер барельдік органды бу органымен немесе каллиопамен шатастырады. Ұлыбританияда көшеде ойналатын барельді фортепианолар көбінесе барельдік орган деп аталады.
There are many names for the barrel organ, such as hand organ, cylinder organ, box organ (though that can also mean a positive organ), street organ, grinder organ, and Low Countries organ. In French names include orgue à manivelle ("crank organ") and orgue de Barbarie ("Barbary organ"); German names include Drehorgel ("crank organ"), Leierkasten ("brace box"), and Walzenorgel ("cylinder organ"); Hungarian names include verkli (from Austrian German Werkl), sípláda ("whistle chest") and kintorna (from Bayern Austrian "Kinterne"); Italian names include organetto a manovella ("crank organ") and organo tedesco ("German organ"); the Polish name is katarynka. However, several of these names include types of mechanical organs for which the music is encoded as book music or by holes on a punched paper tape instead of by pins on a barrel. While many of these terms refer to the physical operation of the crank, some refer to an exotic origin. The French name orgue de Barbarie, suggesting barbarians, has been explained as a corruption of, variously, the terms bara ("bread") and gwen ("wine") in the Breton language, the surname of an early barrel organ manufacturer from Modena, Giovanni Barberi, or that of the English inventor John Burberry. The term hurdy gurdy is sometimes mistakenly applied to a small, portable barrel organ that was frequently played by organ grinders and buskers (street musicians), but the two terms should not be confused. Although the hurdy gurdy is also powered by a crank and often used by street performers, it produces sound with a rosin covered wheel rotated against tuned strings. Another key difference is that the hurdy gurdy player is free to play any tune he or she desires, while the barrel organist is generally confined to pre programmed tunes. Some also confuse the barrel organ with the steam organ or calliope. In the United Kingdom barrel pianos, particularly those played in the streets, are frequently called barrel organs.
Бәсеке
Музыкалық шығармалар (немесе күйлер) металл тікпақтар мен мықты тіреулер арқылы барабанға кодталады. Қысқа ноталар үшін тікпақтар, ал ұзын ноталар үшін түрлі ұзындықтағы тіреулер қолданылады. Әр барабан әдетте бірнеше түрлі күйді камтиды. Мұндай барабандарды тікпақтап орнату – өнердің бір саласы еді, ал барабанды органның шығаратын музыкасының сапасы көбінесе оның тікпақтарының сапасына байланысты. Орган барабандары уақыт өте келе нақты орналасуын сақтау үшін берік болуы керек, себебі олар музыкалық роликтер сияқты бағдарламалық функцияны атқарады және үлкен механикалық күштерге төзуге тиіс. Барабанға келген зақым, мысалы, қисаю, шығарылған музыкаға тікелей (көбінесе зиянды) әсер етеді. Барабанның мөлшері органдағы ноталардың санына және ойналатын әуеннің ұзындығына байланысты. Ноталардың саны артық болса, барабан да соғұрлым ұзын болады. Әуеннің ұзындығы артқан сайын, диаметрі де үлкендейді. Музыка барабанға қатаң түрде енгізілгендіктен, барабанды органның басқа күйлерді ойнауының жалғыз жолы – барабанды басқа бір барабанмен ауыстыру. Бұл операция қиын болмаса да, барабандар ауыр және қымбат болғандықтан, көптеген органшылардың аспабына бір ғана барабан жеткілікті.
The pieces of music (or tunes) are encoded onto the barrel using metal pins and staples. Pins are used for short notes, and staples of varying lengths for longer notes. Each barrel usually carried several different tunes. Pinning such barrels was something of an art form, and the quality of the music produced by a barrel organ is largely a function of the quality of its pinning. The organ barrels must be sturdy to maintain precise alignment over time, since they play the same programming role as music rolls and have to endure significant mechanical strain. Damage to the barrel, such as warpage, would have a direct (and usually detrimental) effect on the music produced. The size of the barrel will depend on the number of notes in the organ and the length of the tune to be played. The more notes, the longer the barrel. The longer the tune, the greater the diameter. Since the music is hard coded onto the barrel, the only way for a barrel organ to play a different set of tunes is to replace the barrel with another one. While not a difficult operation, barrels are unwieldy and expensive, so many organ grinders have only one barrel for their instrument.
Операция
Барабан бетінің үстінде кілттер деп аталатын рычагтар жиынтығы орналасқан. Әр кілт бір нотаға сәйкес келеді. Әр кілтінің артқы жағына бір таяқ жалғанады. Таяқтың екінші ұшы – жел тартпасындағы клапанды іске қосатын металл штырғын. Аспап ойнатылғанда (қозғағыш жетекті бұрғанда), жетектің өткелдері балғаларды ашып-жабылып, қысымды ауа тудырады. Резервуар/регулятор тұрақты қысымды сақтайды. Жетектегі құрттай тісті дөңгелек барабанды баяу айналдырады, ал оның штырғындары мен тіректері кілттердің алғы жағын көтереді. Бұл кілттің екінші ұшы таяқтың ұшына басады, ол өз кезегінде клапанды іске қосып, балғалардан ауа тиісті құбырға өтуіне мүмкіндік береді. Бір барабаннан әртүрлі әуендер ойнату үшін барабанды бүйінен жылжытып, кілттердің астына әртүрлі штырғындар мен тіректері бар жиынтықты келтіруге болады. Көшелік барабан аспаптары әдетте 7-9 әуен ойнайды, бірақ кішкентай аспаптар (әдетте ескілері) 15 әуенге дейін ойната алады. Кем нұсқауда (әдетте үлкен оркестрлерде) штырғындар бір үздісіз спираль құрайды және барабан айналғанда біртіндеп жылжытылады, сонда штырғындар кілттермен бір қатарда болады. Бұл жағдайда әр барабан тек бір ұзақ әуенді ойнайды.
A set of levers called keys is positioned just above the surface of the barrel. Each key corresponds to one pitch. A rod is connected to the rear of each key. The other end of the rod is a metal pin which operates a valve within the wind chest. When the instrument is played (by turning the crank), offsets on the crank shaft cause bellows to open and close to produce pressurized air. A reservoir/regulator maintains a constant pressure. A worm gear on the crank shaft causes the barrel to rotate slowly and its pins and staples lift the fronts of the keys. This causes the other end of the key to press down on the end of the rod which, in turn, activates the valve and allows air from the bellows to pass into the corresponding pipe. To allow different tunes to be played from one barrel, the barrel can be moved laterally to bring a different set of pins and staples under the keys. Street barrel organs usually play 7 to 9 tunes, although small organs (usually the older ones) can play up to 15 tunes. Less commonly (and usually for large orchestrions) the pinning will form one continuous spiral and the barrel will be gradually moved as it rotates so that the pins remain lined up with the keys. In this case, each barrel plays only one long tune.
Қолданылуы
Барельді орган – орган ұнтақтағыштардың дәстүрлі аспабы болды. Көптеген ерекшеліктерден басқа, орган ұнтақтағыштар көбінесе бір (немесе бірнеше) қатар құбырлары мен тек 7-9 әуенді қамтитын барельді органның кішірек, көшіруге ыңғайлы нұсқаларын қолданды. Бұл аспаптарды қолдану олардың салмағымен шектелді. Көбісінің салмағы 25-50 фунт болса, кейбіреулері 100 фунтқа дейін жететін. Шіркеулерде, жәрмеңкелерде, музыка залдарында және спорт ареналары мен театрлар сияқты басқа да ірі мекемелерде көптеген үлкен нұсқалар орналасқан. Үлкен барельді органдар көбінесе өте ауыр салмақтар мен серіппелермен жұмыс істеді, бұл үлкен сағаттың күшті нұсқасына ұқсас болды. Олар гидравликалық түрде де жұмыс істей алатын, турбина немесе су дөңгелегі баррельді айналдыру және балғаларды сорғылау үшін механикалық күш беретін болды. Соңғы барельді органдар электр қуатымен жұмыс істеді немесе электр қуатына ауыстырылды. Көптеген үлкен барельді органдардың барельді механизмдері алынып тасталды және картон кітаптар немесе қағаз рулондары сияқты басқа музыка форматтарын ойнату үшін қайта жабдықталды.
The barrel organ was the traditional instrument of organ grinders. With a few exceptions, organ grinders used one of the smaller, more portable versions of the barrel organ, containing perhaps one (or just a few) rank(s) of pipes and only 7 to 9 tunes. Use of these organs was limited by their weight. Most weighed 25 to 50 pounds but some were as heavy as 100 pounds. There were many larger versions located in churches, fairgrounds, music halls, and other large establishments such as sports arenas and theaters. The large barrel organs were often powered by very heavy weights and springs, like a more powerful version of a longcase clock. They could also be hydraulically powered, with a turbine or waterwheel arrangement giving the mechanical force to turn the barrel and pump the bellows. The last barrel organs were electrically powered, or converted to electrical power. Eventually, many large barrel organs had their barrel actions removed and were converted to play a different format of music, such as cardboard books or paper rolls.
Құрастырылған баррельді және қолмен ойналатын аспаптар
Әсіресе шіркеулерде, кейбір үлкен барельді органдар "барель және саусақ" орган ретінде жасалған. Мұндай аспаптар автоматты механизммен қатар, қалыпты орган клавиатурасымен жабдықталған, адам органист болған жағдайда оларды қолмен ойнауға мүмкіндік береді. Барельдер көбінесе көзден жасырылып тұратын. 20-шы ғасырдың басында, жәрмеңкелік немесе көшелік органдар ретінде пайдаланылатын үлкен барельді органдар жиі өзгертіліп немесе жаңадан салынып, барельдердің орнына музыкалық роликтерді немесе кітапшадағы ноталарды ойнату үшін бейімделді. Бұл көптеген әуендерді орындауға мүмкіндік берді.
Especially in churches, some large barrel organs were built as "barrel and finger" organs. Such instruments are furnished with a normal organ keyboard, in addition to the automatic mechanism, making it possible to play them by hand when a human organist is available. The barrels were often out of sight. At the beginning of the 20th century, large barrel organs intended for use as fairground organs or street organs were often converted, or newly built, to play music rolls or book music rather than barrels. This allows a much greater variety of melodies to be played.