Кіріспе
Аутизмдегі танымдық стратегия. Монотропизм – адамның кез келген уақытта назарын шектеулі қызығушылықтарға шоғырландыру бейімі, бұл назар шоғырланған арнаның сыртындағы нәрселерді қабылдамауға бейімділік тудырады. Бұл танымдық стратегия аутизмнің негізгі жатқан себебі ретінде ұсынылған. Монотропизм теориясын Дина Мюррей, Венн Лоусон және Майк Лессер 1990 жылдардан бастап әзірлеген, ал алғаш рет 2005 жылы жариялаған. Лоусонның теорияны одан әрі зерттеуі оның PhD диссертациясы, «Аутизмдегі біржақты назар және байланысты таным», және 2011 жылы жарық көрген «Шығушыл сана» атты кітабының негізін құрады. Назарды тығыз шоғырландырудың психологиялық салдары көп. Монотропизм адамдардың назар шоғырланған арнаның сыртындағы нәрселерді жіберіп алуына себеп болса да, оның ішінде шоғырланған назар қарқынды сезімдерге, терең ойлауға және толыққанды ағым күйіне (flow state) қол жеткізуге мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл гиперфокус назарды қайта бағыттауды қиындатады, соның ішінде тапсырмаларды бастау және аяқтау, аутизмде жиі кездесетін атқару функциясының бұзылуына (executive dysfunction) және стереотиптік мінез-құлыққа немесе табандылыққа (perseveration) алып келеді, онда адамның назары бірнеше рет бір ғана тақырыпқа немесе әрекетке қайта оралады.
Monotropism is a person's tendency to focus their attention on a small number of interests at any time, tending to miss things outside of this attention tunnel. This cognitive strategy has been posited as the central underlying feature of autism. The theory of monotropism was developed by Dinah Murray, Wenn Lawson and Mike Lesser starting in the 1990s, and first published in 2005. Lawson's further work on the theory formed the basis of his PhD, Single Attention and Associated Cognition in Autism, and book The Passionate Mind published in 2011. A tendency to focus attention tightly has a number of psychological implications. While monotropism tends to cause people to miss things outside their attention tunnel, within it, their focused attention can lend itself to intense experiences, deep thinking and flow states. However, this hyperfocus makes it harder to redirect attention, including starting and stopping tasks, leading to what is often described as executive dysfunction in autism, and stereotypies or perseveration, where a person's attention is repeatedly drawn back to the same subject or activity.
Сипаттамалары
Адамның назары шектеулі болғандықтан, танымдық процестер назар үшін бәсекелесуге мәжбүр. Монотропты санада, белгілі бір уақытта белсенді қызығушылықтар қолданыстағы назардың көп бөлігін жұмсайды, бұл дәстүрлі әлеуметтік қарым-қатынас сияқты басқа тапсырмаларды орындауды қиындатады. Тілдің дамуына кең көңіл қажеттілігі де, тілдің психологиялық әсері де әсер етуі мүмкін, себебі тіл басқаларға баланың қызығушылық жүйесін манипуляциялауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бір уақытта адамның бет-әлпетін оқып, ол айтқанды түсіну қиын болуы мүмкін.
Іс жүзіндегі әсерлері
Мюррей және басқалар (2005) аутизм спектріндегі адамдарға көмектесу үшін мынадай шаралар ұсынды: «байланыстарды» күшейту, баланың қызығушылықтары арқылы түсіністікке қол жеткізу, сондай-ақ адамдар мен ұғымдар арасындағы байланысты «мағыналырақ және қарапайымдау» жасау.