Кіріспе
Темір оксидімен боялған халцедонның түрі
Минерал
Жаспер – микрогранулярлы кварц және/немесе криптокристалл халцедон және басқа минералдық фазалардың жиынтығы, көбінесе қызыл, сары, қоңыр немесе жасыл түсті, мөлдір емес, таза емес кремнийдің бір түрі; сирек кездесетін көгілдір түсті де кездестіруге болады. Көбінесе қызыл түсі темір(III) қосылыстарынан болады. Жаспер тегіс бетпен сынып, әшекейлеуге немесе әшекей тас ретінде қолданылады. Оны жоғары жылтыратуға болады және вазалар, мөрлер, тамақ салғыштар сияқты заттар жасауға пайдаланылады. Жаспердің тығыздығы әдетте 2,5-2,9 г/см³ құрайды. Яспилит – темірдің жолақты тау жынысы, көбінесе жаспердің ерекше жолақтарын қамтиды.
Этимологиясы мен тарихы
Атауы "дақты немесе ұсақ тасты" дегенді білдіреді және көне француз тіліндегі jaspre (англо-нормандық jaspe нұсқасы) және латын тіліндегі iaspidem (атауы iaspis) грек тіліндегі ἴασπις iaspis (әйел есімдік) сөзінен, афроазиялық тілдерден (мысалы, еврей тіліндегі ישפה yashpeh, аккад тіліндегі yashupu) шыққан. Бұл семиттік этимология парсы тегінен болатын Jasper атымен байланысты емес деп саналады, efn| "Jasper: Христиандық фольклорында үш патшаның немесе "ақылдылардың" біріне берілген атының әдеттегі ағылшынша түрі, олар нәресте Мәсіх туған кезде оған сыйлықтар әкелді (Матфей 2:1). Бұл ат Киелі кітапта кездеспейді және алғаш рет орта ғасырлық дәстүрде кездеседі. Оның түпнұсқасы парсы тілінен шыққан, "қазынашы" деген мағынаны білдіреді. Ол ағылшын тіліндегі асыл тасты білдіретін jasper сөзімен байланысты емес". — Hanks, Hardcastle & Hodges (2006). Жаспер ежелгі әлемде танымал асыл тас болған; оның атын араб, парсы, еврей, ассириялық, грек және латын тілдерінде кездестіруге болады. Минойлық Критте б.з.д. 1800 жыл шамасында жасперден мөрлер жасалған, бұл туралы Кноссос сарайынан жасалған археологиялық қазбалар куәлік етеді. Қазіргі уақытта жаспер термині тек көмескі кварцқа ғана қатысты болса да, ежелгі iaspis айқындығы жоғары тас болған, оның ішінде нефрит те бар. Флиндерс Петридің пікірінше, бас жұбының кеудешесіндегі бірінші тас – одем, қызыл жаспер болса, ал оныншы тас – таршиш, сары жаспер болуы мүмкін. refn| "Британника энциклопедиясы" (1911). Жаспердің құрамындағы минералдардың таралуы оның құрылымын өзгертіп, вегетативтік өсімге ұқсас дендриттік пішіндерді қалыптастыруы мүмкін. Алғашқы материалдар жиі жарылып, немесе бұрмаланып, кейін басқа түрлі-түсті минералдармен толтырылатын әртүрлі үлгілерге айналады. Уақыт өте келе, ауа райының әсерінен қатты боялған беткі қабаттар пайда болады. Жаспердің түрлерін жіктеу және атау қиындық тудырады. Әртүрлі анықталған материалдарға жатқызылатын терминдерге географиялық орналасқан жері кіреді, кейде ол "Бруно" (қап) және "Лахонтан" (көл) сияқты өте шектеулі, сондай-ақ өзендер мен тіпті жеке таулар; көбінесе олар қиялға толы, мысалы, "орман өрті" немесе "көліктік жаңбыр", ал кейбіреулері сипаттамалық, мысалы, "күз" немесе "фарфор". Азды-көпті олар шыққан жерімен белгіленеді, мысалы, қоңыр египеттік немесе қызыл африкалық.
"Jasper: The usual English form of the name assigned in Christian folklore to one of the three magi or 'wise men', who brought gifts to the infant Christ at his birth (Matthew 2:1). The name does not appear in the Bible, and is first found in medieval tradition. It seems to be ultimately of Persian origin, from a word meaning 'treasurer'. There is probably no connection with the English vocabulary word jasper denoting a gemstone, which is of nobr|Semitic origin." — Hanks, Hardcastle, & Hodges (2006) Jasper is known to have been a favorite gem in the ancient world; its name can be traced back in Arabic, Persian, Hebrew, Assyrian, Greek and Latin. On Minoan Crete, jasper was carved to produce seals circa 1800 BC, as evidenced by archaeological recoveries at the palace of Knossos. Although the term jasper is now restricted to opaque quartz, the ancient iaspis was a stone of considerable translucency including nephrite. Flinders Petrie suggested that the odem – the first stone on the High Priest's breastplate – was a red jasper, whilst tarshish, the tenth stone, may have been a yellow jasper. refn| cited in Encyclopædia Britannica (1911). Jasper can be modified by the diffusion of minerals along discontinuities providing the appearance of vegetative growth, i. e., dendritic. The original materials are often fractured and/or distorted, after deposition, into diverse patterns, which are later filled in with other colorful minerals. Weathering, with time, will create intensely colored superficial rinds. The classification and naming of jasper varieties presents a challenge. Terms attributed to various well defined materials includes the geographic locality where it is found, sometimes quite restricted such as "Bruneau" (a canyon) and "Lahontan" (a lake), rivers and even individual mountains; many are fanciful, such as "forest fire" or "rainbow", while others are descriptive, such as "autumn" or "porcelain". A few are designated by the place of origin such as a brown Egyptian or red African.
Желілі жолақты құрылымдар
Жаспер – жолақты темір кенеттерінің (ЖТК) кремнийге бай бөліктерінің негізгі құрауышы болып табылады, олар судағы аз мөлшердегі, бірақ бар оттегінің ерігенін көрсетеді, мысалы, Ұлы тотығу оқиғасы немесе қар шары жерінде болғандай. Қызыл жолақтар – микрокристалды қызыл херт, сондай-ақ яспис деп те аталады.
Сурет жаспистері
Сурет жаспистері кесілгенде көріністер немесе бейнелер сияқты көрінетін әртүрлі өрнектердің үйлесімдерін көрсетеді. Мұндай өрнектерге су немесе желдің әсерінен пайда болған ағын немесе шөгінді өрнектерінен туындаған жолақтар, сондай-ақ дендриттік немесе түсті өзгерістер жатады. Орталықтан таралу ерекше дөңгелек пішінге (орбикулярлық) әкеледі, мысалы, леопард терісі жасписі немесе Лиесганг жасписінде көрінетіндей жарықтан түзілген сызықты жолақтар. Қайта жазылған, сынық тас брекшиаланған (ұсақ сынықтардан тұратын) жаспиге айналады. Бұл "суретті жаспистер" әлемнің кез келген жерінде кездесе алады, бірақ олардың нақты түстері мен өрнектері олардың шыққан географиялық аймағына тән. Тас Индонезияда, әсіресе Пурбалинга ауданында кездеседі. АҚШ-та Орегон штатының Биггс жасписі және Айдахо штатының Брунеу каньонындағы Брунеу жасписі ерекше жақсы мысалдар болып табылады. Басқа мысалдарды Уэльстегі Иннис Лланддуинде көруге болады. Көк-жасыл жаспи Ресейдің Башқортостан Республикасындағы Старый Сибайдағы Эттукан тауындағы кен орнында кездеседі. (Қазақстанмен шекараға жақын Орал тауларының оңтүстігінде орналасқан Сибай қаласы, ірі ашық карьерлік мыс кенімен танымал.)
Басанит және сынақ тасының басқа түрлері
Басанит – аморфты кварцтың күңгірт, барқыттай қара түрі. Ол яшмадан сәл қаттырақ және ұсақ түйірлі, ал мүйізтасқа қарағанда кескіштелмейді. Бұл ежелгі Лидияның сынақ тасы болған. Б.з.д. 450 жыл шамасында Бакилид өзінің жазбаларында осы тас туралы айтқан және оның қолданылуын сипаттаған. Бір ғасырдан кейін Теофраст та өзінің "Тастар туралы" (көне грекше атауы: Περὶ λίθων: Peri Lithon) кітабында оны сипаттаған. Плиний жазғанда есінде болған сынақ тасы, шын мәнінде, базальттың тығыз түрі болғаны анық. Басанит (бассанитпен шатастырмау керек), Лидия тасы және радиоларит (сонымен қатар лидит немесе кремнийлі тақташа) – бұл бірнеше жерлерде кездесетін, тығыз, ұсақ түйірлі және кремний/черт текстурасы бар қара, яшмаға ұқсас тау жыныстарын (туфтар, черттер және сазды тастарды қоса) атау үшін қолданылатын терминдер. Ежелгі гректерге белгілі "Лидия тасы" қазіргі Түркияның батысындағы ежелгі Лидия патшалығының атымен аталған. Осындай тау жыныстары Жаңа Англияда да кездеседі. Мұндай тау жыныстары ұзақ жылдар бойы бағалы металл қорытпаларының тазалығын тексеру үшін сынақ тастарын жасауға пайдаланылған, себебі олар осындай металдарды сызып тастауға жеткілікті, ал сызылғанда (қыртыстағанда) қараңғы фонға қарсы әртүрлі (диагностикалық) түстердегі металл іздерін көрсетеді. Шатастыратыны, басанит деп аталатын екі түрлі тас бар: бірі – қара яшма, екіншісі – базальтқа жақын қара вулканикалық жыныс. Осыған қоса, көптеген түрлі тау жыныстары – қара түсі мен ұсақ текстурасы ортақ – ғасырлар бойы сынақ тастары ретінде қолданылған, сондықтан петрология және минералогия саласында шатасу мүмкіндігі зор.