Кіріспе
Сот – кез келген адам немесе мекеме, көбінесе мемлекеттік орган ретінде, тараптар арасындағы құқықтық дауларды шешу және азаматтық, қылмыстық және әкімшілік істерде әділеттілікті қамтамасыз ету билігіне ие. Ортақ құқық және азаматтық құқық жүйелерінде соттар дауларды шешудің басты құралы болып табылады, және барлық адамның өз талаптарын сотқа ұсынуға құқығы бар деп жалпы түсініледі. Сондай-ақ, қылмыс жасады деп айыпталғандардың құқығына сотта өз қорғанысын ұсыну құқығы да кіреді. Заңды түсіндіріп, қолданатын соттардың жүйесі – сот жүйесі деп аталады. Сот отырысын өткізетін орын – сот орны деп белгіленеді. Сот процесі өтетін бөлме сот залы, ал ғимарат сот үйі деп аталады. Сот ғимараттары ауылдық жерлердегі қарапайым, кішкентай ғимараттардан бастап, қалалық жерлердегі ірі, күрделі кешендерге дейін әртүрлі болуы мүмкін. Сотқа берілген нақты билік – сот юрисдикциясы (латын тілінен – iūrisdictiō, iūris – «заң», dīcō – «жариялау», tiō – есімдік жұрнағы) деп аталады, ол соттың нақты мәселелерді немесе өтініштерді қарау және шешу өкілеттігін білдіреді. Уильям Блэкстоунның «Англия заңдарына қатысты түсініктемелер» еңбегінде сот (азаматтық құқық бұзушылықтары бойынша) кемінде үш тараптан тұрады: зиян келгенін шағымдайтын талапкер (āctor немесе талапкер), оны өтеуге міндетті жауапкер (reus немесе жауапкер) және фактінің шындығын тексеруге, осы фактіге байланысты заңды анықтауға және егер зиян келгені анықталса, заңдық жолмен өтеу шараларын қолдануға тиіс сот билігі (jūdex). Жоғары соттарда көбінесе адвокаттар, прокурорлар немесе кеңесшілер көмекшілер ретінде болады, бірақ соттарға қосымша адвокаттар, сот орындаушылары, хабаршылар және қазылар алқасы да кіруі мүмкін. «Сот» термині төрағалық етуші лауазымды тұлғаға немесе лауазымды адамдарға, әдетте бір немесе бірнеше судьяларға қатысты қолданылады. Судья немесе судьялар алқасы жиынтығында «кеңес» деп аталуы мүмкін (ал адвокаттар мен прокурорлар жиынтығы «бар» деп аталады). АҚШ-та соттың іс жүргізуге құқығы жеке тараптарға және даулы мәселелерге қатысты сот юрисдикциясына негізделген.
A court is any person or institution, often as a government institution, with the authority to adjudicate legal disputes between parties and carry out the administration of justice in civil, criminal, and administrative matters in accordance with the rule of law. In both common law and civil law legal systems, courts are the central means for dispute resolution, and it is generally understood that all people have an ability to bring their claims before a court. Similarly, the rights of those accused of a crime include the right to present a defense before a court. The system of courts that interprets and applies the law is collectively known as the judiciary. The place where a court sits is known as a venue. The room where court proceedings occur is known as a courtroom, and the building as a courthouse; court facilities range from simple and very small facilities in rural communities to large complex facilities in urban communities. The practical authority given to the court is known as its jurisdiction (from Latin iūrisdictiō, from iūris, "of the law", + dīcō, "to declare", + tiō, noun forming suffix), the court's power to decide certain kinds of questions or petitions put to it. According to William Blackstone's Commentaries on the Laws of England, a court (for civil wrongs) is constituted by a minimum of three parties: the āctor or plaintiff, who complains of an injury done; the reus or defendant, who is called upon to make satisfaction for it; and the jūdex or judicial power, who is to examine the truth of the fact, determine the law arising upon that fact, and, if any injury appears to have been done, ascertain and by its officers apply a legal remedy. It is also usual in the superior courts to have barristers, and attorneys or counsel, as assistants, though, often, courts consist of additional barristers, bailiffs, reporters, and perhaps a jury. The term "the court" is also used to refer to the presiding officer or officials, usually one or more judges. The judge or panel of judges may also be collectively referred to as "the bench" (in contrast to attorneys and barristers, collectively referred to as "the bar"). In the United States, the legal authority of a court to take action is based on personal jurisdiction over the parties to the litigation and subject matter jurisdiction over the claims asserted.
Этимология
Сот сөзі француз тіліндегі cour сөзінен шыққан, ол жабық аула дегенді білдіреді. Бұл сөз латын тіліндегі cōrtem түрінен дамыған, ол cohors сөзінің айыптау жағдайы, яғни жабық аула немесе онда тұратын адамдарды білдіреді. Ағылшын тіліндегі "court" сөзі осылайша латын тіліндегі hortus сөзінен туындаған. Hortus ежелгі грек тіліндегі χόρτος (khórtos) сөзінен (мағынасы "бақша", содан бау-бақша және жеміс бақшасы сөздері шыққан) пайда болған, екеуі де жабық кеңістікке сілтеме жасайды. Сот отырысының мағынасы алғаш рет 12 ғасырда тіркелген, және бұл мағына ертеректе суверенді және оның жанындағы адамдарды белгілеу үшін қолданылған, олар мұндай жабық аулада дауларды шешу үшін жиналатын. "Соттасу" немесе "ықыласқа бөлену" деген мағынадағы "to court" етістігі де осы түбірден шыққан, себебі адамдар суверендік сотқа оның құрметіне ие болу үшін баратын.