Кіріспе

Магдебург соборы (Magdeburger Dom), ресми түрде – Маврикий және Екатерина қасиеттілері соборы (Dom zu Magdeburg St. Mauritius und Katharina) – Германиядағы протестант соборы және елдегі ең көне готикалық собор. Бұл Магдебургтің бұрынғы князь-архиепископтығының протокафедралық соборы. Бүгінде ол Орталық Германиядағы Евангелистік шіркеудің бас шіркеуі болып табылады. Оңтүстік мұнарасының биіктігі 99,25 метр, ал солтүстік мұнарасы 100,98 метр, бұл оны Шығыс Германиядағы ең биік соборлардың бірі етеді. Собор сонымен қатар Саксония-Анхальт федералды жерінің астанасы Магдебургтің белгілі бір нысаны болып табылады және император Ұлы Оттон мен оның бірінші әйелі Эдиттің қабірі орналасқан жер. Қазіргі собор орнында 937 жылы салынған алғашқы шіркеу – Сент-Морис аббаттығы, ол Әулие Маврикийге арналған. Қазіргі собор 1209 жылдан бастап 300 жыл бойы салынды, ал мұнаралардың құрылысы тек 1520 жылы аяқталды. Магдебург соборы бірнеше рет тонауға ұшырағанына қарамастан, антикварлық заттардан бастап заманауи өнерге дейін өте бай өнер туындыларына ие.

Бұрынғы ғимарат

Бірінші шіркеу 937 жылдың 21 қыркүйегінде қазіргі собор тұрған жерде, Санкт-Мориц (Сент-Мориц) деп аталатын, император Отто I Ұлы қаржылаған, киелі Морицке арналған аббатхана болып салынды. 955 жылы Лехфельд шайқасынан кейін Отто өзінің саяси күшін көрсетуді ниеттенді, сондықтан ол 962 жылдың 2 ақпанында император болып таққа отыру алдында құрылыс жұмыстарын бастауды бұйырды. Сонымен қатар, ол өзінің Батыс Рим империясы императорының мұрагері ретіндегі дәуірін нығайту үшін көптеген ескі заттарды жинады, мысалы, шіркеу құрылысына пайдалануға болатын бағаналар. Осы ескі заттардың көп бөлігі 1209 жылы екінші шіркеуді салу кезінде қолданылды. Шіркеудің бір негізгі бөлігінде төрт қанатты ғимарат, ені 41 метр және ұзындығы 80 метр болды. Биіктігі шамамен 60 метрге жетеді деп есептеледі. Оттоның әйелі, королева Эадгит (Альфред Ұлының немересі) 946 жылы қайтыс болғаннан кейін шіркеуге жерленді; оның сүйектеріне жасалған изотоптық талдау оның Уэссексте өткен ерте өмірін растайды. 955 жылы шіркеу кеңейтілді, соның нәтижесінде ол соборға айналды. 968 жылы император Отто I Магдебургті архиепископ Адалберт фон Трирмен бірге архиепископтық орда ретінде таңдады, дегенмен қала орталықта емес, оның патшалығының шығыс шекарасында орналасқан еді. Ол мұны өзінің патшалығын, сондай-ақ христиан дінін шығысқа қарай, қазіргі Польша аймағына қарай кеңейтуді жоспарлағандықтан жасады. Алайда, бұл жоспар орындалмады. Император Отто I көп ұзамай 973 жылы Мемлебенде қайтыс болды және оның әйеліне жақын соборға жерленді. 1207 жылы Ұлы жұма күні қала өртеніп, Сент-Морис соборы толығымен қирады. Клаустердің оңтүстік қанатынан басқасының бәрі өртенді. Архиепископ Альбрехт II фон Кефернбург Магдебург тұрғындарының наразылығына қарамастан, қалған қабырғаларды бұрып, мүлдем жаңа собор салуға шешім қабылдады. Қазірге дейін монастырьдың оңтүстік қабырғасы ғана сақталған. Ескі шіркеудің нақты орны ұзақ уақыт бойы белгісіз болды, бірақ 2003 жылдың мамыр айында іргетастары табылғаннан кейін, 80 метр ұзындығы мен 41 метр ені бар ғимарат анықталды. Ескі крипта қазылып алынып, қазірде қоғамға ашық. Собордың солтүстігіндегі орынды (кейде "жаңа базар", Neuer Markt деп атайды, қазір: Собор алаңы, неміс тілінде: Domplatz) император сарайы (Kaiserpfalz) алып жатқан, ол 1207 жылы Ұлы жұма күні өртеніп жойылды. Домплацтың оңтүстік-шығыс бұрышында 1207 жылы өртенген және өрттен кейін қайта салынбаған "Солтүстік шіркеу" деп аталатын тағы бір үлкен шіркеу тұрды. Ыдыраған тастар соборды салу үшін пайдаланылды. Сарайдың болжамды қалдықтары 1960 жылдары қазба жұмыстары кезінде табылған.

Қазіргі ғимараттың құрылысы

Жоғары білімді князь-архиепископ Альберт I Кафернбург Италия мен Францияға саяхаттап, Францияда оны қызықтырған готикалық сәулет үлгісінде жаңа собор салуға шешім қабылдады. Француз стилі Германияда мүлдем белгісіз болғандықтан, жалдаған шеберлер оны біртіндеп меңгерді. Хордың құрылысы 1209 жылы, бұрынғы шіркеуді қиратқан өрттен кейін екі жыл өткен соң басталды, бірақ бұл хор әлі де роман стилінде салынған, бастапқыда роман стиліне тән жамбас күмбездері готикалық орталық таспен біріктірілді, бірақ бұл жамбас күмбездеріне қажет емес еді. Готикалық ықпал әсіресе архиепископ Вильбрандтың басшылығымен 1235 және 1260 жылдар аралығында күшейді. Құрылыс 300 жыл бойы әртүрлі адамдардың бақылауында болғандықтан, бастапқы жоспарға көптеген өзгерістер енгізілді және собордың көлемі едәуір кеңейді. Магдебург тұрғындары мұның барлығына әрдайым разы болған жоқ, себебі олар құрылысқа қаржы төлеуге міндетті болды. Кейбір жағдайларда, қазіргі бақылаушының тілегімен бұрыннан салынған қабырғалар мен тіреулер бұзылды. 1274 жылдан кейін құрылыс тоқтады. 1325 жылы архиепископ III Бурхард фон Шраплауды Магдебург тұрғындары тым жоғары салықтар салғандықтан өлтірді. Халық арасында, әсіресе сыраға салынатын салықтың өсуі көп ашу тудырды деседі. Одан кейін Магдебургқа тыйым салынды, және тек бес тәуба алтарын сыйлағаннан кейін ғана архиепископ Отто фон Гессеннің басшылығымен собордың құрылысы жалғасты. Отто собордың ішкі бөлігін де аяқтады және 1363 жылы бір апталық фестиваль кезінде күмбезді ресми түрде ашты. Осы кезде собор бұрынғыдай тек Әулие Маврикийге ғана емес, сонымен қатар Әулие Екатеринаға да арналды. 1360 жылы құрылыс қайта тоқтады, аяқталмаған бөліктері уақытша жабылды. Тек 1477 жылы архиепископ Эрнст фон Саксеннің басшылығымен құрылыс қайта басталды, оның ішінде екі мұнара да болды. Мұнараларды собордың атымен белгілі болған жалғыз шебер құрылысшы Бастиан Биндер салған. Собордың құрылысы 1520 жылы солтүстік мұнараға орнатылған әсем крестпен аяқталды.

Лютер, шведтер және Наполеон

1517 жылы 31 қазанда Мартин Лютер Германияның Виттенберг қаласында 95 тезисін жариялады, бұл оқиға Протестант реформациясының бастауы деп есептеледі. Лютер 1524 жылы Магдебургте уағыз айтты, одан кейін қаладағы бірнеше кіші шіркеулер протестантизмді қабылдады. Архиепископ Альбрехт фон Бранденбургтің беделінің төмендеуі де реформацияға түрткіс болды, ал ол 1545 жылы Майнц қаласында қайтыс болғаннан кейін оның орнына ешкім келмеді. Магдебург реформацияның маңызды орталығына айналды және император оны заңсыз деп жариялады. Католик шіркеуі собор қазынасын сақтау үшін Ашафенбургке жасырды, бірақ ол кейіннен Отыз жылдық соғыста шведтерге түсті. Собордың дін қызметкерлері де протестантизмге көшті. 1567 жылы бірінші Адвент күні соборда алғашқы протестанттық құлшылық өтті. Оңтүстік мұнарадағы 10 тонна салмақты "Максима" есімді ең үлкен қоңырау 1540 жылдары құлап, қирады. Генрих Компень 1604/05 жылдары "Алтын тауық" аталған атақты бас орган құрды. 1631 жылы Отыз жылдық соғыс (1618–1648) кезінде Магдебургке шабуыл жасалды, қала тұрғындарының 4000-қа жуығы соборға сиынып, өлтіру, зорлау және тонаудан (Магдебургтің тонау деп аталады) аман қалды. Бас дін қызметкері Рейнхард Бэйкс жаулап алушы Йохан т'Серклас, Тилли графының алдында халықтың өмірі үшін тізе бүгіп жалбарынды. Собор қаладағы өрттен зардап көрмеді және қайтадан католик дініне берілді. Алайда Тиллидің католик әскерлері Магдебургтен кеткеннен кейін собор толығымен тоналып, әсем әйнек терезелері бұзылды. Соғыс кезінде Магдебургте 20 мың адам қаза тапты, ал соғыс аяқталған кезде қала халқы 400 адамнан аспады. Магдебург Бранденбург құрамына кірді және ірі бекініске айналды. 1806 жылы Магдебург Наполеонға берілді, собор қойма ретінде, сондай-ақ жылқы және қой сақтауға пайдаланылды. 1814 жылы собор пруссиялық мемлекеттің меншігіне өтті. 1826 және 1834 жылдар аралығында Пруссияның Фридрих Вильгельм III Карл Фридрих Шинкельдің басшылығымен соборды жөндеуге және қайта құруға қаржы бөлді. 1856–1861 жылдары Адольф Реубке механикалық клавишасы және тоқтату жүйесі бар жаңа IV/81 бас орган құрды, 1865 жылы 6 тоқтатуы бар жаңа бөлім қосылды. 1847 жылдан 1885 жылға дейін собордың органшысы Август Готфрид Риттер болды. Ол Реубке органы үшін тоқтату тізімін жасады. 1900 жылы барлық әйнек терезелер жаңаларымен ауыстырылды.

20 және 21 ғасырлар

1901 жылы жылыту жүйесі орнатылды. Қыста 14 °C температураны сақтау үшін бір вагон көмір қажет болды. Эрнст Рёвер 1906 жылы пневматикалық клавишалар мен тоқтату механизмі, 3 мануал және 100 тоқтаулы жаңа бас орган салды. Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың үздіксіз бомбалаулары собордың терезелерін толығымен қиратты. 1945 жылдың 16 қаңтарындағы ең қауісті бомбалау кезінде бірнеше жертөлелер зардап шекті. 1945 жылдың ақпан немесе наурыз айларында, биіктеп ұшқан шабуылдан түскен бір жарылғыш бомба собордың батыс фасадын, мұнаралар арасын, сондай-ақ Рёвер органының орналасқан жерін қиратты. Әйқындысы, өрт сөндірушілер шатырдың жалынын уақтылы сөндіріп, соборға келген зиянды орташа деңгейде ұстады. Бумен жылыту жүйесі де соғыс кезінде қирап, қазірге дейін жаңартылмады. Собор 1955 жылы қайта ашылды, ал 1969 жылы «парадиз есігінің» үстіне Александр Шуке Оргельбау фирмасы жасаған механикалық клавишалармен және 37 тоқтаулы жаңа орган орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1949 жылы коммунистік Германия Демократиялық Республикасы құрылғаннан кейін Магдебург кеңестік басқаруға көшті, ал собор ГДР-дің меншігіне өтті. Коммунистік басшылар дінді коммунистік идеологияға қауіп деп санап, оны басуға тырысты, сондықтан шіркеуге бару әлеуметтік кемсітуге алып келді. Алайда, дінді жоюға қол жеткізілмеді, ал 1983 жылдан бастап соборда апта сайынғы бейбітшілік дұғалары Эрнст Барлахтың «Магдебург Еренмалы» мүсілінің алдында өтілді. Бұл 1989 жылғы танымал дүйсенбілік демонстрацияларға (Лейпцигтегідей) әкелді, олар Германияның бірігу процесінде маңызды рөл атқарды. Собор қазіргі уақытта 1983 жылы Шығыс Германия үкіметі кезінде басталған қайта құру кезеңінде. 1990 жылы шығыс Германиядағы шіркеу шатырына күн батареялары орнатылды. Күн батареялары шіркеуде қолданылатын энергияны қамтамасыз етеді, ал артық энергия аймақтық электр желісіне жіберіледі. Максималды қуаты 418 ватт құрады. 2004 жылы 1997 жылы басталған жаңа бас органға арналған қаржы жинау кампаниясы аяқталып, 2,2 миллион еуро жиналды. Жаңа бас орган Александр Шуке Оргельбау (Вердер-ан-дер-Хавель) фирмасымен Потсдам маңында салынды, 2008 жылдың мамыр айында аяқталды және 2008 жылдың 18 мамырындағы Троица күнінде пайдалануға берілді. Техникалық сипаттамалары: ~36 тонна, 4 мануал, 93 тоқтау және 6193 құбыр. 1994 жылдың тамыз айында Оңтүстік Африканың Порт-Элизабет қаласынан келген Барри Джордан собордың органшысы және хор жетекшісі болып тағайындалды. Собордағы Магдебург Еренмалы (ескерткіш) қайтадан көптеген дүйсенбілік демонстрациялардың басталу орнына айналды, бірақ бұл жолы демонстрациялар үкіметтік әлеуметтік жәрдемақыны азайтуға қарсы бағытталған. Алайда, бұл демонстрациялар бұрынғыдан әлдеқайда кішкентай масштабта өтеді, сондықтан 1989 жылғы дүйсенбілік демонстрациялармен салыстырулар көбінесе жарнамалық мақсатта жасалады. Алдағы уақытта кішкентай Шуке органы жаңартылады: жаңа корпус және жаңа фасадтық құбырлар, Ұлы және педальдағы жаңа кернейлер, сондай-ақ жаңа Vox Humana.

Сәулет

Қазіргі собор 1209 жылдан бастап 300 жыл бойы салынды, ал мұнаралар тек 1520 жылы аяқталды. Германияда бұрын-соңды готикалық сәулет үлгілері болмағандықтан, және құрылыс басталған кезде неміс шеберлері бұл стильмен әлі толыққанды таныс емес еді. Сондықтан олар тәжірибелі жолмен үйренді, олардың жетістіктерін құрылыс кезеңдеріндегі шағын сәулеттік өзгерістерде көруге болады. Бұл өзгерістер Елба өзенінің жанындағы шіркеудің шығыс жағындағы киелі орыннан басталып, мұнаралардың ең жоғарғы бөлігімен аяқталды. Бұл киелі орында римдік сәулеттің күшті ықпалы байқалады. Көптеген басқа готикалық соборлардан айырмашылығы, Магдебург соборында қабырғаларды қолдау үшін ұшатын тіректер жоқ. Ғимараттың ішкі ұзындығы 120 метр, ал төбесінің биіктігі 32 метр. Мұнаралардың биіктігі 99,25 және 100,98 метрге жетеді, және олар Шығыс Германиядағы ең биік шіркеу мұнараларының қатарында. Собордың құрылымы бір негізгі бөлік және екі қанаттан тұрады, ал трансепт негізгі бөлік пен қанаттарды кесіп өтеді. Трансепттің әр жағында кіреберіс бар, оңтүстік кіреберіс монастырға алып келеді. Негізгі бөліктің төбесі қанаттардың төбесінен жоғарырақ, бұл негізгі бөлікке жарық түсіруге мүмкіндік беретін терезелерге арналған кеңістік қалдырады. Батыс жағында жеке кіреберіс аймағы (нартекс) бар. Шығыс жағындағы пресвитерияны кемеден тас қабырға бөліп тұрады, ол род скриннің (ғибадатхананы бөліп тұратын қабырға) сияқты қызмет атқарады. Киелі орын мен апсида пресвитериядан кейін орналасқан. Апсида да амбулаториямен (айналма жолмен) қоршалған. (Собордың жоспарына толыққанды мәліметтер алу үшін қараңыз.) Собордың оңтүстік жағына үлкен, тікбұрышты емес монастырь айналасындағы қосымша ғимарат салынған. Монастырьдің оңтүстік қабырғасы 1207 жылғы өрттен аман қалды және ол бастапқы шіркеуден қалған. Алайда, қазіргі шіркеу басқа бұрышта салынған, сондықтан монастырь шіркеумен сәйкес келмейтін бұрышта орналасқан. Магдебургтегі Елба өзенінің маңындағы жер жұмсақ, сондықтан биік ғимараттар салу қиын, тек бір үлкен жартас бар. Сондықтан собор осы жартастың үстіне салынды, ол неміс тілінде Domfelsen деп аталады, яғни "Собор жартасы" деген мағынаны білдіреді. Су деңгейі төмен болған кезде бұл жартас Елбада көрінеді. Ескі заманда судың деңгейі төмендеуі жақсы емес жиынға ишара еткендіктен, бұл жартас "Hungerfelsen" (аштық жартасы) деп те аталады. Дегенмен, жартас собор үшін жеткілікті үлкен болмады, сондықтан батыс жағында тек солтүстік мұнара қатты тасты негізде салынды, ал оңтүстік мұнара жұмсақ жерге орналастырылды. Салмақты азайту үшін оңтүстік мұнара ішкі кеңістігі мен баспалдақтары жоқ бос қабық ретінде салынды, ал үш үлкен қоңырау – "Сузанна" (e), "Апостолика" (b) және "Доминика" (b) – қатты тасты негізде салынған солтүстік мұнарада орналасқан. Алайда, оңтүстік мұнара солтүстік мұнарадан сәл биік, бұл солтүстік мұнараға әшекейлі крест қосу арқылы визуалды түрде түзетілді.

Сент-Морис

Орта ғасырларда ғана өнерде қара түс бейнесі пайда болды, бұл Магдебург соборындағы Сент-Морис мүсінінде анық көрінеді. Алайда, сол кезде өнерде қара түсті бейнелеудің көп бөлігі әлеуметтік және нәсілдік иерархияны көрсетуге бағытталған еді. Сондықтан мүсінде қара түсті бейнелеу арқылы көрермендерге түрлі тері түстерінің мақсаты – «өзгелерді» көрсету екенін түсіну оңай болды. Шетелдік екенін көрсету үшін қара адамдардың бет пішініне назар аудару Хогенштауфен иконографиясымен және крест жорықтарымен байланысты, себебі сол кезеңде қаралардың әлеуметтік мәртебесіне қызығушылық артқан еді. Бұл өнерде қара түсті бейнелеудің пайда болуына әкелді, әсіресе Фридрих II тұсында, ол Луцера (Апулия) қаласына қара мұсылмандарды жеке қызметшілері ретінде әкелді. Осылайша, олар оның тапсырысымен жасалған өнер туындыларының маңызды бөлігіне айналды. Фридрихтің билігінде, Хогенштауфен дәстүріне деген қызығушылығының арқасында, қара нәсілді адамдар көбінесе қызметшілер ретінде бейнеленді, әсіресе патшалық қазынаның зиялы күзетшілері немесе жоғары сот лауазымдарында. Бірақ оларды нәсіл бойынша анықтаудың орнына, олардың шетелдік екенін көрсету үшін бет пішіндеріне көбірек назар аударылды. Сент-Морис мүсінін қарастырғанда, ол сол заманғы сипаттамаларды және готикалық кезеңдегі мүсін өнеріндегі натурализмге бет бұруды бейнелейтіні анық, өйткені оның ерекше қара белгілерін көрсетуге ерекше мән берілген. Сент-Морис мүсіні өнердегі қара африкалықтардың бейнесін зұлым және жабайы стереотипінен қасиетті және шейіт ретінде өзгертті. Оның киімі арқылы Сент-Морис биліктегі тұлға ретінде бейнеленгені көрінеді, өйткені ол құдіретті салт атты ретінде киінген, ол қызметші емес екенін анық көрсетеді. Бұл мүсін қара түсті ғана емес, сонымен қатар африкалық тектің маңыздылығын көрсетеді, өйткені бұл мүсін еуропалық өнер тарихындағы қара африкалықтың ең алғашқы бейнелерінің бірі болды. Осылайша, бұл мүсін ортағасырлық еуропалық мүсін өнерінде қара түсті бейнелеудің үлгісіне айналды.