Кіріспе
Жауынгерлік стресс реакциясы (ЖСР) – соғыстың салдарынан туындаған жедел мінез-құлықтың бұзылуы. "Жауынгерлік шаршау", "ұрыс шаршау", немесе "ұрыс неврозы" деп те аталады, ол азаматтық психиатрияда қолданылатын жедел стресс реакциясының диагнозымен кейбір ортақ белгілері бар. Бұл тарихи тұрғыдан қабықтан жараланумен байланысты және кейде посттравматикалық стресс бұзылысының (ПТББ) бастапқы көрінісі болуы мүмкін. Жауынгерлік стресс реакциясы – жауынгердің әрекет ету қабілетін төмендететін, ұрыс стресінен туындаған әртүрлі мінез-құлықтардың жиынтығы. Ең көп кездесетін белгілері – шаршау, реакция жылдамдығының төмендеуі, шешім қабылдауда қиындық, айналадағы ортадан оқшалану және басымдықтарды анықтай алмау. Жауынгерлік стресс реакциясы көбінесе уақытша болып табылады және оны жедел стресс бұзылысы, посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТББ) немесе соғыс стресіне байланысты басқа ұзақ мерзімді аурулармен шатастырмау керек, бірақ олардың кез келгені жауынгерлік стресс реакциясымен басталуы мүмкін. АҚШ Армиясы ресми медициналық құжаттарда ЖСР (жауынгерлік стресс реакциясы) аббревиатурасын қолданады. Бұл термин әскери бөлімдегі кез келген стресс реакциясын сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Көптеген жағдайларда реакциялар психикалық аурудың белгілеріне ұқсайды (мысалы, паника, қатты алаңдау, депрессия, және галлюцинациялар), бірақ олар – жауынгерлік қимылдардың және әскери операциялардың күйзелісіне уақытша жауап реакциясы ғана. Бірінші дүниежүзілік соғыста қабықтан жаралану соғыс кезінде жүйкелердің зақымдануынан туындаған психикалық ауру деп есептелді. Оқшау соғыс жүргізу тәсілінің нәтижесінде, шайқасқан сарбаздардың шамамен 10% қаза тапты (екінші дүниежүзілік соғыста 4,5% қарағанда), ал жалпы қаза болғандар мен жарақат алғандардың үлесі шамамен 57% құрады. Қабықтан жараланудан зардап шеккен адамды "жарақаттанған" немесе "ауру" деп тану жағдайға байланысты болды. Әскерлердің психикалық күйзелісіне қарағанда, соғыс тәжірибесі үшін кінәлі деп есептелді. Еуропалық халықтың арасында Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің көп болуы салдарынан, бұл симптомдар мәдениетке тән болып саналды. Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ Армиясы майдан желісінде күрескен әскердің жауынгерлік шаршауды сезінуіне 60 мен 240 күн аралығында уақыт кететінін анықтады, бұл соғыстың қарқындылығы мен жиілігіне байланысты. Бұл жағдай жауынгерлер үшін жаңа емес, және бұрынғы соғыстарда да кездесетін, бірақ осы жолы әскери медицина оның себептерін жақсырақ түсіне бастады. Бұрынғы соғыстарда "сағыну", "ескі сержанттың ауруы" және "қабықтан жаралану" деп белгілі болған жағдай "жауынгерлік шаршау" деп аталды.
Белгілері мен симптомдары
Жауынгерлік стресс реакциясының белгілері психологиялық травманың белгілерімен де үйлеседі, ол травмадан кейінгі стресс бұзылысымен (ТКББ) тығыз байланысты. Жауынгерлік стресс реакциясы ТКББ-ден (басқаларының арасында) айырмасы, ТКББ диагнозы үшін симптомдардың бір айдан астам сақталуы қажет, ал Жауынгерлік стресс реакциясында мұндай талап жоқ.
Жауынгерлік зардаптардың саны
Соғыстағы стресске байланысты жарақаттану деңгейі, шайқас кезіндегі жарақаттану деңгейімен салыстырғанда, соғыс қарқындылығына қарай өзгереді. Қарқынды шайқастарда ол 1:1-ге дейін жете алады. Аз қарқынды қақтығыстарда 1:10 (немесе одан да аз) деңгейіне төмендеуі мүмкін. Қазіргі заманғы соғыс, үздіріксіз операциялар принципін қамтиды және соғыс стресінен зардап шегушілердің санының артуы күтіледі. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Еуропа армиясының жылдық көрсеткіші, 1000 әскерге 101 адам стрестен зардап шегуі (1:10), соғыстың соңғы жылдарындағы төмен көрсеткіштердің әсерінен орташа және ең жоғары көрсеткіштерден төмендеп шықты.
Британдықтар
Америкалықтардан өзгеше, британдық көшбасшылар Бірінші дүниежүзілік соғыстың сабақтарын берік ұстады. Әуе шабуылынан күніне 35 мыңға дейін адам қаза табатыны болжанып еді, бірақ «Блиц» кезінде барлығы 40 мың адам қана қаза болды. Күтілгендей, азаматтардың психикалық күйзелісі болған жоқ. Үкімет осы мәселеде кеңес алу үшін Бірінші дүниежүзілік соғыстағы дәрігерлерге жүгінді. Көбінесе PIE принциптері қолданылды. Алайда, британдық армияда Бірінші дүниежүзілік соғыстағы дәрігерлердің көпшілігі жасы келгендіктен, жас, талдауға қабілетті психиатрлар жұмысқа алынды. Армия дәрігерлері «соғыстағы күйзеліс пен оның емделуі туралы түсініксіздік танытты, бірақ олардың көпшілігі 1914–1918 жылдардағы соғыста қызмет еткен». 1942 жылы Таяу Шығыс күштерінің алғашқы психиатриялық госпиталі ашылды. «D күнінен» бастап алғашқы бір айда жаралыларды 48 сағатқа ғана ұстап, содан кейін Ла-Манш арқылы қайтару саясаты қабылданды. Бұл PIE принциптерінің күтілетін үлгісіне толыққанды қайшы келді. Нормандияда «жауынгерлік бөлімдер де шайқастағы шаршаудың күрт өсуін бастан өткерді, соның салдарынан жүздеген сарбаздар эвакуацияланды. Полк дәрігерлері күрделі іріктеу әдістері мен ұзақ жаттығулардың да жауынгерлердің көпшілігінің күйзеліске ұшырауына тосқауыл бола алмайтынын түсіне бастады».
Финдер
Финдердің "соғыс неврозына" деген көзқарасы ерекше қатал болды. Әскери медицина басқармасының басшысы, психиатр Гарри Федерли, қабықтан соққанды мінездің әлсіздігі мен моральдық тұрақтылықтың жетіспеушілігінің белгісі деп есептеді. Оның соғыс неврозын емдеу әдісі қарапайым болды: науқастарды майданға қайта оралғанға дейін мазақтау және қиындық тудыру керек еді. Алдында, Қысқы соғыс кезінде, Карелия тарлағындағы бірнеше фин автоматтарыштары, бірнеше сәтсіз советтік шабуылдарды тойтарып алғаннан кейін психикалық тұрақсыздыққа ұшырады.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оқиғалар
Израильдіктер ПИЭ принциптеріне қарапайымдылықты енгізді: олардың ойынша, емдеу қысқа мерзімді, қолдау көрсететін және арнайы білімі жоқ мамандармен де жүргізілуі мүмкін.
Бейбітшілік сақтаудың қысымы
Бейбітшілік сақтау өзіне тән стрестерді тудырады, себебі оның ұрыс ережелеріне баса назар аударуы әскерилерді даярлайтын міндеттерге қайшы келеді. Мұның себептері мыналар:
Тұрақты шиеленіс және қақтығыс болу қаупі. Жер миналары мен жарыққыштардың қаупі. Ауыр жарақат алған және қаза болған адамдармен тығыз байланыста болу. Адамдық қадір-қасиеттің бұзылуы мен құлқына жасалған зұлматтар, мүмкін азаматтық тұрғындарға қатысты. Мәдени дағдарыстар. Отбасыдан айырылу және үй мәселелері. Қауіпті ауруларға, соның ішінде ЖИТС-ке шалдығу қаупі. Улы заттарға ұшырау қаупі. Миссиямен байланысты мәселелер. Қызметке қайта оралу.
Constant tension and threat of conflict. Threat of land mines and booby traps. Close contact with severely injured and dead people. Deliberate maltreatment and atrocities, possibly involving civilians. Cultural issues. Separation and home issues. Risk of disease including HIV. Threat of exposure to toxic agents. Mission problems. Return to service.
SNS белсендірілуі
КСР-мен ауыратын адамдардың бастапқыда сезінетін көптеген симптомдары – адам организмінің «күрес немесе қашу» реакциясының ұзаққа созылған белсенділігінің салдары. «Күрес немесе қашу» реакциясы – қабылданған стресске жауап ретінде симпатикалық жүйке жүйесінің жалпы қоздырылуын қамтиды және организмді стресске себеп болып отырған қауіпке қарсы күресуге немесе қашуға дайындайды. Адреналин немесе норадреналин сияқты катехоламин гормондары, зор физикалық күш-қуатқа дайындықпен байланысты дереу физиологиялық реакцияларды жеңілдетеді. Әдетте, «күрес немесе қашу» реакциясы қауіптің жойылғаннан кейін тоқтаса, соғыс аймақтарындағы үнемі қауіп-қатер сарбаздарды тұрақты түрде және күшті стресске ұшыратады.
Жалпы бейімделу синдромы
Адам ағзасының ұзаққа созылған стресске жауап беру процесі жалпы бейімделу синдромы (ЖБС) деп аталады. Бастапқы күресу немесе қашу реакциясынан кейін, дене симпатикалық жүйке жүйесінің реакциясын басаңдату және гомеостазға оралу үшін стресске төзімді болады. Осы төзімділік кезеңінде, КЖС-ның физикалық және психикалық белгілері күрт азаюы мүмкін, себебі дене стресспен күресуге тырысады. Бірақ, ұзаққа созылған соғысқа қатысу денени гомеостаздан шығарып, оның ресурстарын сарқып, қалыпты жұмыс істеуге қабілетсіз етеді, осылайша ЖБС-тың үшінші сатысына – шаршауға түсіреді. Шаршау кезеңінде симпатикалық жүйке белсенділігі сақталады және күресу немесе қашу белгілері қайтадан пайда болғанда стресске реакциялар күрт сезімталданады. Егер дене стресс күйінде қалып қойса, онда жүрек-қан тамыр және ас қорыту жүйесіне қатысты КЖС-ның ауыр белгілері пайда болуы мүмкін. Ұзаққа созылған шаршау денеге қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін.
Скрининг
Тарихи тұрғыдан алғанда, солдаттардағы күш қолдану синдромына (КҚС) бейімділік тудыратын деп саналған мінез-құлық ерекшеліктерін көрсетуден аулақ болуға тырысқан скрининг бағдарламалары толық сәтсіздікке ұшырады. Бұл сәтсіздіктің бір себебі – КҚС ауруын анықтау үшін бір немесе екі ғана мінез-құлық қасиетін пайдалану мүмкін емес. Толыққанды психологиялық сараптамалар қымбатқа соғады және нақты нәтиже бермейді, ал қалам мен қағазға арналған тесттер тиімсіз және оңай бұрмаланады. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жүргізілген скрининг бағдарламаларының нәтижесінде, әскери оқу кезіндегі психологиялық бұзылулар, жауынгерлік қимылдар кезіндегі стресс бұзылуларын дұрыс болжамауы мүмкін екені анықталды.
Үйлестіру
Мұндай субъективті ұғымның тиімділігін өлшеу қиын болғанымен, Екінші дүниежүзілік соғыстағы зерттеуде өз бөлімдеріне орташа деңгейден артық достық сезім мен мақтанышпен қараған сарбаздар, жауынгерлік дайындыққа өзінің дайын екенін айтуға және КСР немесе басқа да стрестік бұзылыстарды дамытуға көбірек бейімді болды. "Орташа деңгейден төмен" бөліммен байланыс сезімі бар сарбаздар стрестік ауруларға осалрақ болды.
Болжам
1982 жылғы Ливан соғысының деректері көрсеткендей, дереу емделгенде, CSR зардап шеккендердің 90% өз бөлімдеріне қайта оралды, көбінесе 72 сағат ішінде. Ал артқы жақта емделгендердің тек 40% ғана өз бөлімдеріне оралды. Сондай-ақ, бір ғана емдеуге қарағанда, алдыңғы қатардағы емдеу принциптерін кешенді қолданғанда емдеудің тиімділігі артатыны анықталды.
Дау
PIE және BICEPS қағидаттарына қатысты маңызды пікір қақтығыстары бар. Көптеген соғыстар барысында, әсіресе Вьетнам соғысында, дәрігерлер арасында қиын жағдайдағы әскерлерді қайтадан соғысқа жіберу туралы келіспеушіліктер болды. Вьетнам соғысы кезінде бұл мәселе осы процестің этикасы туралы кең талқылауларға байланысты өте күрделі болды. PIE және BICEPS қағидаттарын қолдайтындар бұл ұзақ мерзімді мүгедектікті азайтады деп санайды, ал қарсыластары жауынгерлік стресс реакциялары посттравматикалық стресс синдромы сияқты ұзақ мерзімді проблемаларға алып келеді деп мәлімдейді. Жауынгерлік стресс реакциясымен күресу үшін психиатриялық препараттарды қолдану да сынға ұшырады, себебі кейбір әскери психиатрлар мұндай препараттардың ветерандардың денсаулығына ұзақ мерзімді әсеріне күмән келтіреді. Фармацевтикалық емнің бұрынғы ЖСР-мен ауырған адамдар арасындағы есірткіге тәуелділіктің жоғары деңгейіне тигізетін әсеріне қатысты алаңдаушылықтар туды. Жақында жүргізілген зерттеулер көптеген ғалымдардың жарылыс салдарынан туындаған жарақаттардың себебі психологиялық емес, физикалық (яғни, нейроцеребральдық зақымдану) болуы мүмкін деген сенімге келді. Травматикалық ми жарақаты мен жауынгерлік стресс реакциясының себептері әртүрлі болғамен, олардың неврологиялық белгілері ұқсас келеді, сондықтан зерттеушілер дұрыс диагноз қоюдың маңыздылығын атап көрсетеді.