Кіріспе
Үрейлі, жарақатты немесе күтпеген оқиғаға реакция. Ауыр стресс реакциясы (АСР, сондай-ақ психологиялық шок, психикалық шок немесе жай ғана шок деп те аталады) және жедел стресс бұзылысы (ЖСБ) – қорқынышты, жарақатты немесе күтпеген оқиғаға психологиялық жауап. Соғыс стресс реакциясы (ССР) – соғыс салдарынан туындаған жарақатқа ұқсас реакция. Реакцияларға басып кіретін немесе диссоциативті симптомдар, сондай-ақ қашу немесе күшті қозбу сияқты реактивті симптомдар кіруі мүмкін. Бұл жарақатты оқиғадан кейін бірнеше күн немесе апталар бойы сақталуы мүмкін. Егер осы жағдай дұрыс емделмесе, посттравматикалық стресс бұзылысына (ПТББ) дамуы мүмкін.
Acute stress reaction (ASR, also known as psychological shock, mental shock, or simply shock) and acute stress disorder (ASD) is a psychological response to a terrifying, traumatic or surprising experience. Combat stress reaction (CSR) is a similar response to the trauma of war. The reactions may include but are not limited to intrusive or dissociative symptoms, and reactivity symptoms such as avoidance or arousal. It may be exhibited for days or weeks after the traumatic event. If the condition is not correctly addressed, it may develop into post traumatic stress disorder (PTSD).
Диагностикалық критерийлер
Халықаралық аурулар жіктелімі (ICD) бұл жағдайды психикалық бұзылыстар диагностикалық және статистикалық нұсқаулығынан (DSM) әртүрлі қарастырады. ICD 11 бойынша, жедел стресс реакциясы – травмалық оқиғаға тап болғаннан кейін бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін пайда болатын симптомдарды білдіреді. Ал DSM 5 жедел стресс бұзылысын оқиғадан кейін 48 сағаттан бір айға дейінгі аралықта пайда болған белгілермен анықтайды. Бір айдан астам уақыт бойы сақталатын симптомдар екі жіктеме бойынша да ПТСР (посттравматикалық стресс бұзылысы) диагнозына сәйкес келеді.
Ауыр стресс бұзылуы
DSM 5 бойынша, жедел стресс бұзылысы нақты немесе қатерлі өлімге, қауыр жарақат алуға немесе сексуалдық зорлыққа тікелей ұшырау, оны куәлік ету, жақын туысы немесе досының осы жағдайға тап болғанын есту, немесе жарақатты оқиғаның мазасыз жайттарына қайта-қайта тонуды талап етеді. Бастапқы оқиғадан басқа, адамдар әр түрлі белгілермен көрініс беруі мүмкін, олар бірнеше топқа бөлінеді: басып кіру, теріс көңіл-күй, жекелену, мазасыз естеліктерден қашу және эмоционалдық ояну. Басып кіру белгілеріне қайта-қайта ауыр түстер көру, флэшбэктер немесе жарақатты оқиғамен байланысты естеліктер мен соматикалық белгілер жатады. Эмоционалдық ояну белгілеріне ұйқының бұзылуы, жоғары сезімталдық, концентрациялануда қиындықтар, жиі қорқыныш сезіну және тітіркену жатады.
Тәуекел факторлары
Өте ауыр стресс бұзылысын дамытудың қауіп факторларына бұрыннан бар психикалық денсаулық диагнозы, қашудан қорғану механизмі және оқиғаларды шамадан тыс бағалау жатады. Автономды жүйке жүйесінің симпатикалық тармағы физикалық немесе психологиялық стресске жауап ретінде физиологиялық реакциялардың белгілі бір жиынтығын тудырады. Денедегі стресске жауап "күресу немесе қашу" реакциясы деп те аталады, ол сүйек бұлшық еттеріне, жүрекке және миға қан ағынының артуымен, жүрек соғуы мен қан қысымының жоғарылауымен, көздің қарашықтарының кеңеюімен және бауырдың шығаратын глюкоза мөлшерінің көбеюімен сипатталады. Жедел стресс реакциясының басталуы симпатикалық жүйке жүйесіндегі белгілі бір физиологиялық әрекеттермен тікелей және жанама түрде байланысты, бұл бүйрек үсті бездерінің миынан адреналин және аздап норадреналин бөлінуі арқылы жүзеге асырылады. Бұл катехоламин гормондары жүрек соғуы мен тыныс алуды жылдамдату арқылы, қан тамырларын тарылту арқылы денеге жедел физикалық реакцияларға дайындалуға көмектеседі. Нейрорецепторларда катехоламиндердің көп болуы, көбінесе күресу немесе қашуға байланысты, спонтандық немесе интуитивті мінез-құлыққа бейімделуді жеңілдетеді. Әдетте, адам тыныш, стимулсыз жағдайда болғанда, мидың көкше түтігіндегі нейрондардың белсенділігі минималды болады. Жаңа стимул сезілгеннен кейін, мидың сезімтал қабығынан таламус арқылы ми сабағына жіберіледі. Бұл сигнал беру жолы көкше түтігіндегі норадренергиялық белсенділікті арттырады, соның салдарынан адам айналасына сергектік пен зейін қоя бастайды. Егер стимул қауіпті деп қабылданса, көкше түтігінің күшті және ұзаққа созылған белсенділігі автономды жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімін қосады. Симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігі жүрекке, қан тамырларына, тыныс алу орталықтарына және басқа да орындарға әсер ететін жүйке ұштарынан норэпинефриннің бөлінуіне әкеледі. Соңынан туындайтын физиологиялық өзгерістер жедел стресс реакциясының маңызды бөлігін құрайды. Жедел стресс реакциясындағы тағы бір маңызды фактор – гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі осі. Стресс бұл ості белсендіреді және нейробиологиялық өзгерістерді тудырады. Бұл химиялық өзгерістер физиологиялық жүйені гомеостазға қайтару арқылы тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Автономды жүйке жүйесі денедегі барлық автоматты функцияларды басқарады және оның құрамында жіті стресс реакциясына жауап беруге көмектесетін екі бөлімше бар. Бұл екі бөлімше – симпатикалық жүйке жүйесі және парасимпатикалық жүйке жүйесі. Симпатикалық реакция бұқаралық тілде "күресу немесе қашу" реакциясы деп белгілі, ол үдеген пульс және тыныс алу жиілігімен, көздің қарашықтарының кеңеюімен және жалпы алаңдаушылық және жоғары сезімталдық сезімімен көрінеді. Бұл бүйрек үсті бездерінен эпинефрин мен норадреналин бөлінуінің нәтижесінде болады. Эпинефрин мен норадреналин жүректің бета рецепторларына әсер етеді, бұл жүректің симпатикалық жүйке талшықтарын жүрек бұлшықетінің жиырылу күшін арттыру үшін қоректендіреді, нәтижесінде қан айналымы күшейеді, жүрек соғуы мен тыныс алу жиілігі жоғарылайды. Симпатикалық жүйке жүйесі сондай-ақ қаңқа және бұлшықет жүйесін жіті стресске төтеп беру үшін бұл аймақтарға көбірек қан жіберуге ынталандырады. Сонымен қатар, симпатикалық жүйке жүйесі жүрек, өкпе және қаңқа бұлшық еттеріне қан ағынын оңтайландыру үшін ас қорыту және зәр шығару жүйелерін тежейді. Бұл дабыл реакциясы кезеңінде маңызды рөл атқарады. Парасимпатикалық реакция бұқаралық тілде "демалу және қорыту" реакциясы деп белгілі, ол төмендеген жүрек және тыныс алу жиілігімен және, егер жүйе жылдамдықпен белсендірілсе, уақытша ес-түс жоғалтумен көрінеді. Парасимпатикалық жүйке жүйесі ас қорыту және зәр шығару жүйелерін қосады, бұл жүйелерге ас қорыту процесін жеделдету үшін қанды көбірек жібереді. Ол үшін жүрек-қан тамырлар және тыныс алу жүйесін тежеп, ас қорыту жолына қан ағынын оңтайландыруы керек, бұл жүрек және тыныс алу жиілігінің төмендеуіне әкеледі. Парасимпатикалық жүйке жүйесі жедел стресс реакциясында ешқандай рөл атқармайды. Зерттеулер көрсеткендей, жедел стресс бұзылысы бар науқастардың оң жақ миндальша безі мен префронтальді қабығының белсенділігі жоғары, екі құрылым да қорқыныш өңдеу жолына қатысады. Ертерек фармакотерапиялық емдеу травмадан кейінгі симптомдардың дамуын болдырмауы мүмкін. Сонымен қатар, аутизм диагнозы қойылған адамдарға арналған ерте жарақатқа бағытталған когнитивті-әрекеттік терапия (КӘӘТ) адамды созылмалы ПТСР дамуынан қорғай алады. Жедел стресс бұзылысы бар адамдарға кеңес беру және психотерапияның тиімділігін бағау үшін зерттеулер жүргізілді. Экспозиция және когнитивті қайта құрылымдаманы қамтитын когнитивті-әрекеттік терапия, жедел стресс бұзылысымен диагностикаланған пациенттерде ПТСР-дің алдын алуда тиімді деп танылды, ал алты айлық бақылау кездесулерінде клиникалық маңызды нәтижелер байқалды. Релаксация, когнитивті қайта құрылымдама, ойша экспозиция және іс жүзінде экспозицияның комбинациясы қолдау көрсететін кеңестен жоғары болды. Назарға негізделген стресс азайту бағдарламалары да стресс басқару үшін тиімді болып көрінеді. Фармакологиялық тәсіл АСБ әсерін азайтуда белгілі бір прогресс жасады. Пациенттерді тыныштандыру және жақсы ұйықтау үшін, Празозин пациенттерге берілуі мүмкін, ол олардың симпатикалық жауабын реттейді. Травматикалық оқиғадан кейін ерте сақтық шарасы ретінде гидрокортизонның қолданылуы ПТСР-ді емдеуде сәтті болды. Далалық жағдайда, кеңес беру, психотерапия және когнитивті-әрекеттік терапия қолжетімді болмаған жағдайда, жедел стресс реакциясын емдеу кардиогенді шок, қан тамырлық шок және гиповолемиялық шокты емдеуге ұқсас; яғни, пациентті жатқызуға рұқсат беру, сендіру және реакцияны тудырған стимулды жою. Традициялық шок жағдайларында бұл әдетте жарақаттан туындаған ауырсынуды басу немесе қан кетуді тоқтатуды білдіреді. Жедел стресс реакциясында бұл құтқарушыны төтенше жағдайдан алып, тыныштандыру немесе жарақат алған достың көрінісін пациенттен жасыру болуы мүмкін. DSM IV-ке қосылғаннан бері АСБ диагнозының тиімділігі және мақсаты туралы сұрақтар туындады. АСБ диагнозы ПТСР-ді диагностикалау прогресіне қажетсіз қосымша деп сынға ұшырады, өйткені кейбіреулер оны ПТСР-дің белгісінен гөрі жеке мәселе деп санады, оған диагностика қажет. Сонымен қатар, АСБ және АСР терминдері стресс реакцияларының ауқымын толық қамтымайды деп сынға ұшырады.