Жабық бас жарақаты және оның салдары

Кіріспе

Жабық бас жарақаттары – бас сүйегі мен қатты қабықшаның зақымдалмауымен сипатталатын мидың жарақаттану түрі. Жабық бас жарақаттары 4 жасқа дейінгі балалардың өлімінің негізгі себебі және жастарда денелік мүгедектік пен танымдық қабілеттердің нашарлауының ең көп кездесетін себебі болып табылады. Жалпы алғанда, жабық бас жарақаттары және басқа да жеңіл ми жарақаттары АҚШ-та жыл сайын тіркелетін шамамен 1,7 миллион ми жарақаттарының 75% құрайды. Ми жарақаттары, жабық бас жарақаттары сияқты, өмір бойына созылатын денелік, танымдық немесе психологиялық бұзылыстарға алып келуі мүмкін, сондықтан олар халық денсаулығы үшін маңызды мәселе болып табылады.

Екіншілік белгілері

Екіншілік белгілер – жарақаттан кейін қалпына келтіру кезеңінде пайда болатын белгілер, оның ішінде әлеуметтік дағдыларға қатысты мәселелер, депрессия, тұлғаның өзгеруі, танымдық қабілеттердің төмендеуі, мазасыздық және сезімталдық қабылдауындағы өзгерістер. Ми жарақатынан зардап шеккен науқастардың 50%-дан астамы психикалық ауруларға шалдығады. Ми жарақатынан кейін мазасыздықтың нақты көрсеткіштері белгісіз болғанымен, 60 науқасты 30 жыл бойы бақылау нәтижесінде, 8,3%-ында паникалық ұстама, 1,7%-ында жалпы мазасыздық синдромы және 8,3%-ында нақты фобия дамығаны анықталды. Жұлын жарақаттарынан немесе мидың жарақаттарынан емделіп жатқан науқастар көбінесе өздеріне сенімсіздікке және депрессияға ұшырайды. Мұндай жағдай көбінесе қоғамға қайта оралудағы қиындықтармен және қалпына келтіру процесіндегі көңілі толмауымен байланысты. Бас жарақаттарын басынан өткерген науқастарда жұмыссыздық деңгейі жоғары болады, бұл екіншілік белгілердің пайда болуына себеп болуы мүмкін.

ASCOT

ASCOT-тың өмір сүру ықтималдығы Глазго кома шкаласында өлшенген бірнеше факторларды қамтиды, сонымен қатар кіретін кездегі систолалық қан қысымын, тыныс алу жиілігін және анатомиялық зақымдарды да қамтиды. ASCOT балалардағы бас жарақаттарының ауырлығын анықтаудағы ең сезімтал құрал екені анықталды және жарақаттың нәтижесін болжауда тиімді.

Механизмге негізделген

Механизмге негізделген бас жарақаты жіктеу жүйесі травмалық ми жарақатын (ТМЖ) жабық және тесіп өткен бас жарақатына, адамның қалай жарақаттанғанына қарай бөледі.

Емдеу әдістері

Бас жарақат алғандарға бірнеше түрлі емдеу әдістері қолжетімді. Қай емдеу түрі таңдалатыны жарақаттың түрі мен ауырлығы, сондай-ақ жарақаттың науқасқа тигізген әсері сияқты бірнеше факторға байланысты болуы мүмкін. Әр науқасқа емдеу бағыты әртүрлі болады және науқастың жеке қажеттіліктеріне қарай бірнеше емдеу түрлерін қамтуы мүмкін. Жарақаттан кейін жоғалған моторлық функцияларды қалпына келтіру үшін ерте емдеу өте маңызды, бірақ жарақаттан өткен уақытқа қарамастан, когнитивтік қабілеттерді де қалпына келтіруге болады.

Фармакотерапия

Фармакотерапия – ауруды емдеу үшін дәрілік заттарды пайдалану. Бас жарақаттан кейін туындаған белгілерді жеңілдету үшін әртүрлі дәрілер қолданылады, оның ішінде антидепрессанттар, мысалы, амитриптилин және сертралин. Осы дәрілерді қолдану депрессияның азаюымен және әлеуметтік және жұмыстық ортадағы қабілеттіліктің артуымен байланысты. Жалпы алғанда, фармакотерапиялық емдеудің тиімділігі қолданылатын емдеу түріне және емдеудің бағытталған белгілеріне байланысты.

Науқастарға білім беру

Науқаспен білім беру – жабық бас жарақаттарының салдарынан туындайтын екіншілік симптомдарды азайтудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Пациенттерге білім беру көбінесе терапевтпен бірге жұмыс істеуді, симптомдарды басқару жолдарын қарастыруды және қалыпты өмірге оралу туралы ақпарат алуды қамтиды. Кейбір оңалту бағдарламалары пациенттерге өздерінің мүмкіндіктері шектеулі екенін қабылдауға көмектесу үшін командалық жаттығулар мен мәселелерді шешуге бағытталған іс-шараларды қолданады. Спортпен айналысқанда бас жарақаттарын азайту үшін каскалар қолданылуы мүмкін және американдық «такл» футболы сияқты, жиі бас соққылары ойынның қалыпты бөлігі болып табылатын спорт түрлерінде қажет деп есептеледі. Алайда, соңғы зерттеулер тіпті американдық футбол каскаларының тиімділігіне күмән келтірді, себебі каскалардың қорғаныш мүмкіндігіне сену бас соққыларының көбеюіне алып келеді, бұл тәуекелді өтеу деп аталады. Нәтижесінде, жарақаттардың саны азаймады, керісінше, артты. Австралиялық футбол және регби сияқты спорт түрлері әрқашан каскасыз ойналады және мидың жарақаттану көрсеткіші төмен. (Австралиялық футбол жарақаттары туралы қараңыз.) Велосипед каскалары, әсіресе, велосипедпен каскасыз жүрудің қауіпті екені және ауыр ми жарақатының қаупі жоғары екені туралы болжамға негізделгендіктен, ең көп насихатталатын каска түрі болып табылады. Алайда, қолда бар мәліметтер мұның жалған екенін нақты көрсетеді. Велосипедпен жүру (барлық медициналық себептерден жылына шамамен 700 американдық өлім-жітіммен) – мидың жарақаттарынан болатын өлімге әкелетін жарақаттардың өте аз себебі, оның жалпы саны жылына шамамен 52 000-ға жуық. Сол сияқты, велосипедпен жүру АҚШ-тағы қайтыс болмайтын ми жарақатының 3% ғана себебін құрайды. Дегенмен, велосипед каскаларын насихаттау кампаниялары жиі кездеседі және АҚШ-тың көптеген штаттарында балалардың велосипедпен жүргенде міндетті түрде каска киюі туралы заңдар қабылданды. Кейбір штаттар, Канаданың бірнеше провинциялары, сондай-ақ Австралия мен Жаңа Зеландия ересектерге де велосипед каскасын киюді талап етеді. Балаларға арналған велосипед каскалары туралы білім беру кампаниясы каска қолданудың 5,5% -дан 40,2% -ға дейін өскенін, нәтижесінде велосипедпен байланысты бас жарақаттарының шамамен 67% -ға төмендегенін көрсетті. Алайда, басқа дереккөздер велосипед каскаларын насихаттау велосипедпен жүруді азайтатынын, көбінесе велосипедші басына шаққанда мидың жарақаттануын азайта алмайтынын көрсетті. Американдық ересектердің велосипед каскасын қолдану көрсеткіштері әртүрлі. Бір зерттеуде американдық ересектердің 25-30% ғана велосипедпен жүргенде каска киеді, бұл ондаған жылдар бойы насихаттауға және спорттық велосипедшілердің касканы өз киімдерінің бір бөлігі ретінде қабылдауына қарамастан анықталды. Велосипед каскаларының коммерциялық сәттілігінен кейін, шаңғы каскаларын сатуға бағытталған сәтті әрекеттер жасалды. Бірақ нәтижелер көңіл көншітпейді, каска қолданудың өсуі өлім-жітімнің азаюына әкелмеді, ал жарақаттардың азаюы көбінесе кесулерге, көкшілдерге және жеңіл ми сілкінісіне ғана қатысты, ал ауыр бас жарақаттарына емес. Автокөлікте каска киюге шақыратын науқандар сирек өткізілді. Өкінішке орай, адамдар велосипедпен жүрудің миға зиян келтіру қаупін тым жоғары бағалағандай, автокөлікпен жүрудің қаупін де тым төмен бағалайды, ол дамыған елдерде қауіпсіздік белбеулері мен ауа қаптамаларының қорғаныш әсеріне қарамастан, миға зиян келтірудің ең үлкен себебі болып табылады.

Patient education has been shown to be one of the most effective ways to decrease secondary symptoms seen with closed head injuries. Patient education often includes working with a therapist to review symptom management and learn about returning to regular activities. Some rehabilitation programs use team building exercises and problem solving activities to help the patients learn to work with their disabilities. Helmets can be used to decrease closed head injuries acquired during athletic activities, and are considered necessary for sports such as American "tackle" football, where frequent head impacts are a normal part of the game. However, recent studies have questioned the effectiveness of even American football helmets, where the assumed protection of helmets promotes far more head impacts, a behavior known as risk compensation. The net result seems to have been an increase, not decrease, in injuries. The similar sports of Australian rules football and rugby are always played helmetless, and see far fewer traumatic brain injuries. (See Australian rules football injuries.) Bicycle helmets are perhaps the most promoted variety of helmet, based on the assumption that cycling without a helmet is a dangerous activity, with a large risk of serious brain injury. However, available data clearly shows that to be false. Cycling (with approximately 700 American fatalities per year from all medical causes) is a very minor source of fatal traumatic brain injury, whose American total is approximately 52,000 per year. Similarly, bicycling causes only 3% of America's non fatal traumatic brain injury. Still, bicycle helmet promotion campaigns are common, and many U. S jurisdictions have enacted mandatory bicycle helmet laws for children. A few such jurisdictions, a few Canadian provinces, plus Australia and New Zealand mandate bicycle helmets even for adults. A bicycle helmet educational campaign directed toward children claimed an increase in helmet use from 5.5% to 40.2% leading to a claimed decrease in bicycle related head injuries by nearly 67%. However, other sources have shown that bicycle helmet promotion reduces cycling, often with no per cyclist reduction in traumatic brain injury. Estimates of bicycle helmet use by American adults vary. One study found that only 25 30% of American adults wear helmets while riding bicycles, despite decades of promotion and despite sport cyclists' adoption of helmets as part of their uniform. Following the commercial (as opposed to public health) success of bicycle helmets, there have been successful attempts to promote the sale of ski helmets. Again, results have been less than impressive, with great increases in helmet use yielding no reduction in fatalities, and with most injury reduction confined to lacerations, contusions, and minor concussions, as opposed to more serious head injuries. There have been rare campaigns for motoring helmets. Unfortunately, just as people greatly overestimate the traumatic brain injury danger of bicycling, they greatly underestimate the risk of motoring, which remains the largest source of traumatic brain injury in the developed world, despite the protective effects of seatbelts and airbags.