Кіріспе

Бразилия империясының саясаты квазифедералды парламенттік өкілді демократиялық монархия шеңберінде жүрді, онда Бразилия императоры мемлекет басшысы және формалды түрде үкімет басшысы болды, бірақ Министрлер кеңесінің президенті аталған премьер-министр іс жүзінде үкімет басшысы еді, және көп партиялық жүйе болды. Атқару билігі үкімет тарапынан іске асырылды. Заң шығару билігі үкіметке де, Бас Ассамблеяның (немесе Парламенттің) екі палатасына да берілді. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз болды. Сонымен қатар, император жүзеге асырған төртінші билік – теңдестіру билігі болды. Бразилия империясы 20 провинцияға және ел астанасы – Нейтральді муниципалитетке бөлінді.

Монархия

1822 жылы Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, Бразилия халқының көп бөлігі монархиялық үкімет нысанына жақын болды. Бұл саяси таңдаудың бірнеше себебі болды. Әртүрлі әлеуметтік топтар Бразилияның бұрынғы испандық Америка елдерінің көпшілігі тәжірибелеген саяси, әлеуметтік және экономикалық құлдырауға ұшырауы мүмкін деген қауіптен қорқып, аумақтық бөліну, төңкерістер, диктатуралар мен каудильолардың билікке келуінен сескенді. Сол кездегі либерализмге сай келетін елдің тұрақтылығын қамтамасыз ететін және халыққа еркіндіктің артықшылықтарын сыйлайтын саяси құрылым қажет болды. Мұндай мақсатқа тек партиялар, топтар немесе қарама-қарсы идеологиялардан толыққанды тәуелсіз бейтарап институт ғана қол жеткізе алатын еді. Сонымен қатар, "тәуелсіздік нәтижесінде жеке мүдделерден жоғары тұрған ұлы ұлттық бірлік тудырған күшті идеологиялық элемент әрқашан сақталды". Бразилия монархиясы "бұрынғы португалдық иеліктерді қамтитын, тәртіп, бейбітшілік және еркіндік атмосферасындағы үкімет нысаны" болды. Монархияны қабылдаудың, немесе дәлірек айтқанда, сақтаудың тағы бір себебі болды. Еуропалықтар, африкалықтар және үндістердің бәрі монархиялық қоғамдардан келген. Осы үкімет нысанында қалу – бразилиялықтардың дәстүрлерін және ерекшелігін сақтаудың бір жолы болды, өйткені бұл халық үш түрлі этникалық топтан тараған еді. Браганса әулетінің мүшесін таңдау тарихи сәттен ғана емес, Педро ханзаданың португал патшаларының таза еркек желісінен тарағандығынан да туындады. Браганса әулетінің бастауы Афонсу, Брагансаның 1-ші герцогынан басталады, ол Авиз әулетінің Иоаннның заңсыз ұлы еді, ал ол өз кезегінде Бургундия әулетінің Петр I-нің ұлы болды, ол 1143 жылы Португалияның бірінші патшасы Афонсу Энрикес құрған әулет еді. Осылайша, монархияның халыққа зор қызығушылық тудыруы және үш жүз жылдан астам (немесе португал тарихын ескерсек, жеті жүз жылдан астам) дәстүр Педро ханзадасына ұлттық бірліктің символы рөлін атқаруға мүмкіндік берді. Бразилия жерінде сақталған монархиялық режим "жалғастырушылық пен дәстүр күші болды". Монархияны таңдаудың үшінші себебі – сол дәуірдегі Еуропа биліктерінің талаптарына сәйкес келу қажеттілігі болды. Еуропалық елдердің жас мемлекетке үстемдік етуге тырысу мүмкіндігі республикалық нысанды қабылдаудан кез келген бағамен сақтану және әлсіз және бір-бірімен үнемі бәсекелес кішкентай республикаларға аумақтық бөлінуден қашуға ынталандырды. Латын Америкасының басқа елдері мен Португалияның еуропалықтардың (негізінен британдықтардың) ашкөздігінің жеңіл нысанасына айналып жатқанын ескерсек, еуропалық тегі бар монархпен монархияны сақтау қорқыту құралы ретінде әрекет етті және Бразилияға өзінің халықаралық мүдделерінің басымдығын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Шындығында, "регенттік кезеңнен кейін, табиғаты бойынша дүрбелеңді, бірақ өткінші, императорлық тәртіп жоғарыдан билік етіп, ішкі бейбітшілік пен сыртқы беделді қамтамасыз етті". Жоғарыда аталған себептерге байланысты Бразилия өкілді конституциялық монархиялық жүйені таңдады. Императорлық режимнің негізі – биліктің мемлекетте емес, ұлтта, яғни императорда болуы болды. Ұлт бостандық пен өркендеуді қаласа, мемлекет "тұрақтылық, ұзақтық және өмір сүруді" қалады. Осылайша, Конституция мәтінінде император да, Бас Ассамблея да Бразилия халқының өкілдері екендігі көрсетілді. Монарх ұлттың жалпы мүддесін білдірсе, Ассамблея жеке, уақытша мүдделерді білдірді. Алайда, император елдің егемендігі емес еді; егемендік Бразилия халқына тиесілі болды, олар осы рөлді императорға, сондай-ақ Бас Ассамблеяға тапсырды.

Парламенттік жүйе

Парламентшілдік пен президенттік жүйелердің басты айырмашылығы – біріншісінде мемлекет басшысы мен үкімет басшысы екі бөлек адам болса, екіншісінде екі қызмет те бір адамда шоғырланған. Дегенмен, Бразилия монархиясы тұсында император мемлекет пен үкіметтің екеуіне де басшылық еткен. Осы президенттік республикашылдықтың негізгі ерекшелігі Бразилияның конституциялық тәртібімен қабылданып, орнатылды. 1824 жылғы Конституция Конституциялық жиналыс дайындаған жобаға қарағанда кем парламенттік болды. Шындығында, ол ерекше және бірегей режим болды: президенттік монархия. Бұл Бразилия монархының тиран немесе диктатордың өкілеттіктеріне ие екенін білдірмейді. Адамның бостандығы мен қадір-қасиетін қамтамасыз ететін жеке кепілдіктер Хартияның баптарына енгізіліп, сақталды. Император заң шығару және сот салаларына қатысты мәселелерде, мысалы, заңдар қабылдау немесе сот үкімдерін шығару сияқты істерде әрекет етпеді. Алайда, Модерация билігінің (Poder Moderador) құрылуы және Бразилияның өкілдік жүйесінің табиғи дамуы президенттік үлгіден парламенттік үлгіге өтуге жағдай жасады, бұл Империяға «Ұлыбританияның» [Ұлыбританияның] жанындағы көрнекті серіктес статусын сыйлады. Бір үкімет түрінен екіншісіне ауысу үшін заңның мәтінін өзгертудің қажеті болмады: Конституцияның өзі, оның икемділігі (Хартияны құқықтық тұрғыдан түсіндіруде) мұны мүмкін етті. Парламенттік институттың алғашқы қадамы 1824 жылы жасалды, ол Бразилияның алғашқы конституциялық жарғысын қабылдаумен байланысты, бұл Бас Ассамблеяға (Парламентке) ұлттың саясатын жоғары деңгейде бағыт беруге мүмкіндік берді. Екінші қадам 1826 жылы жасалды, онда азшылық депутаты Бернардо Перейра де Васкончелос мемлекеттік министрлердің үкіметтік қаржы есептерін Депутаттар палатасына ұсынуын талап етті. Ең маңызды үшінші қадам 1847 жылы жасалды, онда Франсиско де Паула Соуза Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымын құруды ұсынды (премьер-министрге тең және атқарушы билікті ұстайды). Бұл қадамдар британдық парламентаризмді нығайту сияқты, Бразилия парламентаризмін де нығайтуға әкелді, өйткені ол атқарушы және модерация биліктерінің арасындағы айырманы анықтауға көмектесті. Бразилия Парламентінің маңызы артты, өйткені барлық маңызды саяси шешімдер оның ішінде қабылданып, есте қаларлық пікірталастарға мүмкіндік берді. 1881 жылға қарай мемлекеттік министрлердің Парламентке үкіметтік қаржы есептерін ұсынуы, өз қызметі туралы жылдық есеп беруі және депутаттар мен сенаторлардың сын-ескертпелеріне жауап беруі әдет-ғұрыпқа айналды. Бұл парламенттік өзара әрекеттесуге үлкен еркіндік берді. Бұл шетелдіктердің назарынан тыс қалмады. Бразилия кең сөз бостандығына және француз елшісі Амелот, Шаилу графының айтуынша, «шамадан тыс парламентаризмге» ие болғаны үшін сынға ілікті. Шетелдіктердің пікірінше, Бразилия парламентаризмі еуропалық үлгілерден кем емес еді. Империя «басынан бастап тәж кигізілген демократия болды, онда алдымен атқарушы билік басым болды, ал соңында заң шығарушы билік басымдыққа ие болды». Императорлық Парламентте «берік және бәсекеге қабілетті партиялар, белсенді парламент, еркін баспасөз, ашық пікірталас» болды, бұл дәстүрлер Ескі Республикада сақталмады. Император да, мемлекеттік министрлер де Парламентке құрметпен қарап, елдің саяси жүйесін жақсарту үшін парламентаризмге тән ерекшеліктерді қабылдауға шынайы күш салды. Мысалы, министрлер кабинетінің үкіметтік бағдарламасы Министрлер Кеңесінің төрағасымен әзірленді және жыл сайын монарх Депутаттар палатасының ашылуында ұсынылды. Тағы бір мысал – Парламент қажет деп тапқан жағдайда министрлер кабинетіне сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс енгізу мүмкіндігінің пайда болуы. Бұл парламенттік азшылыққа көпшілік құраған кабинеттің орынсыз әрекеттеріне қарсы қорғану құралы болды.

Федерализм

1824 жылғы императорлық Конституция Бразилияны жоғары саяси орталықтандырылған елге айналдырды, мақсаты – орталық үкіметтің провинцияларға бақылауын күшейту және осылайша аумақтық бөлінудің алдын алу болды. Дегенмен, жергілікті билік белгілі бір дәрежеде тәуелсіздікке ие болды, себебі халық сайлаған муниципалитеттер өздерінің өкілеттіктеріне ие болды. Бұл жағдай 1834 жылғы қосымша актіні қабылдаумен өзгерді, ол жергілікті басқаруға қатысты мәселелерді заңмен реттеу үшін провинциялық жиналыстарды құрды. Актіде сондай-ақ "экономикалық және жергілікті басқару" құрылды, бұл қалаларға "өздерінің президенттері провинцияларға қатысты абсолютті билікті белгілі бір дәрежеде тежеуге" мүмкіндік берді. Бұл салаға қатысты өзгеріс 1840 жылы бекітілген қосымша актіні түсіндіру туралы заңның нәтижесінде болды, ол 1834 жылғы актімен алынған тәуелсіздікті шектеді. Тарихшы Мария де Фатима Сильва Гувеа империядағы федерализмнің болмауына қатысты тарихшылар арасында кең таралған көзқарас туралы былай деп жазды:

Соңғы жылдары жарияланған бірнеше зерттеулерден – әсіресе Мириам Дохников пен Мария Фернанда Мартинс еңбектерінен – басқа ештеңе жарияланбады, сондықтан осы кезеңді монархиялық, орталықтандырылған мемлекет деп қарастыратын, плантациялық және құл иеленуші элитаның еркі мен қағидаларымен құрылған, императорлық Бразилия қоғамының жалпы еркінен гөрі басымдығы бар тарихи тұжырымдама күшінде қалып отыр. Дегенмен, 1840 жылғы түзетуден кейін де Бразилия мемлекеті федерализмнің кейбір ерекшеліктерін сақтап қалды, бірақ бұл 1822 жылы құрылған кезде көзделмеген еді. Федерализм 19 ғасырда республикашылар мен либералдар ұсынған негізгі өзгеріс болғандықтан, осы тақырыпты зерттеген ғалымдар федерализм монархия кезінде болмаған деген ойды қалыптастырды. Федерализм туралы негізгі теоретиктердің бірі Уильям Х. Рикер Бразилия монархиясы 1834 жылғы қосымша актіден кейін федералистік үлгіні қабылдады деп санайды. Оның пікірінше, федерализм – "жалпы үкімет пен аймақтық үкіметтер арасындағы өкілеттіктерді бөлуден" тұрады. Федерацияның басты ерекшелігі – екі тәуелсіз билік деңгейінің бірдей болуы, яғни орталық және аймақтық. Бұл монархия кезінде болды, егер провинциялардың президенттері (қазіргі штаттардың губернаторларына тең) император тағайындаса және сенаторлар өмір бойы қызмет атқарса, бұл де-факто федерация болар еді. 1867 жылы Бразилияға келген пруссиялық офицер Макс фон Версен императордың "әлемдік сайлау арқылы сайланатын Сенат пен Депутаттар палатасымен [Өкілдер палатасымен] билік жүргізетінін" жазды. Шын мәнінде, Корольдің құзыреті тек заң шығарушы биліктің шешімдерін іске асырумен ғана шектелген. Облыстардың әкімшілік тәуелсіздігі өте жоғары, Парламенттің функциясы өте маңызды, ал императордың саяси өкілеттігі өте шектеулі. Мириам Дохников мынаны қорытындылады:

Провинциялық үкіметтер мен орталық үкімет арасындағы өкілеттіктердің конституциялық бөлінісі, біріншісінің тәуелсіздігіне кепілдік беру, орталық үкімет оны бір жақты түрде жоюға құқылы емес; провинциялық үкіметтердің салық салу, полиция, қоғамдық жұмыстар, жұмыс орындары және т.б. мәселелер бойынша дербес шешімдер қабылдау қабілеті; провинциялар мен орталықтың парламенттегі тұрақты келіссөздері әрқайсысының өкілеттігі туралы әртүрлі түсініктер арасындағы шиеленістер мен қақтығыстарды азайту үшін; орталық үкіметтің ұлттық бірлікке жауап беруі, екеуіне де қажетті құралдарды қамтамасыз етуі; және стратегиялық өңірлік мәселелерді шешетін тәуелсіз провинциялық үкіметтермен бірге өмір сүруі – 19 ғасырдағы Бразилиядағы федералистік факторлар болды. 1832 жылы реформалар бойынша келіссөздерде жеңіліс, нәтижесінде Сенат мүшелігінің өмір бойы сақталуы (vitaliciedade) және провинция президентінің орталық үкімет тағайындауы федеративтік үлгіні толық қабылдауға кедергі келтірді. Екінші жағынан, мен көрсетуге тырысқандай, [орталықтан тағайындалған] президенттің өкілеттігі шектеулі болды, бұл провинциялық тәуелсіздікті жүзеге асыруға кедергі келтірмейтін сипатта болды. Президент заң жобаларын ұсынуға құқылы емес, ал Ассамблеяда қабылданған заңдарға вето құқығы тек тоқтату сипатында болды. Ол шектеулі мерзімге, яғни он күнге ғана қолданылуы мүмкін, содан кейін заңды бекіткен сол Ассамблеяға қайтарылып, онда заң шығарушылардың үштен екісі оны қабылдамауы мүмкін. Осылайша, монархиялық үкіметке Сенаттағы өмір бойы мүшелікті жою және провинция президенттерін халық сайлауға рұхсат беру федерализмді іске асыру үшін қажет болды. Мұндай өзгерістер 1889 жылы болды, осы кезде Оуро Прето виконты, монархияның соңғы Министрлер Кеңесінің төрағасы, жалпы жиналысқа үкіметтік ұсыныстарын ұсынды. Бірақ, республиканы орнатуға әкелген төңкеріс салдарынан бұл жоспарлар іске аспады.

Императордың рөлі

Бразилия императорының рөлі – ұлтты ұсыну еді. Ол ұлттың «бірлік, тұрақтылық, өздігінендігі» сипаттарын бейнелейтін. Ол заңды тәртіпті, барлық бразилиялықтардың бірлігін, сондай-ақ аймақ, топ, партия, нәсілдің алуан түрлілігін, ұлтты толығымен көрсететін. Монарх, шын мәнінде, «республиканың министрі» болды, бұл соңғы сөздің философиялық мағынасында, *res publica*-дан, құдайлық құқықпен егемендік емес. Оның ұлттың өкілі, оның заңдылығы ретіндегі функциясы сайланудан емес, дәстүр бойынша, бұрынғы монархтың қайтысынан кейін оның мұрагеріне көрсетілген құрметтей, жариялау арқылы туындады. Жариялау – монархияның Бразилия халқының өкілі ретіндегі рөлін заңды түсіндіретін халықтық тағайындама болды. Бұл монархиялық дәуірде үш ерекше тарихи сәтте болды: 1822 жылы Педро I жарияланғанда, 1831 жылы және, соңында, 1840 жылы Педро II барлық провинцияларда жарияланғанда. Жариялау, белгілі бір жағынан, бейресми плебисцитке тең келетін символдық дауыс беру түрі болды. Бразилия монархтарына ұлттың өкілі ретіндегі заңдылықты берген халықтық қабылдау осы еді. 19 ғасырдың либерализмімен диктатталған 1824 жылғы Конституция монархияны өкілдік жүйеде қорғады және конституциялық мәтіндегі ең маңызды, инновациялық және түпнұсқалық ережемен қорғалды: Модерациялық билік (*Poder Moderador*). Бұл төртінші билік императорға жеке тән болды, ол «заң шығарушы және атқарушы билік арасындағы үйкелісті жұтатын механизм» ретінде әрекет етті, ал екі биліктің теңгерімін сақтаудағы оның рөлі Педро II-ге өзінің билік ету кезегінде «осы лауазымды осылайша қуанышпен және бейбітшілікпен атқаруға мүмкіндік берді». Тобиас Баррето Модерациялық билікті және парламенттік үкіметті талдап, оның қабылдану себебін «әдет-ғұрыптың ұрпағы емес, тек теорияның өнімі болған институттар шындыққа қарсы ұзақ тұра алмайды және олар фактілерге тап болғанда тез арада құлайды» деп түсіндірді. Бразилиялықтардан басқа ұлттардың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлеріне сәйкес келетін заңдар теорияда мақтауға лайық болса да, практикада олар кері нәтиже беріп, елдің конституциялық тәртібіне уақыт өте келе зиян келтіретін жарылыстарға әкелуі мүмкін. Осылайша, Модерациялық билік арқасында Бразилия «парламенттік анархияның шығуына арналған клапанды аша алды», яғни, бәсекелес саяси фракциялар арасындағы дау-дамайлардан туындаған зиянды азайтуға мүмкіндік берді. Жоао Камило де Оливейра Торреске сәйкес, Модерациялық биліктің артындағы идея «монархтың, династиялық сабақтастық арқасында, фракцияларға, топтарға қатыспауы, аймақтық байланыстары болмауы, өзінің билігін экономикалық топтарға қарыздар емес, сайлау уәделерін орындауға міндетті емес, өзінің болашағы туралы ойлаудың қажеті жоқ – отбасының болашағы бейбітшілік пен ұлттық ұлылықты сақтаумен қамтамасыз етілді – ол тек қана өзіне пайда мен артықшылықтар беру үшін үкімет арқылы қысқаша өтуді пайдаланып, ұлттың әл-ауқатын құрбан ету және оның мұрагерлеріне жауапкершілікті жүктеуге ұмтылмады» дегенді білдіреді, өйткені ол «мұрагерінің өзінің ұлы болатынын біледі, өйткені тарих, көбінесе, ата-бабаларының қылмыстары үшін немерелерді жазалайды».

Императордың артықшылықтары

1824 жылғы Конституцияның 99-бабында «Императордың жеке басы қол сұғылмайтын және қасиетті; ол ешқандай жауапкершілікке тартылмайды» деп жарияланды. Бұл ереже тек XIX ғасырдағы бразилиялық конституциялық жүйеге ғана тән емес еді. Керісінше, монархтың жауапкершіліктен босатылуы қазіргі парламенттік монархияларда да сақталуда. Модерациялық билікке берілген өкілеттіктер Мемлекеттік кеңеспен ақылдасқаннан кейін ғана іске асырылуы керек еді. Бұл өкілеттіктердің көп бөлігі (101-бапта тізімделген) бүгінгі монархтарға берілгендермен сәйкес келеді, мысалы: сессиялар арасындағы үзілістерде Бас Ассамблеяны (парламентті) шақыру; Бас Ассамблеяның жарлықтары мен қаулыларын бекіту, олардың заң күшіне енуі үшін; Бас Ассамблеяны тарату немесе кейінге жылжыту және Депутаттар палатасын (Câmara de Deputados) таратып, оның орнына бірден жаңасын шақыру; мемлекеттік министрлерді еркін тағайындау және қызметтен босату; сот үкімдерін жеңілдету және өзгерту, сондай-ақ кешірім жасау. Депутаттар палатасын тарату мен Ұлттық Конгрессті (немесе Парламентті) жабу екі бөлек мәселе. Біріншісі – парламентаризмде қолданылатын заңдық шара, ал екіншісі – диктаторлық акт. Сол кездегі бразилиялық монархтар депутаттар палатасын тарату құқығын пайдалануда ерекше сақтық танытты. Мысалы, Педро I өзінің билік кезеңінде Депутаттар палатасын таратуға немесе Парламентті кейінге жылжытуға бармады. Педро II болса, 58 жылдық императорлық билігінде мұндай таратуды өзінің бастамасымен жасаған емес; оның орнына, мұндай шаралар әрқашан Министрлер Кеңесінің төрағасы тарапынан сұралып алынды. Оның билік ету кезеңінде он бір тарату болды, олардың он бірі Мемлекеттік кеңеспен кеңескеннен кейін жасалды, бұл міндетті емес еді. Заңдарға вето құқығы абсолютті емес, тек ішінара ғана болды: егер екі кезекті заң шығарушы орган бірдей заңды өзгеріссіз ұсынса, императордың қол қоюы қажет болмайтын еді. Императордың басқа да артықшылықтарына: оларға қатысты шағымдар бойынша судьяларды қызметтен шеттету (бірақ олармен тыңдау өткізіп, барлық маңызды ақпаратты жинап, Мемлекеттік кеңеспен кеңескеннен кейін ғана), провинциялық кеңестердің қаулыларын (заңдарын) бекіту немесе тоқтату және халықтың көпшілік дауысымен таңдалған үш кандидаттың тізімі бойынша сенаторларды тағайындау кіретін еді. Провинциялық кеңестердің қаулыларын бекіту немесе тоқтату құқығы ерекше болды, ол Бас Ассамблеяның құзыретіне жататын және тек осы орган қандай да бір себеппен жинала алмаған жағдайда ғана қолданылатын еді (Бұл артықшылық 1834 жылғы Қосымша заңмен және одан кейінгі Провинциялық Ассамблеялардың құрылуымен жойылды). Сенаторларды тағайындау құқығы бразилиялық құқықтық жүйеге тән ерекшелік емес, сол дәуірдегі барлық елдерде кең таралған құбылыс еді. Ұлыбританияда Лордтар палатасы өмірлік және мұрагерлік мүшелерден тұрды және тек аристократияға ғана арналған; сондай-ақ, Францияда сенаторлар, өмірлік мерзіммен, сайланудың орнына тағайындалды; АҚШ-та, президенттік республикада сенаторларды штаттық заң шығарушы органдар таңдады (1913 жылғы Он жетінші түзетумен өзгертілгенге дейін). Бразилиямен бірге демократиялық елдер саналатын бұл үш елдің ешқайсысында сенаторларды таңдауға халықтың тікелей қатысы болған жоқ. Керісінше, Бразилияда сенаторлар бразилиялық халықтың ең көп дауысын алған үш үміткердің тізімінен тағайындалуы керек еді. Пауло Бонавидес «Орындылық билік» тек «ұлттық бірлікті нығайту және империяның саяси жүйесінің тұрақтылығындағы рөлі үшін ғана бағаланатынын» жазды, өйткені континент азаматтық жеккөрулермен қамшыланып, әлсіз және бәсекелес республикаларға бөлініп кеткен еді. Гальвао Соузаның пікірінше, Педро II кезіндегі Модерациялық билік ««әділеттілік диктатурасы» үшін кеңістік жасады. Ол тез арада монархтың жеке билігіне айналды, ол әрқашан жоғары қоғамдық сезіммен жүзеге асырылды». Автор қолданған «диктатура» термині теріс мағынаға ие емес және Педро II конституциялық монарх ретінде атқаратын рөліндегі мораль мен әділдік күшін бейнелейді.

Атқарушы билік

1824 жылғы Конституцияның 102-бабына сәйкес, «Император атқару билігінің басшысы болып табылады және оны мемлекеттік министрлері арқылы іске асырады». Алайда, 1847 жылы Император Педро II атқару билігін жүзеге асыру үшін Министрлер Кеңесінің Президенті лауазымын құрды, бірақ Император әлі де монархияның премьер-министріне тән атқару билігіне ие. Іс жүзінде, екеуі де атқару функцияларын әртүрлі салаларда жүзеге асырды. Бұл реформа арқылы Император Бас Ассамблея қабылдаған заңдарды бекітуге немесе вето құқығын қолдануға, «жаңа Жалпы Ассамблеяны шақыруға», епископтарды тағайындауға, рухани лауазымдар беруге, судьяларды тағайындауға, атақтар мен наградалар беруге жауапты болды. Екінші жағынан, Министрлер Кеңесінің Президенті іс жүзінде үкімет басшысы болып табылып, мемлекеттік министрлерді тағайындау және олар арқылы қызметтерін іске асыру, дипломатияға жауапкершілік жүктеу, жарлықтар, нұсқаулар мен ережелер шығару және осы мәселелерге қатысты барлық істерді басқару, «ішкі және сыртқы қауіпсіздікті қамтамасыз ету және Кабинет пен Парламентпен бірлесіп мемлекеттік қаржыны басқару» міндеттерін атқарды. Кеңес Президенті өзінің лауазымын партиясына да, Императорға да борышты болды, және олар кейде қақтығысқа түсуі мүмкін еді. 19 ғасырдағы азаттық қозғалысының көшбасшысы және тарихшы Жоаким Набуко: «Бразилиядағы Кеңес Президенті Ресей канцлері, Егеменнің құлы немесе Ұлыбританияның премьер-министрі емес еді, ол тек [Төменгі палатаның] сенімімен ғана құрылған емес: Корольдік делегациясы оған Палата делегациясы сияқты қажет және маңызды болды, және өз функцияларын қауіпсіз атқару үшін Парламенттің еркіне, құбылуына және амбицияларына үстемдік етуі керек еді, сондай-ақ Императордың жақсы ниетін, ықыласын әрқашан өзгермейтін етіп сақтауы керек еді» деді.

Заң шығарушы билік

Конституцияға сәйкес, заң шығару билігі Бас Ассамблеяға тиесілі, ол екі палаталы заң шығарушы орган, оның құрамында Император Сенаты мен Депутаттар Палатасы бар, 1824 жылы 50 сенатор мен 102 депутаттан тұрды, олар ұлт өкілдері болды. Сенат сайлау арқылы құрылған, өмір бойына мүшелік ететін адамдардан тұрады. Ең көп дауыс жинаған сенаторлар Император тарапынан үш тізім бойынша таңдалып, тағайындалады. Әр провинция өзінің депутаттары санының жартысына тең сенатор береді. Депутаттар Палатасы төрт жылдық мерзімге сайланатын мүшелерден құралады. Конституцияның 13-бабына сәйкес, заңдарды шығару, жою, түсіндіру және тоқтата тұру құқығы тек Бас Ассамблеяға ғана тиесілі. Заң шығарушы орган сондай-ақ қаржыны басқару билігіне ие болды және жыл сайын шығындар мен салықтарды бекітуге міндетті болды. Ол мемлекеттік қарыздар мен борыштарды мақұлдау және бақылау құқығына ие болды. Ассамблеяның міндеттеріне әскери күштердің мөлшерін белгілеу, үкімет құрамында кеңселер құру, ұлттың әл-ауқатын бақылау және үкіметтің Конституцияға сәйкес жұмыс істеуін қамтамасыз ету кірді. Бұл ереже заң шығарушы органға үкімет саясатын және іс-қимылын тексеруге және талқылауға кең өкілеттік берді. 1824 жылғы Конституцияның 16-бабына сәйкес, "әр палата Ұлттың қадірлі өкілдеріне лайықты құрметпен қарауы тиіс". Әрбір заң шығарушы органның мерзімі төрт жыл, ал жылдық сессия төрт айға созылады. Ассамблеяның императорлық ашылу сессиясы әрқашан 3 мамырда өтеді. Салтанатты ашылу және жабылу рәсімдері Императордың толық патшалық киімдерін киіп, ішкі регламент бойынша және екі палатаның барлық мүшелерінің қатысуымен өтеді. Палаталардың президенттерінің, вице-президенттерінің және хатшыларының тағайындалуы, мүшелерінің өкілеттіктерін тексеру, ант қабылдау және ішкі тәртіпті сақтау регламент бойынша жүзеге асырылады. Палата мүшелері атқаратын қызметтері үшін берген пікірлері үшін жауапты емес және депутаттық өкілеттіктері кезінде оларды тек тиісті палатаның бұйрығымен немесе аса ауыр қылмыс жасаған жағдайда ғана ұстауға болады. Сенаторлар мен депутаттар Мемлекеттік министр немесе Мемлекеттік кеңесші лауазымына тағайындалуы мүмкін, бірақ сенаторлар Сенатта отыруын жалғастырады, ал депутат Палатадағы орнын босатады және қайта сайлауға қатысады, онда ол қайта сайланып, екі лауазымды да бірге атқаруы мүмкін. Егер олар сайланған кезде аталған лауазымдардың бірін атқарып жүрген болса, олар екі лауазымды да бірге атқарады. Бір адам бір уақытта екі палатаның мүшесі бола алмайды. Мемлекеттік кеңесші немесе Мемлекеттік министр лауазымынан басқа кез келген қызметті атқару уақытша тоқтатылады, ал депутаттық немесе сенаторлық міндеттер орындала береді. Бас Ассамблея мен Императордың басқаруындағы атқарушы билік арасында Конституциялық билік теңгерімі сақталды. Заң шығарушы орган өздігінен жұмыс істей алмайды және монарх Ассамблеяға өз еркін таңуға құқылы емес.

Облыстық және жергілікті мемлекеттік басқару

1824 жылы императорлық Конституция қабылданған кезде провинциялардың заң шығару органы – Conselho Geral de Província (Облыстық Бас Кеңес) құрылды. Бұл кеңес провинция халқының санына қарай 21 немесе 13 сайланған мүшеден тұратын. Кеңестер қабылдаған барлық “резолюциялар” (заңдар) шағымдану құқығы жоқ Бас Ассамблеяның мақұлдауынан өтуі керек еді. Сондай-ақ, провинциялық кеңестердің кірістерді жинауға құқығы болмады, ал олардың бюджеттері Бас Ассамблеяда талқыланып, бекітілуі тиіс еді. Облыстардың дербестігі болмады және олар ұлттық үкіметке толыққанды бағынышты болды. 1834 жылғы Конституцияға енгізілген түзетулермен провинциялық Бас Кеңестер Assembleias Legislativas Provinciais (Провинциялық Заң Шығару Ассамблеялары)мен алмастырылды. Жаңа Ассамблеялар ұлттық үкіметтен әлдеқайда көп дербестікке ие болды. Провинциялық Ассамблея 36, 28 немесе 20 сайланған депутаттан тұратын, олардың саны провинция халқының мөлшеріне байланысты еді. Провинциялық депутаттарды сайлау рәсімі ұлттық депутаттар палатасына жалпы депутаттарды сайлау үшін қолданылатын тәртіппен бірдей болды. Провинциялық Ассамблеяның міндеттеріне провинциялық және муниципалдық бюджеттерді анықтау және оларды қолдау үшін қажетті салықтарды жинау; бастауыш және орта білім беруді қамтамасыз ету (жоғары білім беру ұлттық үкіметтің жауапкершілігінде болды); провинциялық және муниципалдық шығыстарды бақылау және қадағалау; құқық тәртібін сақтау және полиция күштерін ұстау кіретін. Ассамблеялар сондай-ақ провинциялық және муниципалдық мемлекеттік қызметтегі лауазымдарды құру мен жою және олардың жалақысын бекітуді жүзеге асырды. Мемлекеттік қызметшілерді тағайындау, қызметтен шеттету және босату провинция президентінің (губернаторының) құзырында болғанмен, оның бұл құқықтарды қалай және қандай жағдайларда пайдалана алатынын Ассамблея анықтады. Жеке меншікті (тиісті ақшалай өтемақы төленген жағдайда) провинциялық немесе муниципалдық мүдделер үшін иемдену де Ассамблеяның құзырында болды. Де-факто, провинциялық Ассамблея Конституцияға қайшы келмесе және оны шектемесе, кез келген заңды Парламенттің бекітуінсіз қабылдауға құқылы болды. Алайда провинцияларға қылмыстық құқық, қылмыстық процестік заңдар, азаматтық құқықтар мен міндеттер, қарулы күштер, ұлттық бюджет немесе сыртқы саясат сияқты ұлттық мүдделерге қатысты мәселелер бойынша заң шығаруға рұқсат етілмеді. Облыс президенттері ұлттық үкімет тарапынан тағайындалды және теориялық тұрғыдан алғанда, провинцияны басқаруға жауапты болды. Бірақ іс жүзінде олардың билігі шартты болды, әр президенттің жеке беделі мен мінез-құлқына байланысты провинциядан провинцияға өзгеретін. Ұлттық үкімет олардың адалдығын қамтамасыз ету үшін президенттерді көбінесе саяси, туыстық немесе басқа да байланыстары жоқ провинцияларға жіберетін. Олардың жергілікті мүдделер мен қолдау табуының алдын алу үшін президенттердің өкілеттік мерзімі бірнеше аймен шектелді. Президент көбінесе провинциядан тыс уақыт өткізетін, жиі туған провинциясына немесе императорлық астанаға саяхаттайтындықтан, де-факто губернатор провинциялық Ассамблея сайлаған және әдетте жергілікті саясаткер болған вице-президент болатын. Провинциялық дербестікті шектеуге мүмкіндігі аз болғандықтан, президент орталық үкіметтің өкілі болды және оның провинциялық саяси элитаға мүдделерін жеткізуден басқа функциялары болмады. Президенттерді ұлттық үкімет сайлауға ықпал ету немесе тіпті бұрмалау үшін пайдалана алатын, бірақ тиімді болу үшін президент өзінің саяси партиясына жататын провинциялық және жергілікті саясаткерлерге сүйенуі керек еді. Бұл өзара тәуелділік жағдайлар алмасу, жеке мүдделер, партиялық мақсаттар, келіссөздер және басқа да саяси маневрлерге негізделген күрделі қарым-қатынасты құрады. Câmara Municipal (қалалық кеңес) қалалар мен қалаларды басқару органы болды және 16 ғасырда Бразилиядағы отарлық кезеңнің басынан бері қалыптасқан. Кеңесте қаланың мөлшеріне байланысты болатын vereadores (кеңесшілер) болды. Облыстық Бас Кеңестен айырмашылығы, Конституция қалалық кеңестерге үлкен дербестік берді. Алайда, 1834 жылы провинциялық Ассамблея провинциялық Бас Кеңестің орнын басып алғанда, қалалық кеңестердің көптеген өкілеттіктері (муниципалдық бюджеттерді белгілеу, шығыстарды бақылау, жұмыс орындарын құру және мемлекеттік қызметшілерді тағайындау) провинциялық үкіметке берілді. Сонымен қатар, қалалық кеңес қабылдаған кез келген заң провинциялық Ассамблеядан бекітуді қажет етті, бірақ Парламенттен емес. 1834 жылғы қосымша акт провинцияларға орталық үкіметтен көбірек дербестік бергенмен, қалалардың қалған дербестігін провинциялық үкіметтерге берді. Мэр лауазымы болған жоқ және қалаларды қалалық кеңес және оның президенті (сайлау кезінде ең көп дауыс алған кеңесші) басқарды.

Шолу

1824 жылғы Конституцияға сәйкес, сол заман үшін ең либералды Конституция болғандықтан, дауыс беру міндетті болды және сайлау екі кезеңде өтті: бірінші кезеңде сайлаушылар сайлаушыларды таңдады. Ал сайлаушылар сенаторларды (жоғарғы палата мүшелері), депутаттарды (төменгі палата мүшелері), провинциялық депутаттарды (облыстық жиналыстар мүшелері) және қалалық кеңесшілерді (қалалық жиналыстар мүшелері) сайлады. Бірінші кезеңде 25 жасқа толып, жылына кемінде 100 000 рупия немесе одан да көп табыс көздері бар еркек азаматтар дауыс бере алатын, сондай-ақ кейбір ерекшеліктермен 21 жасқа толып, үйленген еркектер де дауыс бере алатын. Сайлаушы болу үшін жылына кемінде 200 000 рупия табыс табу қажет болды. 1832 жылғы реформадан кейін де Ұлыбританияда табыс талабы одан да жоғары болды. Сол кезде дауыс беру үшін белгілі бір табыс талабы болмайтын елдер – Франция мен Швейцария ғана еді, олар жалпы сайлау құқығын тек 1848 жылы енгізді. Сол кездегі Еуропа елдерінің ешқайсысы Бразилия сияқты либералды заңнамаға ие болған жоқ. Табыс талабы соншалықты төмен болғандықтан, іс жүзінде кез келген жұмыс істейтін еркек азамат дауыс бере алатын. Мысалы, 1876 жылы мемлекеттік сектордағы ең төмен жалақы алатын мемлекеттік қызметкер – қоймашы жылына 600 000 рупия табатын. Бразилиядағы сайлаушылардың көп бөлігі төмен табысты болды. Мысалы, 1876 жылы Минас-Жерайс провинциясының Формига қаласында сайлаушылардың 70% кедей болса, Рио-де-Жанейро провинциясының Иража қаласында олардың саны 87% құрады. Бұрынғы құлдар дауыс бере алмады, бірақ олардың балалары мен немерелері, сондай-ақ сауатсыз азаматтар да (мұндай мүмкіндік аз елде болды) дауыс бере алатын. 1872 жылы Бразилияның азат азаматтарының 13% дауыс берді. Салыстыру үшін, 1870 жылы Ұлыбританияда сайлауға қатысу деңгейі халықтың 7% құрады; Италияда – 2%; Португалияда – 9%; ал Нидерландыда – 2,5%. 1832 жылы, британдық сайлау реформасы кезінде, британдықтардың 3% дауыс берді. 1867 және 1884 жылдардағы кезекті реформалар Ұлыбританияда сайлауға қатысу деңгейін 15% дейін арттыруға мүмкіндік берді. Сайлауда алаяқтықтар жиі кездессе де, Педро II және сол кездегі саясаткерлер мен сарапшылар оны шешілуі керек үлкен мәселе деп есептеді. Алаяқтықтарды жою немесе азайту мақсатында 1855, 1875 және 1881 жылдарғы сайлау реформалары сияқты шаралар қабылданды.

Сайлау реформалары

1855 жылғы 19 қыркүйектегі заң округтік дауыс беруді және қақтығыстарды (сондай-ақ, сайлауға жарамсыздық) орнатты. Біріншісінің мақсаты – барлық жергілікті фракциялардың өкілдігін қамтамасыз ету болды, ал екіншісі – үкіметтің (қандай партия билікте болса да) сайлау қорытындысына ықпалын азайтуды көздеді. Бұл жаңалықтардан өзге, мемлекеттік қызметкерлерге өздерінің саяси мүдделері үшін мемлекеттік ресурстарды пайдалануына жол беру мақсатымен өздерінің округтерінде сайлау кампаниясын жүргізуге тыйым салынды. Осының салдарынан, провинция президенттері, провинция хатшылары, әскерилер, судьялар және полиция басшылары қызмет ететін округте сайлауға түсуге тыйым салынды, бірақ олар басқа округте сайлауға қатыса алатын болды. Реформаның оң нәтижелері 1856 жылғы кезекті сайлауларда көрінді: осыған дейін мұндай лауазымды тұлғалар Парламент мүшелерінің көп бөлігін құраған. Олардың санын азайту «нағыз елге» (бразилиялық халыққа) «тікелей Парламентке» (яғни, нағыз өкілді демократияға) кіруге мүмкіндік берді, бұл Хонорийо Эрмето Карнейро Леаоның тілегі еді. Келесі реформа 1875 жылы жүзеге асты, ол азшылықтардың өкілдігіне мүмкіндік беретін (біржола бірқалыпты жиналыстарды жою) механизмді енгізді: «үшіншілер жүйесі», онда сайлаушылар провинцияның сайлаушылар тізімінен тек 2/3-ін таңдады, ал сайлаушылар өз кезегінде провинциялық депутаттардың (өкілдер палатасының провинциялық мүшелері) санының 2/3-інде дауыс берді, осылайша қалған 1/3-ін оппозицияның дауыстарымен толтыруға мүмкіндік берді. Соңғы және ең маңызды реформа «Сараива заңы» (сол кездегі премьер-министр Хосе Антонио Сараиваның құрметіне) деп аталды, ол маңызды өзгерістер әкелді, себебі ол екі кезеңді сайлауды жойды, тікелей және ерікті дауыс беруді енгізді, сондай-ақ бұрынғы құлдар мен католик емес азаматтардың дауыс беруіне жол берді. Бұған қоса, ол 1855 жылғы сайлауға қатысуға жарамсыздық ережелерін кеңейтті, қоғамдық жұмыстардың кәсіпкерлері мен өздерінің приходтарындағы викарийлер мен епископтардың үгіт-насихат жүргізуіне тыйым салды, және өздерінің округтерінен сайланған мемлекеттік лауазымды тұлғалардың өздерінің мемлекеттік лауазымдарын атқаруға, жалақы алуға немесе мандаттары аяқталған кезде жоғарылауға құқығы жоқ екенін белгіледі. Реформаның әсері бірден сезілді, өйткені 1850 жылы өкілдер палатасының мүшелерінің шамамен 48%-ы мемлекеттік қызметкерлер болса, соңғы заң шығарушы кезеңде бұл көрсеткіш 8%-ға дейін төмендеді. Реформа, бір жағынан, Бразилияның парламенттік жүйесінің жақсы жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін сыбайлас жемқорлық пен сайлау алаяқтығын азайтып, екінші жағынан, сауатсыз азаматтарға дауыс беруге рұқсат берілмегендіктен, теріс әсерлерге де әкелді. Сайлауға қатысу 1886 жылы жалпы халықтың 13%-ынан 0,8%-ға дейін төмендеді. Алайда, реформадан кейінгі алғашқы заң шығарушы кезеңде консервативті оппозиция 39% орынға ие болды. Екіншісінде ол 44% құрады, ал республикашылдар 2% орынға ие болды. Үшінші заң шығарушы кезеңде либералдар оппозицияда болды және барлық орынның 18%-ын иеленді. 1889 жылы Бразилия халқының 20%-ы оқи және жаза білді, сондықтан сауатсыз азаматтарды сайлау құқығынан айыру сайлаушылардың кенеттен төмендеуінің себебін түсіндірмейді. Бұл, мүмкін, дауыс берудің міндетті болмай қалғанынан туындаған, бұл, бразилиялықтардың азаматтық құқықтарын жүзеге асыруға қызығушылығының жоқтығынан, сайлаушылардың санының азаюына әкелген болуы мүмкін (бұл 1940 жылдардың ортасына дейін жалғасатын). Көптеген бразилиялықтар үшін сайлаудың ең маңызды мәселесі – сауатсыз азаматтардың дауыс беруге қабілетсіздігіне сенім болды, себебі сауатсыз азаматтар өкілдік үкіметтің мәнін, өкіл ретінде біреуді таңдауды білмейтін және оңай сыбайлас жемқорлыққа ұшырайтын, көбінесе өз дауыстарын сататын. Педро II үшін сайлау алаяқтығы мәселесін шешудің ең жақсы жолы – дауыс беру құқығын шектеу емес, оның орнына елдегі білім беруді жақсарту еді. Дегенмен, Бразилия 1822 жылдан 1889 жылға дейін үзіліссіз сайлау өткізуге қабілетті болды, сайлау процесін, сондай-ақ өкілдік жүйесін нығайта алды, бұл Америкада тек АҚШ және Канадамен теңестірілетін рекорд.