Кіріспе

Түркиядағы географиялық аймақ

География

Киликия Жерорта теңізінің шығыс жағалауында, Памфилиядан басталып, Сириядан бөліп тұратын Нур тауларына дейін созылып жатыр. Киликияның солтүстігі мен шығысында Тавр таулары орналасқан, олар Анатолияның жоғары жазығынан бөліп тұрады. Бұл тауларды ежелгі заманда Киликия қақпалары деп аталған тар шатқал кесіп өтеді. Ежелгі Киликия табиғи түрде Киликия Трахеяға (Киликия Аспера, Лимонлу өзенінің батысы) және Киликия Педияға (Киликия Кампестрис, Лимонлу өзенінің шығысы) екіге бөлінген. Киликия Педиясын билеген әулеттің негізін қалаушы – Мопсус, финикиялық дереккөздерде Мпш деп танылған, ол Мопсуэстия қаласын құрған және жақын жердегі қасиетті орынға өз атын берген. «Киликия» атауының ағылшын және латын тілдеріндегі жазылысы грекше Κιλικία сөзінен тікелей транслитерацияланған. Кейінгі кезеңдегі Латын тілінде (шамамен 500–700 жылдары) «c» әрпінің өзгеруі ағылшын тіліндегі қазіргі айтылуына себеп болды. Киликия Трахея («қалың Киликия» – грек тілінде: Κιλικία Τραχεῖα; ассириялықтардағы Хилакку, классикалық «Киликия») – Тавр тауларының шоғырларымен қалыптасқан таулы аймақ. Оның көп бөлігі тасты жартастармен аяқталады, ал олардың арасында кішкентай, қорғалған порстар орналасқан. Бұл ерекшеліктер классикалық дәуірде жағалауды қарақшыларға, ал орта ғасырларда генуэздік және венециялық саудагерлерге баспана ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Аймақты Каликадн өзені суарады және ежелгі заманда Финикия мен Египетке ағашпен қамтамасыз еткен ормандармен жабылған болатын. Киликияда ірі қалалар болмаған. Ол өте құнарлы (euthemia) болды, сусамы, тары, зәйтүн және Сүлеймен патшаның ежелгі Израильге әкелген жылқыларын жаюға қолайлы жайылымдарға толы болды. Оның көптеген биік жерлері бекіністермен қоршалған. Жазықты үш үлкен өзен суарады: Кидн (Тарсус Чай – Бердан өзені), Сарус (Сейхан) және Пирам (Сейхан өзені). Олардың әрқайсысы орманды аймақтан көп мөлшерде шөгінді әкеліп, кең ылғалды жерлерді құрайды. Сарус қазір Тарс қаласының оңтүстігінен теңізге құяды, бірақ бұрын ол Пираммен бірігіп, біріккен өзендер Кара-Таштан батысқа қарай теңізге ағып кеткендігін көрсететін белгілер бар. Исс жазығы арқылы шығыс пен батысты байланыстыратын үлкен жол өтеді, оның бойында Кидн өзенінің жағасында Тарс (Тарса), Сарус өзенінің жағасында Адана (Адания) және Пирам өзенінің жағасында Мопсуэстия (Миссис) қалалары орналасқан. Қысы ılıманды, бұл жерді, әсіресе шығыс жазықтарын құнарлы етеді. Ең суық айда (қаңтар) орташа температура 9°C, ал ең жылы айда (тамыз) – 28°C. Киликия тауларында қарлы қыс болады. Аймақтағы жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 647 мм, ал жаңбырлы күндердің саны жылына 76 күн. Мерсин және оның айналасындағы аудандарда Киликиядағы ең жоғары орташа температура тіркелген. Мерсинде жылдық жауын-шашын мөлшері де жоғары (1096 мм) және жылына 85 жаңбырлы күн болады.

Геология

Киликия таулары ежелгі әктастардан, конгломераттардан, мергель тастардан және басқа да ұқсас материалдардан құралған. Тавр таулары карсттық әктастан тұрады, ал оның топырағы да әктас текті, жанартаулық топырақтың шағын аймақтарымен кездеседі. Төменгі жазық – Түркиядағы ең ірі аллювиалды жазық. Сейхан және Джейхан өзендері арқылы келген әктас қалыптасуы мен төртінші дәуірдің аллювиалды шөгінділері уақыт өте келе аймақтың жазықтарын жасады. Ақыатан, Ақыаян, Тұзкөл, Аладағтағы жеті көл және Қараисалы маңындағы Карсттік Дипсиз көлі – аймақтың көлдері. Аймақтағы су қоймалары: Сейхан, Чаталан, Едигөзе, Козан және Мехметли. Киликиядағы ірі өзендер – Сейхан, Джейхан, Бердан (Тарсус), Аси және Гөксу. Сейхан өзені Қайсери облысынан бастау алған Заманты және Гөксу өзендерінің қосылуынан пайда болып, Мерсин шығанағына құяды. Өзеннің ұзындығы 560 км. Джейхан өзені Ақсу және Хурман өзендерінің қосылуынан пайда болып, Искендерун шығанағындағы Хурмуз мүйісіне қарай ағады. Оның ұзындығы 509 км және Жерорта теңізіне құя бермес бұрын Ақыаян, Ақыатан және Какарат көлдерін қалыптастырады. Бердан өзені Тавр тауларынан басталып, Тарсус қаласының оңтүстігінде Жерорта теңізіне құяды. Гөксу өзені Тавр тауларынан бастау алып, Силифкеден оңтүстік-шығысқа қарай 16 км жерде Жерорта теңізіне құяды. Ол Гөксу дельтасын, оның ішінде Ақкөл көлін және Парадениз лагунасын құрайды.

Неолиттен неоассириялық кезеңге дейін

Киликия неолит дәуірінен бастап қоныстанды. Аймақтың неолиттен қола дәуіріне дейінгі ежелгі қоныстарының мерзімі: Акерамикалық/неолиттік: б.з.д. 8 және 7 мыңжылдықтар; Ерте халколиттік: б.з.д. 5800 ж.; Орта халколиттік (шығыстағы Халаф және Убайд мәдениеттерімен байланысты): б.з.д. 5400–4500 ж.; Кеш халколиттік: б.з.д. 4500 – б.з.д. 3400 ж.; және Ерте қола дәуірі IA: б.з.д. 3400–3000 ж.; EBA IB: б.з.д. 3000–2700 ж.; EBA II: б.з.д. 2700–2400 ж.; EBA III A B: б.з.д. 2400–2000 ж. Бұл аймақ Хет дәуірінде (б.з.д. 2 мыңжылдық) Кизуватна деп белгілі болған. Аймақ екі бөлікке бөлінген: Uru Adaniya (жазық Киликия) – суы мол жазық және батыстағы таулы аймақ – «қатаң» Киликия (Тарза). Киликиялықтар ассириялық жазбаларда Хиликук ретінде кездеседі және б.з.д. 1 мыңжылдықтың басында Батыс Азияның төрт маңызды күштерінің бірі болған. Бірақ ол киликиялықтарды батысқа және солтүстікке жылжытып, оларды Трояның одақтастарына айналдырды. Гомерге белгісіз Киликия қалалары гректер келгенге дейін өздерінің ежелгі аттарын сақтап келген: Тарзу (Тарсус), Ингира (Анхиале), Дануна Адана (өзінің ежелгі атын сақтайды), Пахри (болжам бойынша Мопсуэстия), Кунду (Кинда, кейін Аназарбус) және Азативатая (қазіргі Каратепе). Б.з.д. 1650 ж. шамасында Хет патшалары I Хаттусили мен I Мурсилидің Пирам өзені (қазіргі Оңтүстік Түркиядағы Джейхан өзені) бойында еркін жүріп-тұруына куәлік бар, бұл олардың Сириямен шайқаста Киликияны тиімді бақылағанын көрсетеді. Муршилидің б.з.д. 1595 ж. шамасында қайтыс болғаннан кейін хурриттер Хеттерден билікті тартып алды, және Киликия екі ғасыр бойы тәуелсіздікке ие болды. Бос Киликияның алғашқы патшасы, Париаватри ұлы Ишпуташу, клинопись және хетт иероглифтерінде «үлкен патша» ретінде жазылған. Хеттердің тегі туралы тағы бір жазба – Ишпуташу мен Хеттер патшасы Телипину арасындағы шарт, хетт және аккад тілдерінде сақталған. Келесі ғасырда Киликия патшасы Пиллия Хеттер патшасы Зиданта II және Алалахтың Идримиімен шарттар жасады, онда Идрими Шығыс Киликиясының әскери нысандарына шабуыл жасағанын айтқан. Идримиден кейін Алалах патшасы болған Никмепа, Киликияның аймақтағы билігін әлсірету үшін хурриттік қарсыласы Митаннидің Шауштатарынан көмек сұрады. Алайда, хеттердің күшінің артуы Никмепаның күш-жігерінің нәтижесіз екенін көрсетті, өйткені Хеттер көп ұзамай Киликияға қауіп төндіретін Кизуватна қаласын басып алды. Одан кейін патша II Сунасура Хеттердің вассалдығын қабылдауға мәжбүр болды, ол ежелгі Киликияның соңғы патшасы болды. Мурсили I-нің қайтысынан кейін, таққа талапкерлер арасындағы билік күресі Хеттердің үстемдігінің құлауына әкелді, және Киликия тәуелсіздігін қайта алды. Б.з.д. 8 ғасырда аймақ гректер Мопсос деп атаған Мукшуш әулетінің билігімен біріктірілді. Сиеннес әулетінің бейбіт басқаруы патшалықты сақтап тұрды және Ахеменид империясының Мидия жерлеріне жасаған шабуылдарынан кейін лидиялықтарға шабуыл жасауына жол бермеді. Сиеннес ұлы Аппуашу елін Вавилон патшасы Нериглиссардан қорғады, оның әскері Киликияға жетіп, Тавр тауларын кесіп өтті. Ахеменидтер лидиялықтарды жеңді, және Аппуашу 549 ж.б.з.д. парсылардың билігін мойындауға мәжбүр болды, Киликиядағы жергілікті басқаруды сақтап қалды. Киликия Кир II билігі кезінде автономиялы сатрапияға айналды. Киликиялықтар ішкі істерде тәуелсіздікке ие болды және бұл автономияны шамамен 150 жыл сақтады. 401 ж. Сиеннес III және оның әйелі Эпиакса Кіші Кирдің ағасы Артаксеркс II Мнемонға қарсы көтерілісін қолдады. Бұл дұрыс саясат болды, өйткені әйтпесе Киликияны бүлікші әскерлер тонап кеткен болар еді. Алайда Кунакса шайқасында Кіші Кирдің жеңілгенінен кейін Сиеннес позициясын сақтау қиын болды. Көптеген ғалымдар бұл Киликияның тәуелсіздігінің аяқталуын білдіреді деп санайды. 400 жылдан кейін ол қалыпты сатрапияға айналды. Парсы империясы тұсында Киликия (бұрынғысы сияқты) грекше есімдерді немесе «Сиеннес» атағын алған жергілікті патшалармен басқарылды, және Дарий оны төртінші сатрапияға ресми түрде қосты. Ксенофонт билікте патшаны тапты, және Кіші Кирдің билікті басып алуына ешқандай қарсылық көрсетілмеді. Александр қайтыс болғаннан кейін ол ұзақ уақыт бойы бәсекелес эллиндік монархтар мен мемлекеттердің шайқас алаңы болды, және бір кезде Птолемей (яғни Мысыр) билігіне көшті, бірақ ақырында Селевкидтерге келді, бірақ олар шығыс жартысынан артығын тиімді ұстаған жоқ.

Рим және Византия дәуірі

Киликия Трахея қарақшылардың тобына айналды, олар б.з.д. 67 жылы Корракезион шайқасынан кейін Помпей тарапынан басылды, ал Тарс Киликияның Рим провинциясының астанасы болды. Киликия Педиясы б.з.д. 103 жылы Марк Антоний Оратордың қарақшыларға қарсы жорығында алғаш бағындырылып, Рим территориясына айналды, ал Сулла оның алғашқы губернаторы болып, Митридаттың жорылысын тоқтатты. Бұл аймақты Помпей б.з.д. 64 жылы провинция ретінде ұйымдастырды, ол қысқа мерзімге Фригияның бір бөлігін де қамтыды. Император Диоклетианның тетрархиясы кезінде (шамамен 297 ж.) Киликия консуляр басқарды; Исауриямен және Сирия, Месопотамия, Египет және Ливия провинцияларымен бірге Diocesis Orientis құрамына кірді.

Ерте ислам кезеңі

VII ғасырда Киликияға мұсылман арабтары шапқындады. Бұл аймақ біраз уақыт бойы ешкімге тиесілі емес, даулы аймаққа айналды. Арабтар бұл аймақты 8 ғасырдың басында жаулап алды. Аббасид халифаты тұсында Киликия қайта қоныстандырылып, бекітілген шекара аймағына (тугур) айналды. 787/788 жылдары қайта салынған Тарс, аймақтағы ең ірі елді мекенге айналып, арабтардың Таурус таулары арқылы Византияның Анатолиясына жасаған шабуылдарындағы маңызды базасы болды. Мұсылмандар елді 965 жылы император Никефор II қайта басып алғанға дейін өздерінде ұстады. Кресттік мемлекеттермен күрделі одақтар арқылы армян барондары мен патшалары крестшілерді Патшалықтың шекараларында және олардың бойында, соның ішінде Баграс, Трапесак, Т’ил Хамтун, Харуния, Селефкия, Амуда және Сарвандикар қалаларында бекіністер сақтауға шақырды. Госдантин (1095 – 1100 ж.ж.) Антиохияға жасалған жорықта крестшілерге көмектесіп, рыцарь және маркиз атағын алды. Торос I (1100 – 1129 ж.ж.), Сирияның христиан князьдерімен одақтасып, Византия және Селжұқ түркілеріне қарсы сәтті соғыстар жүргізді. Левон II (Ұлы Лео (1187–1219 ж.ж.)), патшалықты Таурус тауынан тысқары жерлерге кеңейтіп, астанасын Сис қаласында орнатты. Ол крестшілерге көмектесіп, Майнц архиепискобынан патшалық тіл билігін алды және Кипр кресттік патшалығының Лузиньян әулетінен біреуге үйленді. Содан кейін моңғолдар Киликияны Мысырдың мамлюктерінен қорғауға көмектесті, бірақ моңғолдардың өзі ислам дінін қабылдады.

Түрікмендер

Абу Саид (1316–1335 жылдары билеген) қайтыс болғаннан кейін Ылханат біртұтастығын жоғалтты, осылайша Киликияны қорғауда Армения Корольдігіне көмектесе алмады. Армения Корольдігіндегі ішкі жанжалдар және 1348 жылы жеткен Қара өлім салдарынан болған қирату көшпелі түркілердің назарын тұрақсыз Киликияға бұрды. 1352 жылы Рамазан Бег Чалдагының оңтүстігіне қоныс аударған түркілерді жетектеп, алғашқы поселенісін – Камилиді құрды. Сол жылы Рамазан Бег Каирге сапар шегіп, Киликияда жаңа шекаралық түркімен әмірлігін құруға сұлтаннан рұқсат алды.

Құлау

Левон V қайтыс болғаннан кейін (1342) Иоанн Лузиньян Госдантин IV ретінде патшалық таққа отырды; бірақ ол және оның ізбасарлары туған армяндарды Рим шіркеуінің үлгісіне келтіруге тырысып, барлық маңызды лауазымдарды латынға беру арқылы оларды наразылыққа түртті. Соңында, патшалық ішкі келіспеушіліктердің құрбаны болғаннан кейін, 1375 жылы Киликия Педиясын Рамадандықтар қолдаған Мысырдың Мамлюк сұлтанатына өткізді. Османдықтар 1608 жылы Адана санджағының Рамадандық басқаруын тоқтатып, одан кейін оны тікелей Константинопольден басқарды. Автономиялы санджақ кейін Алеппо иалатынан бөлініп, Адана иалаты деген атпен жаңа провинция ретінде құрылды. Провинцияны басқару үшін губернатор тағайындалды. 1832 жылдың соңында Мысырдың Валиі Мұхаммед Әли Паша Сирияға шапқындап, Киликияға жетті. 14 мамыр 1833 жылы қол қойылған Күтахия келісімі Киликияны де-факто тәуелсіз Мысырға өткізді. Шығыс дағдарысынан кейін, 27 қараша 1840 жылы қол қойылған Александрия келісімі Киликияның Осман билігіне қайтарылуын талап етті. 1861 жылы басталған Америка Азамат соғысы Еуропаға мақта ағынын тоқтатты және еуропалық мақта саудагерлерін құнарлы Киликияға бағыттап, оны мақта саудасының орталығына айналдырды. Он жылдар ішінде аймақ империяның ең экономикалық қуатты аймақтарының біріне айналды. 1869 жылы Османдық әкімшіліктегі реформалардан кейін Адана иалаты Адана вилайеті болып қайта құрылды. Дамыған өңірлік экономика, Хамидиялық қырғындардан қашқан армян халқының санының екі есеге артуы және 1908 жылғы төңкеріспен Абдулхамидтің автократиялық билігінің аяқталуы армян қауымын күшейте түсті және автономиялы Киликия идеясын тудырды. Абдулхамидтің ашулы жақтастары, қарсы төңкеріс кезінде Cemiyet-i Muhammediye ұйымы аясында бірігіп, 1909 жылдың 14-27 сәуірінде армянға қарсы погромдарды ұйымдастырды. Адана қырғыны салдарынан шамамен 25 000 армян қаза тауып, 3 500 бала жетім қалды және вилайеттің барлық христиандық аудандары қирады. Киликия бөлігіндегі Берлин-Бағдат темір жолы 1912 жылы ашылып, аймақты Таяу Шығыспен байланыстырды. Армян геноциді кезінде Осман телеграфы губернаторға Адана вилайетінің 70 000-нан астам армяндарын Сирияға жер аудару туралы бұйрық берді. Зейтун армяндары Осман шабуылына қарсы сәтті қарсылық көрсетті. Зейтунды толық бағындыру үшін Османдықтар Мараштан келген армян делегациясын Зейтун тұрғындарынан қаруларын түсіруді сұрауға мәжбүрлеу арқылы сатқындыққа жүгінуге мәжбүр болды. Армян делегациясы да, кейіннен Зейтун тұрғындары да басқа амалға бармады.

Қазіргі заман

1918 жылғы 30 қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтау үшін қол қойылған Мудрос келісімі Киликияны Францияның бақылауына берді. Француз үкіметі желтоқсан айында Киликияға 170 000-нан астам армянның қайта оралуын қадағалау және бақылау үшін Әрмен легионының төрт батальонын жіберді. 1920 жылғы 4 мамырда армян халқы француз мандатында Киликияның тәуелсіздігін жариялады. Француз әскерлері аймақта тым сиреп орналасқандықтан, Мустафа Кемаль-пашаға қарсы және оның жақтастары болған мұсылман топтарының күшті шабуылдарына ұшырады, нәтижесінде аймақтағы саясатын өзгертуге мәжбүр болды. 28 мамырда француз бен кемалистер арасында жасалған бітімге сәйкес, француз әскерлері Мерсин-Османия темір жолының оңтүстігіне шегінді. Саяси жағдай мен мүдделердің өзгеруіне байланысты француздар саясатын одан әрі өзгертті: армян халқының қайта оралуы тоқтатылды және француздар бастапқыда Сирия мандатына қосамын деп үміттенген Киликияға деген барлық құқықтарынан бас тартты. 1921 жылғы 9 наурызда Франция мен Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі арасында Киликия бейбітшілік шарты жасалды. Шарт көздеген мақсатына жете алмады және 1921 жылғы 20 қазанда қол қойылған Анкара шартымен ауыстырылды. Келісім шарттарына сәйкес Франция Киликия соғысының аяқталғанын мойындады, француз әскерлері мен қалған армян еріктілері 1922 жылғы қаңтардың басында аймақтан шығып кетті.

Түркия Республикасы

1921 жылы Анкара шартына қол қойылып, аймақ Түркия Республикасының құрамына енді. 1923 жылғы 15 сәуірде, Лозанна шартына қол қойылмас бұрын, түрік үкіметі «Тастап кетілген мүліктер туралы заңды» қабылдады, ол мүліктерінде болмаған армян және гректердің мүліктерін тәркіледі. Киликия – мүлігі ең көп тәркіленген аймақтардың бірі болғандықтан, Балқан және Криттен келген мухажирлер (көшпендер) аймақтың ескі армян және грек шаруашылықтары мен ауылдарына қоныстандырылды. Оларға барлық түрдегі мүлік, жерлер, үйлер және шеберханалар таратылды. Сондай-ақ осы кезеңде Қайсери мен Дарендеден Киликияға мұсылмандар ағылып келді, оларға ірі шаруашылықтар, фабрикалар, дүкендер мен үйлер берілді. Он жылдың ішінде Киликия демографиялық, әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан күрт өзгерді және тек мұсылман/түрік халқынан тұратын болды, өзінің әртүрлілігін жоғалтты.

Демография

Киликия өте көп халыққа ие, себебі оның мол ресурстары, қолайлы климаты және жазық географиясы бар. 2022 жылдың 31 желтоқсанына қарай Киликия халқының саны 6 435 986 адамды құрайды. Хатай – Киликияның ең ауылдық провинциясы, сонымен қатар Хатай – ауыл халқының саны артып, қала халқының саны төмендеп бара жатқан жалғыз провинция. Бұл себептің бастысы – Хатайдың таулы жер бедері. Адана, Искендерун және Мерсин қалаларында маңызды христиан қауымдастықтары (Антиохиялық грек христиандары және армяндар) кездеседі. Адана провинциясы ең урбанизацияланған провинция, халықтың көп бөлігі Адана қаласында шоғырланған. Мерсин провинциясының ауыл халқы Адана провинциясынан көп, себебі оның Тавр таулары мен Жерорта теңізі арасындағы жазық жердің ұзын және тар жолағы бар.

Экономика

Киликия кең, құнарлы жерімен және өнімді ауыл шаруашылығымен әйгілі. Аймақ сонымен қатар өнеркәсіптік дамыған; Тарс, Адана және Джейхан қалаларында көптеген өндіріс орны бар. Мерсин және Ысқақендір теңіз порттары Орталық, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Анатолияда өндірілген тауарларды тасымалдауды қамтамасыз етеді. Джейхан мұнай, табиғи газ терминалдарымен қатар мұнай өңдеу зауыттары мен кеме құрылысшыларына да қызмет етеді.

Ауыл шаруашылығы

Киликия жазығы әлемдегі ең құнарлы топырақтардың біріне ие, онда жыл сайын 3 рет егін жинауға болады. Аймақ әлемдегі екінші ең бай флораға ие және Түркияның тек құрғақ жаңғақ пен темекіден басқа барлық ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіреді. Киликия соя, жержаңғақ және жүгері өнімі бойынша Түркияда көш бастап тұр, сонымен қатар жеміс-жидек пен көкөніс өндірісінде де маңызды рөл атқарады. Түркияның цитрус экспортінің жартысы Киликиядан шығады. Анамур – Түркиядағы банан, манго, киви және басқа да субтропикалық өнімдерді өндіруге қолайлы жалғыз субтропикалық аймақ. Киликия Мұғла-Айдын аймағынан кейін Түркиядағы екінші ірі бал өндіруші. Самандағ, Юмурталық, Караташ және Бозязы – аймақтағы балық аулау негізгі табыс көзі болып табылатын қалалар. Сұр балық, қызыл балық, теңіз басы, лагос, кальмар және алтынбас – аймақтағы ең танымал балық түрлері. Акиятан, Акияған, Юмурталық көлдерінде және Сейхан су қоймасында балық шаруашылықтары бар. Ауыл шаруашылығының басқа салаларына қарағанда кең таралмаса да, аймақ бойынша сүт және мал өнімдері де өндіріледі.

Тау-кен өндірісі

Мырыш және қорғасын: Козан Хорзум тігісі негізгі көзі болып табылады. Хром Аладағлар аймағында кездеседі. Барит кендері Мерсин және Адана төңірегінде орналасқан. Темір Фек және Саймбейли маңында табылады. Асбест кендері көбінесе Хатай провинциясында шоғырланған. Киликияда әктас қоры өте көп. Аймақта төрт әк өндіру орны бар. Помза (күміртас) ресурстары Түркиядағы ең байы. Елдің 14% қоры Киликияда орналасқан.

Өңдеу

Киликия – Түркияның ең алғашқы өнеркәсіптік дамыған аймақтарының бірі. Ауыл шаруашылығының жақсаруы және өнімділіктің артуы нәтижесінде, ауыл шаруашылығына негізделген көптеген өндіріс орындары салынды. Бүгінде өндіріс саласы негізінен Тарс, Адана және Джейхан қалаларының маңында шоғырланған. Мұнда тоқыма, былғары өңдеу және азық-түлік өңдеу заводтары көптеп кездеседі. İsdemir – Искендерун қаласында орналасқан ірі болат зауыты. Джейхан мұнай терминалы маңындағы инвестициялардың арқасында аймақта мұнай-химия өнеркәсібі қарқынды дамып келеді. Аймақта мұнайды қайта өңдеу заводтары салынуда. Сондай-ақ, Джейхан қаласында кеме жасау өнеркәсібі де құрылатыны күтілуде.

Сауда

Адана – аймақтың сауда орталығы болып табылады, онда көптеген мемлекеттік және жеке мекемелердің аймақтық кеңселері орналасқан. Мерсин мен Антакияда да мемлекеттік мекемелердің аймақтық кеңселері бар. Аймақта Аданадағы TÜYAP конгресс және көрме орталығы мен Мерсин конгресс орталығы сияқты жерлерде көптеген өнеркәсіптік жәрмеңкелер мен конгрестер өтеді. Мерсин теңіз порты – Түркиядағы Стамбул мен Измирден кейінгі үшінші ірі теңіз порты. Портта 45 тұрақ бар. Порттың жалпы ауданы 785 шаршы километрді (194 000 акр) құрайды, ал жылдық сыйымдылығы 6000 кемеге жетеді. Ысқақұрған теңіз порты көбінесе Таяу Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Түркияға тасымалдау үшін пайдаланылады. Ceyhan мұнай терминалы – Баку-Тбилиси-Ceyhan құбыр желісі («BTC»), Киркук-Ceyhan мұнай құбыры, жоспарланған Самсун-Ceyhan және Ceyhan Қызыл теңіз құбырлары үшін теңіз көлігі терминалы. Ceyhan сонымен қатар Киркук-Ceyhan мұнай құбырына параллель салынатын жоспарланған құбыр желісі үшін, сондай-ақ Самсуннан Ceyhan-ға дейін Blue Stream газ құбырының ұзартылуы үшін табиғи газ терминалы болады. Dörtyol мұнай терминалы – 1967 жылы Батман мұнайын өткізу үшін жұмыс іске қосылған Батман-Dörtyol мұнай құбырының теңіз көлігі терминалы. Құбырдың ұзындығы 511 км, ал жылдық сыйымдылығы 3,5 миллион тоннаны құрайды.

Туризм

Өңірдің жағалауы ұзын болса да, халықаралық туризм көршілес Анталия облысының деңгейінде емес. Эрдэмли мен Анамур арасында туристерді тартатын шағын ғана қонақүйлер бар. Киликия туризмі көбінесе Киликияның жергілікті халқына, сондай-ақ Қайсери, Газиантеп және айналасындағы аймақтардың тұрғындарына қызмет көрсететін шағын үйлердегі туризм түрі болып табылады. Силифке мен Мерсин арасында жағалау бойында биік және төмен қабатты шағын үйлер қатар орналасқан, бос жерлерге жақын жер жоқ. Мерсиннен Қаратасқа дейінгі жағалау аймағы көбінесе егістік жерлерді құрайды. Бұл аймақ курорттық туризм үшін арналған және келесі 20 жыл ішінде қарқынды дамуы күтілуде. Қараташ және Юмурталық жағалауларында екі аймақ арасында құс сақталмалы аймағы бар шағын үйлер орналасқан. Арсуз – Антакия және Искендерун тұрғындарының көбінесе демалатын теңіз жағалауындағы курорт. Таулы аймақтардағы жазықтар ыстық және ылғалды жазды бастан өткергісі келмейтін жергілікті тұрғындар үшін салқын демалыс орны. Мерсин облысындағы Гөзне және Чамлыяйла (Намрун), Адана облысындағы Текир, Бюрючек және Қызылдағ, Осман облысындағы Зоркун және Хатай облысындағы Соғұқолуқ – Киликияның жазда көбінесе толқып кететін танымал жота курорттары. Текир жотасында бірнеше қонақүй мен кемпинг алаңдары бар.

Баналық туризм

Бұл аймақ термалды суларға танымал. Кирикхан мен Рейханлының арасында орналасқан Хамамат термалды қайнар көзінің күкірт құрамы өте жоғары, ол Үндістандағы термалды қайнар көзінен кейін әлемдегі екінші орында тұрады. Бұл аймақтағы ең ірі шипажай және географиялық жақындығының арқасында көптеген сириялықтарды қызықтырады. Харуние термалды бұлағы Дүзичи қаласының жанындағы Сейхан өзенінің жағасында орналасқан және тыныш атмосфераға ие. Термалды сулар ревматизммен ауыратын адамдар үшін ең қолайлы орын. Адана облысындағы Курттепе, Алихокалы және Ылыджа минералды бұлақтары детоксикация үшін танымал. Антакиядағы Осман сарайы термалды курорты мен спа-сы Түркиядағы жаңғыртуға арналған ең жақсы курорттардың бірі болып саналады.

Діни туризм

Бұл аймақ үш ірі діннің – яғни, иудаизм, христиандық және исламның тоғысқан жерінде орналасқан. Осы себепті, аймақта дінге адал жандар үшін маңызды көптеген тарихи орындар бар. Тарс қаласы – апостол Пауылдың туған жері, ол дінге келгеннен кейін осы қалаға қайтып келген. Пауыл қайтыс болғаннан кейін де қала христиандардың бекінісі болды. Тарстың солтүстігінде орналасқан Ашаб-и-Кеф үңгірі – христиан және мұсылман дінінде қасиетті саналатын, аңыз бойынша Жеті ұйықтағандардың жатқан жері деп есептеледі. Антакия – рухани әлемге саяхат жасаушылар үшін тағы бір маңызды орын. Жаңа өсиет бойынша, осы қалада Иса Мәсіхтің ізбасарлары алғаш рет христиан деп аталған. Антакия маңындағы Әулие Петр шіркеуі – христиан дінінің ең көне шіркеулерінің бірі. Бұл – Иса Мәсіхтің он екі апостолының бірі Әулие Петрдің туған жері. Антиохияның ұзақ тарихы және эллинистік иудаизм мен ерте христиандықтың қалыптасуындағы маңызды рөлінің арқасында ол "христиандықтың алғашқы бесігі" деп аталды.

Ежелгі жерлер

Қызкелесі (Қыз қамал) – 12 ғасырдың басында Рубенян әулетінің әрмен патшалары Көрікос қаласын (қазіргі Қызкелесі) қорғау үшін салған шағын аралдағы бекініс. Аспан мен Тозақ, Нарлыкуйдың солтүстігіндегі үлкен төбеде орналасқан, мыңдаған жылдар бойы тіреулердің шөгуінен пайда болған грабендерден тұрады. Бұл табиғи құбылыс адамдарға ерекше әсер ететіндіктен «Аспан мен Тозақ» деп аталды. Келушілер мифологиялық алып Тайфонның үңгіріне кіре алады. Мерсин қаласына жақын орналасқан ежелгі римдік Солой Помпеополисі. Yılanlı Kale (Жыландар қамалы) – 11 ғасырда крестоносшылар салған қамал, Тавр тауларын Антакия қаласымен байланыстыратын тарихи жолда орналасқан. Қамалда 8 дөңгелек мұнара, әскери күзет үйі және шіркеу бар. Ол Жаяхан қаласының батысынан 5 км қашықтықта жатыр. 3 ғасырда салынған Аназарбус қамалы ежелгі Анаварза қаласының орталығы болды. Қала төбеде салынған және Киликия жазығын бақылайтын стратегиялық маңызы бар еді. Қамал мен қала қабырғалары қаланың қалдықтарын көрсетеді. Қала қабырғасы 1500 метрлік, биіктігі 8-10 метрге жетеді және қалаға кіру үшін 4 қақпа бар. Қамал Аданадан солтүстік-шығысқа қарай 80 км қашықтықта орналасқан. Шаар (Комона) – Киликияның солтүстік бөлігінде, Аданадан шамамен 200 км солтүстікте, Туфанбейли маңында орналасқан ежелгі қала. Бұл қала хеттердің тарихи орталығы болған. Бүгінде римдік кезеңде салынған амфитеатр, византиялық дәуірдегі шіркеудің қираған қалдықтары және хеттік тас мүсіндері сақталған. Антакиядағы Әулие Петр шіркеуі – Хабиби Неккар тауының беткейіндегі үңгір, ол шіркеуге айналдырылған. Бұл шіркеу алғашқы христиандардың жиналатын дәстүрлі орны ретінде танымал. 1963 жылы Папа Павел VI бұл шіркеуді христиандар үшін «Қажылық орны» деп жариялады, содан бері әр жылдың 29 маусымында арнайы рәсім өткізіледі. Сент-Симеон монастыры – Антакиядан оңтүстікке қарай 18 км қашықтықтағы шөл төбеде салынған 6 ғасырлық алып құрылым. Монастырдың ең ерекше белгілері – цистерналары, қоймасы және қабырғалары. Сенушілердің айтуынша, Әулие Симеон 45 жыл бойы 20 метрлік тас бағананың үстінде тұрған.

Парктер мен табиғи аумақтар

Ақиятан лагунасы – Африкадан Еуропаға қарай ұшып бара жатқан көшпенді құстардың тоқтау орны. Жабайы табиғат қорғау аймағы орман, лагуна, батпақ, құмды және қамысты жерлерден тұрады. Ақиятан көлі – эндемикалық өсімдіктер мен жойылу қаупі төніп тұрған құстардың, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлардың басқа да түрлерінің мекендейтін табиғи керемет. 1990 жылы жүргізілген зерттеуде 250 түр құс тіркелді. Қорғау аймағы Адана қаласынан оңтүстікке қарай 30 шақырым қашықтықта, Тузланың жанында орналасқан. Юмурталық табиғи қорығы Сейхан-Джейхан дельтасының ішінде 16 430 гектар аумақты алып жатыр. Бұл аймақ көптеген көшпенді құстар үшін маңызды орын, олардың саны қыс айларында артады, өйткені көлдер басқа солтүстік көлдер мұздаған кезде пана болады. Адананың солтүстігінде орналасқан Аладағлар ұлттық паркі шамамен 55 000 гектар жерді қамтитын үлкен саябақ. Демиргазик тауының биіктігі 3756 метрге жетеді, ол Орта Тавр тау тізбегінің ең биік нүктесі. Мұнда өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлі әлемі бар, келушілер форель балықтайтын бұлақтарға барып қайтуға болады. Жабайы жануарлардың ішінде жабайы ешкілер, аюлар, сілеусіндер мен күміс түлкілер бар. Ең көп таралған өсімдік түрлері – қара және шоқты қарағайлар, арасында кейбір кедрлер, ал ылғалдылығы жоғары солтүстік аймақтарда шыршалар өседі. Орманның жоғарғы шекарасынан басталатын альпілік аймақта биіктігі мен еңістігі жоғары болғандықтан, тасты жерлер мен өсімдіктердің аз түрлері бар жайылымдар кездеседі. Қаратепе Аслан Тас ұлттық паркі Осман провинциясындағы Джейхан өзенінің батыс жағасында орналасқан. Паркке Каратепе хеттік бекінісі мен ашық ауадағы мұражай кіреді. Дөртийолдан солтүстікке қарай 30 шақырым қашықтықта орналасқан Текköz Кенгерлидүз табиғи қорығы Жерорта теңізінен өзгеше экожүйесімен танымал. Кенгерлидүз маңындағы ағаштардың негізгі түрлері – бук, емен және шырша, ал Текköz маңында – мүйіз, күл, жағажай, қара қарағай және күміс қайың өседі. Аймақтағы негізгі жануарлар түрлері: жабайы ешкі, қара елік, аю, гиена, жабайы мысық, торғай, қасқыр, шакал және түлкі. Хабиби Неккар Дағы табиғи қорығы мәдени және табиғи құндылықтарымен, әсіресе тасқа қашалған Сент-Пьер шіркеуімен танымал. Шіркеуден солтүстікке қарай 200 метр қашықтықта орналасқан Харон ескерткіші – мифологиядағы тозақтың қайықшысы ретінде белгілі Харонның тасқа қашалған алып мүсіні. Ағаштардың негізгі түрлері – шоқты қарағай, емен және сандал. Тауда түлкілер, қояндар, бөденелер мен қара қарғалар мекендейді. Табиғи қорық Антакиядан шығысқа қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан және оған қоғамдық көлікпен жетуге болады.

Білім

Облыста мемлекеттік мектептерден басқа көптеген жеке бастауыш және жоғары мектептер бар. Аймақтағы ең танымал жоғары мектеп – 1888 жылы армян қауымына қызмет ету үшін миссионерлік мектеп ретінде құрылған, 1923 жылы зайырлы мектепке айналған Тарсус американдық колледжі. Адана анатолиялық жоғары мектебі және Адана ғылым жоғары мектебі Киликиядағы ең маңызды жоғары мектептер. Басқа қалаларда Анатолиялық жоғары мектеп және Ғылым мектебі қаланың ең танымал жоғары мектептері болып табылады. Облыста бес мемлекеттік және екі қайырымдалық қор университеттері бар. Чукурова университеті – 1973 жылы ауыл шаруашылығы және медицина факультеттерінің бірігуімен құрылған мемлекеттік университет. Басты кампусы Адана қаласында орналасқан, ал Туризм басқару колледжі – Қаратаста. Джейхан қаласында инженерлік факультет, ал Козан, Караисалы, Позанты және Юмурталык қалаларында кәсіптік училищелер бар. Университет – Түркияның көптеген мәдени, әлеуметтік және спорттық нысандары бар жақсы дамыған университеттерінің бірі, қазіргі уақытта 40 000 студент оқиды. Мерсин университеті – 1992 жылы құрылған мемлекеттік университет, қазіргі уақытта 11 факультет, 6 колледж және 9 кәсіптік училищенің қызметін атқаруда. Университетте 2100-ден астам ғылым кандидаты және 26 980 студент оқиды. Басты кампусы Мерсин қаласында орналасқан. Тарсус қаласында Техникалық білім беру факультеті және Қолданбалы технологиялар және менеджмент колледжі бар. Силифке мен Эрдэмлиде университеттер мен кәсіптік училищелер бар. Анамаур, Айдынжық, Гюльнар және Мут қалаларында кәсіптік училищелер бар. Мұстафа Кемал университеті – Хатай облысындағы мемлекеттік университет. Университет 1992 жылы құрылған, қазіргі уақытта 9 факультет, 4 колледж және 7 кәсіптік училищенің қызметін атқаруда. Басты кампусы Антакияда, ал Инженерлік факультеті – Искендерунда орналасқан. Университетте 2007 жылы 708 ғылым кандидаты және 14 439 студент жұмыс істейді. Қорқыт Ата университеті 2007 жылы Осман облысындағы колледждер мен кәсіптік училищелердің бірігуімен мемлекеттік университет ретінде құрылды және 2009 жылы студенттерді қабылдауды бастады. Университеттің 3 факультеті және Османьие қаласындағы басты кампуста кәсіптік училище, сондай-ақ Кадирли, Бахче, Дюзичи және Эрзин қалаларындағы кәсіптік училищелер бар. Университетте 107 ғылым кандидаты жұмыс істейді және 2009 жылы 4000 студент оқуға түсті. Адана ғылым және технология университеті – жақында құрылған мемлекеттік университет, он факультет, екі институт және бір колледж ашу жоспарланған. Онда 1700 оқытушы, 470 әкімшілік қызметкер жұмыс істейтін болады және 2012 жылға дейін студенттерді қабылдау күтілуде. Чаг университеті – 1997 жылы құрылған коммерциялық емес, оқу ақысы бар университет. Ол Адана мен Тарстың арасында орналасқан. Университетте шамамен 2500 студент оқиды, олардың көпшілігі Адана, Тарс және Мерсин қалаларынан келеді. Торос университеті – Мерсин қаласында орналасқан коммерциялық емес, оқу ақысы бар университет. Университет 2010 жылы студенттерді қабылдауды бастады.

Көлік

Киликияда Еуропаны Таяу Шығысқа байланыстыратын тарихи маршрут бойындағы екі әуежай, екі ірі теңіз порты, тас жолдар мен теміржол желілері бар, көлік жүйесі жақсы дамыған.

Ауа

Киликия екі әуежаймен қызмет көрсетеді. Адана Шакирпаша әуежайы – Еуропа бағыттарына ұшатын халықаралық әуежай. Стамбул, Анкара, Измир, Анталия және Трабзон қалаларына күн сайын ішкі рейстер орындалады. Адана Шакирпаша әуежайы Мерсин, Адана және Османие облыстарына қызмет көрсетеді. 2007 жылы ашылған Хатай әуежайы – ішкі әуежай, қазіргі таңда Түрік Республикасы Солтүстік Кипрге (ТРСК) Стамбул, Анкара және Никосия қалаларына рейстер бар. Хатай әуежайы көбінесе Хатай облысына қызмет көрсетеді. Тағы бір құрылыстағы әуежай – "Чукурова" аймақтық әуежайы. "Хурриет" газетінің мәліметінше, жобаның құны 357 миллион еуроны құрайды. Аяқталғаннан кейін ол 15 миллион адамға қызмет көрсетеді, ал болашақта сыйымдылығы екі есеге артады.

Теңіз

Күн сайын Ташукудан Солтүстік Кипрдің Кирениясына теңіз автобустары және көлік құралдары мен жолаушыларды тасымалдайтын паромдар қатынайды. Мерсин портынан Фамагустаға паром қызметтері бар.

Жол

O50–O59 тас жолдары Киликия арқылы өтеді. Киликияның тас жолдары солтүстікте Нигдеге, батыста Эрдэмлиге, шығыста Шанлыурфаға және оңтүстікте Искендерунға дейін созылады. D 400 мемлекеттік тас жолы батыста Киликияны Анталиямен байланыстырады. Адана–Козан, Адана–Караташ, Искендерун–Антакия–Алеппо екі қатарлы тас жолдары – басқа да аймақтық жолдар.

Теміржол

Киликиядағы тас жол желісімен қатар, кең теміржол желісі де бар. Адана-Мерсин поезді Мерсин, Тарс және Адана қалалары арасында қалалық пойызы ретінде қатынайды. Сонымен қатар, Аданадан Джейхан, Османие және Искендерунға аймақтық пойыздар да жүреді.

Қоғам

Киликия Осман армяндары үшін ең маңызды аймақтардың бірі болды, себебі ол жылдар бойы армян мінезін жақсы сақтап келді. Шындығында, Киликияның таулы аймақтары Хаджин және Зейтун сияқты кішкентай, бірақ гүлденген қалалар мен ауылдарда армяндармен тығыз қоныстанды, бұл екі таулы аймақта 19 ғасырға дейін автономия сақталды. Адана жазығының порлары мен қалаларында сауда және өнеркәсіп толығымен армяндардың қолында болды, және таулы аймақтардан армяндардың үнемі келуінің арқасында олар солай болып қала берді. Олардың саны Киликияда Осман империясының басқа бөліктерімен салыстырғанда үнемі артып отырды, ал онда 1878 жылдан бері қысымдардың салдарынан азайып келеді.

Мифологиялық атау

Грек мифологиясында тағы бір Киликия еске алынады, ол Адрамиттиум шығанағына қарайтын, Анатолияның солтүстік-батысындағы Троаданың оңтүстік-шығысында орналасқан шағын аймақ. Бұл Киликия мен жоғарыда айтылған, жақсы танылған және анықталған аймақ арасындағы байланыс (болған жағдайда) белгісіз. Бұл Троялық Киликия Гомердің "Илиадасы" мен Страбонның "Географиясы"-нда кездеседі, және Теба, Лирнес және Хризе (Хризе мен Хризеидің мекені) сияқты елді мекендерді қамтыды. Бұл үш қала Троя соғысы кезінде Ахиллмен шабуылға алынып, тоналыпты. Эсхилдің "Шынжырланған Прометей" (V 353) трагедиясында Киликия үңгірлері (вероятно, Cennet және Cehennem) айтылады, онда жерден туған, жүз басты құбыжық Тифон құдайларға қарсы тұрып, Зевстің нөсер найзағайымен жазаланып, өртеліпті.