Көне қала Византия: Константинопольдің алғабасы

Кіріспе

Ежелгі грек қаласы, Константинопольге арналған алғашқы қала.

Византия (/b//ᵻ/'/z//æ//n//t//i//ə//m//, // //ʃ//ə//m/) немесе Византия (Βυζάντιον) – ежелгі фракиялық қоныс және кейін классикалық антикалық дәуірдегі грек қаласы. Кейінірек, соңғы антикалық дәуірде ол Константинополь ретінде танылды, бүгінде Стамбул деп аталады. Грек тіліндегі Византия атауы және оның латынша нұсқасы Византия, Византия империясының мың жылдық тарихында Константинопольдің атауы ретінде ара-арасында, түрлі деңгейде қолданылып келді. Византия б.з.д. 7-ші ғасырда Мегарадан келген гректермен қоныстандырылды және 1453 жылы Осман империясының басып алуына дейін грек тілінде сөйлейтін қала болып қалды.

Этимология

Византияның этимологиясы белгісіз. Атаудың фракиялық шығу тегі болуы мүмкін деген болжам бар. Бұл фракиялық жеке есім Byzas-тан туындаған болуы мүмкін, ол «ешкі» дегенді білдіреді. Ежелгі грек аңыздары грек патшасы Бизас туралы айтады, ол Мегария отаршыларының басшысы және қаланың негізін қалаушы болған. Қаланың Лыгос деген атауы, мүмкін, ертеректегі фракиялық елді мекенге сәйкес келеді. Византий, көпше түрі Византийлер (Βυζάντιος, Βυζάντιοι, Byzantius; сын есім бірдей) қала тұрғындарына қатысты, сондай-ақ қала халқының этнонимі және отбасылық аты ретінде қолданылды. 9 ғасырдан бастап Византий және Византинус атаулары алтын византиялық монеталарға қолданылды, бұл француз тіліндегі besant (d'or), итальян тіліндегі bisante және ағылшын тіліндегі besant, byzant немесе bezant сөздерінде көрініс тапты. Кейіннен Батыста «Византия» атауы Шығыс Рим империясына қатысты қолданысқа енді, астанасы Константинополь болатын. Тарихшы Иероним Вольф 1555 жылы, империяның соңғы қалдықтарынан кейін бір ғасыр өткен соң, Византияны Шығыс Рим мемлекетінің атауы ретінде енгізді, оның халқы өздерін Рим империясының мұрагерлері деп санады. Тарихта басқа да жерлер Византия (Βυζάντιον) деп аталды – Ливиядағы Византия, Стефанның айтуынша, және Эритрея теңізінің айналымындағы Үндістанның батыс жағалауындағы тағы бір қала; екі жағдайда да атаулар жергілікті тілдердегі атаулардың өңделуі болуы мүмкін. Византия, Қара теңізге жалғыз кіреберіс болғандықтан, негізінен сауда қаласы болды. Кейін Византия Босфордың Азия жағындағы Халкидонды бағындырды. Қала 513 ж.б. император Дарий I-нің скифтік жорығы кезінде (б.з.д. 522–486 ж.б.) парсылардың басып алуына ұшырады және Скудра әкімшілік провинциясына қосылды. Ахеменидтердің қалаға билігі Тракиядағы басқа қалалармен салыстырғанда тұрақсыз болды, бірақ ол Сестоспен бірге Босфор мен Геллеспонттың еуропалық жағалауындағы маңызды Ахеменид порты саналды. Византия Пелопоннес соғысы кезінде грек күштерімен қоршауға алынды. Афинаны қоршау кезінде Афинаға астық жеткізуді тоқтату мақсатымен Спарта б.з.д. 411 жылы қаланы бақылауға алып, афиналықтарды бағындыруға тырысты. Афина әскері б.з.д. 408 жылы қаланы қайта басып алды, спарталықтар олардың келісімінен кейін шығып кеткен соң. Песценний Нигерге қарсы жеңімпаз Септимий Севердің жағында болғаннан кейін, қала римдік әскерлермен қоршауға алынып, б.з. 196 жылы ауыр зардап шекті. Византия император Септимий Севердің күшімен қайта салынды және бұрынғы өркендеуіне оралды. Септимий Севердің кезінде қала Перинтпен байланысты болды. Византияның стратегиялық және жақсы қорғалған орналасуы (көптеген жағынан сумен қоршалғандықтан) рим императоры Константин I-ді қызықтырды, ол 330 жылы қаланы Римнің үлгісіндегі императорлық резиденция ретінде жаңадан құрды, оны Nova Roma деп атады. Кейін қала Константинополь (грекше Κωνσταντινούπολις, Konstantinoupolis, «Константиннің қаласы») деп аталды. Империализм мен орналасудың осы үйлесімі Константинопольдің Еуропа мен Азия арасындағы байланыс ретіндегі рөліне әсер етті. Ол сауда, мәдениет және дипломатиялық орталық болды және ғасырлар бойы Византия империясының астанасы болды, ол қаланы көптеген ескерткіштермен безендірді, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған. Стратегиялық орнының арқасында Константинополь Азия мен Еуропа арасындағы маңызды сауда жолдары мен Жерорта теңізінен Қара теңізге өтуді бақылады. 1453 жылдың 29 мамырында қала Осман түріктерінің басып алуына ұшырады және қайтадан күшті мемлекет – Осман империясының астанасы болды. Түріктер қаланы «Истанбул» деп атады (бірақ ол 1930 жылға дейін ресми түрде қайта аталмады); атауы грек тіліндегі «στην πόλη» фразасынан шыққан, ол «қалаға» дегенді білдіреді. Бүгінгі күні Анкара ұлттық астана болса да, ол Түркияның ең ірі және ең көп халқы бар қаласы болып табылады.

The etymology of Byzantium is unknown. It has been suggested that the name is of Thracian origin. It may be derived from the Thracian personal name Byzas which means "he goat". Ancient Greek legend refers to the Greek king Byzas, the leader of the Megarian colonists and founder of the city. The name Lygos for the city, which likely corresponds to an earlier Thracian settlement,

Byzántios, plural Byzántioi (Βυζάντιος, Βυζάντιοι, Byzantius; adjective the same) referred to Byzantion's inhabitants, also used as an ethnonym for the people of the city and as a family name. The name Byzantius and Byzantinus were applied from the 9th century to gold Byzantine coinage, reflected in the French besant (d'or), Italian bisante, and English besant, byzant, or bezant. Later, the name Byzantium became common in the West to refer to the Eastern Roman Empire, whose capital was Constantinople. As a term for the east Roman state as a whole, Byzantium was introduced by the historian Hieronymus Wolf only in 1555, a century after the last remnants of the empire, whose inhabitants continued to refer to their polity as the Roman Empire , had ceased to exist. Other places were historically known as Byzántion (Βυζάντιον) – a city in Libya mentioned by Stephanus of Byzantium and another on the western coast of India referred to by the Periplus of the Erythraean Sea; in both cases the names were probably adaptations of names in local languages. Byzantium was mainly a trading city due to its location at the Black Sea's only entrance. Byzantium later conquered Chalcedon, across the Bosphorus on the Asiatic side. The city was taken by the Persian Empire at the time of the Scythian campaign (513 BC) of Emperor Darius I (r. 522–486 BC), and was added to the administrative province of Skudra. Though Achaemenid control of the city was never as stable as compared to other cities in Thrace, it was considered, alongside Sestos, to be one of the foremost Achaemenid ports on the European coast of the Bosphorus and the Hellespont. Byzantium was besieged by Greek forces during the Peloponnesian War. As part of Sparta's strategy for cutting off grain supplies to Athens during their siege of Athens, Sparta took control of the city in 411 BC, to bring the Athenians into submission. The Athenian military later retook the city in 408 BC, when the Spartans had withdrawn following their settlement. After siding with Pescennius Niger against the victorious Septimius Severus, the city was besieged by Roman forces and suffered extensive damage in AD 196. Byzantium was rebuilt by Septimius Severus, now emperor, and quickly regained its previous prosperity. It was bound to Perinthus during the period of Septimius Severus. The strategic and highly defensible (due to being surrounded by water on almost all sides) location of Byzantium attracted Roman Emperor Constantine I who, in AD 330, refounded it as an imperial residence inspired by Rome itself, known as Nova Roma. Later the city was called Constantinople (Greek Κωνσταντινούπολις, Konstantinoupolis, "city of Constantine"). This combination of imperialism and location would affect Constantinople's role as the nexus between the continents of Europe and Asia. It was a commercial, cultural, and diplomatic centre and for centuries formed the capital of the Byzantine Empire, which decorated the city with numerous monuments, some still standing today. With its strategic position, Constantinople controlled the major trade routes between Asia and Europe, as well as the passage from the Mediterranean Sea to the Black Sea. On May 29, 1453, the city was conquered by the Ottoman Turks, and again became the capital of a powerful state, the Ottoman Empire. The Turks called the city "Istanbul" (although it was not officially renamed until 1930); the name derives from the Greek phrase "στην πόλη", which means "to the city". To this day it remains the largest and most populous city in Turkey, although Ankara is now the national capital.

Эмблемасы

Гелленизмнің соңғы немесе ерте римдік кезеңінде (б.з.д. I ғасыр) жұлдыз бен жарты ай мотиві белгілі бір дәрежеде Византиямен байланысты болды; тіпті ол Митрадат VI Евпатордың (бір уақытқа қаланы өз империясына енгізген) патшалық нышаны ретінде кеңінен қолданыла бастағанына қарамастан. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-ғасырдағы және одан кейінгі Византия монеталарының кейбіреулерінде Артемиданың садақ пен жебесі бар бейнесі, ал сыртында сегіз сәулелі жұлдызға ұқсас жарты ай бейнеленген. 340 ж.б.д. Византиялықтар мен олардың одақтастары афиналықтар Македониялық Филипп әскерлерінің қоршауында болды. Бір қараңғы, жаңбырлы түні Филип күтпеген шабуылға тырысты, бірақ аспанда жарқын жарық пайда болғандықтан жолы кесілді. Кейінгі зерттеушілер бұл жарықты кейде метеор, кейде ай деп сипаттаған, ал кейбір деректерде иттің ұлығанын да айтқан. Дегенмен, бастапқы деректерде тек аспандағы жарқын жарық туралы айтылған, ай туралы ештеңе көрсетілмеген. Осы оқиғаны еске алу үшін византиялықтар шамшырақ ұстаған Гекате мүсінін орнатты. Бұл оқиға Юстиниан I дәуірінде өмір сүрген Милеттік Есихийдің еңбектерінде сақталған. Оның еңбектері тек Фотий мен Х ғасырдың сөздік жазушысы Суидада сақталған фрагменттерде ғана жеткен. Бұл әңгімені Византиялық Стефан мен Евстафий де баяндайды. Византиялықтар Гекатеге оларды Македониялық Филипптің шапқыншылығынан қорғағандығы үшін ерекше құрмет көрсеткен. Оның нышандары – жарты ай мен жұлдыз, ал оның қаласының қабырғалары оның шығу тегі болған. Бұл, тек жарты ай Гекатені бейнелеу үшін болған деген пікірге қайшы келеді, ал жұлдыз кейіннен Мәриямды бейнелеу үшін қосылған, өйткені Константин I 330 жылы қаланы оған қайта арнады. Гекате/Артемида, көптеген қасиеттілердің бірінің символы қалай қаланың өзіне ауысқандығы нақты емес, бірақ бұл Филипке қарсы араласуы мен одан кейінгі құрметтердің нәтижесі болуы мүмкін. Бұл ежелгі Грецияда, мысалы Афинада, қала соғыс кезіндегі араласуының құрметіне Афинаның атымен аталуы сияқты кең таралған құбылыс болған. Рим империясының қалалары өз монеталарын шығаруды жалғастырды. "Жергілікті монеталарда қолданылған көптеген тақырыптардың ішінде аспан және жұлдыздық нышандар, әсіресе жұлдыздар мен жарты ай жиі кездесетін". Осы мәселелердің көптеген түрлері және римдік монеталардағы жұлдыз бен жарты айдың мағынасы туралы әртүрлі түсіндірмелер оларды осы жерде талқылауға мүмкіндік бермейді. Дегенмен, римдіктер кезеңінде жұлдыз немесе жарты ай бейнеленген монеталар сирек емес екені анық."

By the late Hellenistic or early Roman period (1st century BC), the star and crescent motif was associated to some degree with Byzantium; even though it became more widely used as the royal emblem of Mithradates VI Eupator (who for a time incorporated the city into his empire). Some Byzantine coins of the 1st century BC and later show the head of Artemis with bow and quiver, and feature a crescent with what appears to be an eight rayed star on the reverse. According to accounts which vary in some of the details, in 340 BC the Byzantines and their allies the Athenians were under siege by the troops of Philip of Macedon. On a particularly dark and wet night Philip attempted a surprise attack but was thwarted by the appearance of a bright light in the sky. This light is occasionally described by subsequent interpreters as a meteor, sometimes as the moon, and some accounts also mention the barking of dogs. However, the original accounts mention only a bright light in the sky, without specifying the moon. To commemorate the event the Byzantines erected a statue of Hecate lampadephoros (light bearer or bringer). This story survived in the works of Hesychius of Miletus, who in all probability lived in the time of Justinian I. His works survive only in fragments preserved in Photius and the tenth century lexicographer Suidas. The tale is also related by Stephanus of Byzantium, and Eustathius. Devotion to Hecate was especially favored by the Byzantines for her aid in having protected them from the incursions of Philip of Macedon. Her symbols were the crescent and star, and the walls of her city were her provenance. This contradicts claims that only the symbol of the crescent was meant to symbolize Hecate, whereas the star was only added later in order to symbolize the Virgin Mary, as Constantine I is said to have rededicated the city to her in the year 330. It is unclear precisely how the symbol Hecate/Artemis, one of many goddesses would have been transferred to the city itself, but it seems likely to have been an effect of being credited with the intervention against Philip and the subsequent honors. This was a common process in ancient Greece, as in Athens where the city was named after Athena in honor of such an intervention in time of war. Cities in the Roman Empire often continued to issue their own coinage. "Of the many themes that were used on local coinage, celestial and astral symbols often appeared, mostly stars or crescent moons." The wide variety of these issues, and the varying explanations for the significance of the star and crescent on Roman coinage precludes their discussion here. It is, however, apparent that by the time of the Romans, coins featuring a star or crescent in some combination were not at all rare.