Көне Филиппи қаласы: Македония тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Шығыс Македониядағы ежелгі қала, Эдонис аймағында орналасқан.

Філіппи (/f//ɪ/'/l//ɪ//p//aɪ//, /'/f//ɪ//l//ə/,/p//aɪ/; , Phílippoi) – жақын маңдағы Тасос аралының солтүстік-батысындағы маңызды грек қаласы. Оның бастапқы атауы Кренидтер (Krēnĩdes, "Бұлақтар") – 360/359 ж.б. Тасос отаршылары оны құрған кезде берілген есім. 356 ж.б. қаланың атын Македониялық Филипп II өзгертіп, 14 ғасырда Осман империясының басып алуынан кейін тастап кеткен. Қазіргі Филиппои ауылы ежелгі қаланың қираған жерлеріне жақын орналасқан және Грекияның Кавала аймағындағы Шығыс Македония және Фракия аймағының құрамына кіреді. 2016 жылы бұл археологиялық ескерткіш ерекше римдік сәулеті, Рим қаласының кішірейтілген көшірмесі ретіндегі қала құрылысы және ерте христиандық үшін маңыздылығы үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді.

Қор

Тасиандық отаршылар б.з.д. 360/359 жылдары Фракияда Кренидес елді мекенін құрды, ол Эгей теңізінің бастауына жақын, Орбелос тауының (қазір Лекани тауы) етегінде, Кавалладан солтүстік-батысқа қарай, ежелгі заманда оңтүстікке қарай Пангаион төбелерінен бөліп тұрған жазықтың солтүстік шекарасында орналасқан. Б.з.д. 356 жылы Македония патшасы II Филипп қаланы жаулап алып, оны Филиппи деп атады. Македониялық жаулап алушылардың мақсаты көршілес алтын кендерін бақылауға алу және стратегиялық маңызы бар өткелде гарнизон орнату болды: бұл жер Амфиполь мен Неаполь қалалары арасындағы жолды бақылап тұрды, ол Македонияның шығыстан батысқа дейінгі Ұлы патшалық жолының бір бөлігі еді. Рим Республикасы б.з.д. II ғасырда осы жолды Эгнатия жолы ретінде қайта жаңартып салды. II Филипп қалаға маңызды бекіністер салды, олар батпақ пен Орбелос тауы арасындағы өткелді ішінара жапты және оны жаулап алу үшін отаршылдарды жіберді. Сондай-ақ Филипп батпақтың бір бөлігін кептірді, бұл туралы жазушы Теофраст (б.з.д. 371 – 287 жж.) куәландырады. Филиппи Македония патшалығының құрамында автономиясын сақтап, өз саяси институттарына (демостың ассамблеясы) ие болды. Қалаға жақын Асилада жаңа алтын кендерінің табылуы патшалықтың байлығына үлкен үлес қосты, сондай-ақ Филипп сол жерде монета соғу орталығын құрды. Қала Македонияның II Филипптің билігінің соңғы жылдарында (б.з.д. 221 – 179 жж.) немесе Персейдің билігі кезінде патшалыққа толыққанды қосылды. Римдіктер үшінші Македония соғысында (б.з.д. 168 ж.) Македонияның Антигонид әулетін жойғаннан кейін, патшалықты төрт жеке мемлекетке (меридаларға) бөлді. Амфиполь (Филиппи емес) шығыс Македония мемлекетінің астанасы болды. Бұл кезеңде қала туралы көп мәлімет жоқ, бірақ археологиялық қазбалар нәтижесінде қабырғалар, грек театры, Рим форумының астындағы үйдің негізі және батырларға арналған кішкентай храм табылған. Бұл ескерткіш белгілі бір Экзекстостың қабірін қамтиды, ол, мүмкін, агорада орналасқан және қаланың негізін қалаушы қаһарман – κτίστης (ktístēs) құрметіне арналған.

Thasian colonists established a settlement at Crenides in Thrace in 360/359 BC near the head of the Aegean Sea at the foot of Mt. Orbelos, now called Mt. Lekani, about north west of Kavalla, on the northern border of the marsh that, in antiquity, covered the entire plain separating it from the Pangaion Hills to the south. In 356 BC, King Philip II of Macedon conquered the city and renamed it to Philippi. The Macedonian conquerors of the town aimed to take control of the neighbouring gold mines and to establish a garrison at a strategic passage: the site controlled the route between Amphipolis and Neapolis, part of the great royal route which runs east west across Macedonia which the Roman Republic reconstructed in the 2nd century BC as part of the Via Egnatia. Philip II endowed the city with important fortifications, which partially blocked the passage between the swamp and Mt. Orbelos, and sent colonists to occupy it. Philip also had the marsh partially drained, as the writer Theophrastus ( 371 – 287 BC) attests. Philippi preserved its autonomy within the kingdom of Macedon and had its own political institutions (the Assembly of the demos). The discovery of new gold mines near the city, at Asyla, contributed to the wealth of the kingdom and Philip established a mint there. The city became fully integrated into the kingdom during the last years of the reign (221 to 179 BC) of Philip V of Macedon or the reign of Perseus of Macedon. When the Romans destroyed the Antigonid dynasty of Macedon in the Third Macedonian War (168 BC), they divided the kingdom into four separate states (merides). Amphipolis (rather than Philippi) became the capital of the eastern Macedonian state. Almost nothing is known about the city in this period, but archeological remains include walls, the Greek theatre, the foundations of a house under the Roman forum and a little temple dedicated to a hero cult. This monument covers the tomb of a certain Exekestos, is possibly situated on the agora and is dedicated to the κτίστης (ktístēs), the foundation hero of the city.

Рим дәуірі

Қала 44 жылы Юлий Цезардың өлтірілуінен кейін болған азаттық соғысы (43–42 ж.б.д.) кезінде қайта көзге түседі. Цезардың мұрагерлері Марк Антоний мен Октавиан б.з.б. 42 жылы қазан айында қаланың батысындағы жазықтағы Филиппи шайқасында Маркус Юний Брут пен Гай Кассий Лонгин басқарған қастандықтардың күштеріне қарсы шықты. Антоний мен Октавиан Республиканың жақтастарына қарсы соңғы шайқаста жеңіске жетті. Олар өздерінің бірқатар тәжірибелі әскерлерін, мүмкін XXVIII легионнан, қаланы жайлап алу үшін босатты, содан кейін қала Colonia Victrix Philippensium ретінде қайта құрылды. 30 жылдан бастап Октавиан Рим мемлекетінің билігін орнатып, 27 жылдан Рим императоры болды. Ол колонияны қайта ұйымдастырып, оған тағы да қоныс аударушылар, тәжірибелі әскерлер (мүмкін преториандық гвардиядан) және басқа итальяндықтар орналастырды. Қаланың аты Colonia Iulia Philippensis болып өзгертілді. Апостолдардың істері мен Філіпіліктерге жолданған хат негізінде ерте христиандар Пауыл олардың қауымын құрған деген тұжырымға келді. Силас, Тимофей және мүмкін Лұқа (Апостолдардың істері кітабының авторы) бірге Пауылдың Еуропа топырағында алғаш рет Филиппиде уағыз айтқаны, нәтижесінде Тиатир қаласынан келген қызыл киім сатушы Лидияның дінге өтуіне және крещениеден өтуіне себеп болды деп есептеледі. Жаңа өсиет бойынша, Пауыл 56 және 57 жылдары қалаға тағы екі рет келген. Філіпіліктерге жолданған хат шамамен 61–62 жылдарға жатады және Пауылдың нұсқауларының тікелей әсерін көрсетеді деп саналады. Филиппидегі христиан дінінің дамуы Смирналық Поликарптың Филиппидегі қауымға 160 жылы жазған хатында және жерлеу жазбаларында көрсетілген. Қаладағы алғашқы сипатталған шіркеу кішкентай ғимарат болған, ол бастапқыда кішкентай дұға үйі болған. Бұл Пауыл базиликасы, оның қабырғасында мозаика жазуы бар, 343 жылы Сердика кеңесіне қатысқан епископ Порфирийдің ескерткіші бойынша. Филиппидегі қауым Еуропадағы ең көне қауымдардың бірі болғанымен, епископтық орынның бар екендігі тек 4 ғасырдан бастап расталған. 5-6 ғасырларда қаланың гүлденуі Пауыл мен оның қызметіне байланысты болды. Басқа қалалардағыдай, осы кезеңде көптеген жаңа шіркеу ғимараттары салынды. Филиппиде 4 ғасырдың ортасынан 6 ғасырдың соңына дейін жеті түрлі шіркеу салынды, олардың кейбіреулері Салоникадағы немесе Константинопольдегі ең әдемі ғимараттармен өлшемдері мен безендірулері бойынша бәсекелесті. B базиликасының жоспары мен сәулеттік безендіруі Агия Софиямен және Константинопольдегі Ирень әулиесімен байланысты болғандықтан, бұл шіркеу ерте христиан өнері тарихында ерекше орын алды. 5 ғасырдың соңында Пауыл базиликасының орнын алған, сегізбұрышты шіркеудің айналасында салынған күрделі собор Константинополь шіркеулерімен де бәсекелесіп отырды. Сол кезде империя Балқандағы тұрақсыздыққа қарсы қорғану үшін қаланың бекіністерін қайта салды. 473 жылы Теодорих Страбонның острагот әскері қаланы қоршап алды, оны алуға сәттілік болмады, бірақ айналасындағы ауылдарды өртеп жіберді. VI ғасырдың соңында Македонияның аграрлық экономикасын қиратқан славян шабуылдарынан және 547 жылы Юстиниан обасынан әлсіреген қала 619 жылы болған жер сілкінісінен толығымен қирады және одан ешқашан қалпына келмеді. VII ғасырда бұл жерде аздап қызмет болды, бірақ қала енді ауылдан артық емес. Византия империясы онда гарнизон сақтаған болуы мүмкін, бірақ 838 жылы каван Исбул басқарған болгарлар қаланы басып алды және өз жеңісін қазір ішінара қираған В базиликасындағы стилобатта монументалды жазумен атап өтті. Филиппи қаласы стратегиялық тұрғыдан соншалықты маңызды болғандықтан, Византиялықтар оны 850 жылы қайта басып алуға тырысты. 9 ғасырдың бірінші жартысына жататын бірнеше мемлекеттік қызметкерлер мен басқа да Византиялық лауазымды адамдардың мөрлері Византия әскерлерінің қалада болғанын дәлелдейді. 969 жылы император Никефор II Фокас акропольдегі және қаланың бір бөлігіндегі бекіністерді қайта салды. Бұл болгарлардың күшін біртіндеп әлсіретіп, Византияның бұл аймақтағы ықпалын күшейтуге көмектесті. 1077 жылы епископ Василий Карцимопулос қала ішіндегі қорғаныстың бір бөлігін қайта салды. Араб географы Әл Идриси куәлігі бойынша қала қайтадан гүлдене бастады, ол оны 1150 жыл шамасында бизнес және шарап өндірісінің орталығы ретінде атады. Төртінші крест жорығынан кейін франктармен қысқа уақытқа басып алғаннан кейін және 1204 жылы Константинопольді басып алғаннан кейін, қаланы сербтер басып алды. Дегенмен, ол ежегі Via Egnatia жолындағы маңызды бекініс болып қала берді; 1354 жылы Византия тағына талапкер Матей Кантакузен сербтермен осы жерде тұтқынға алынды. Қала белгісіз уақытта тастап кетелінді. 1540 жылдары француз саяхатшысы Пьер Белон бұл аймаққа келгенде тек қираған орындар ғана қалды, оларды түріктер карьер ретінде пайдаланды. Қаланың аты сақталды – алдымен жақын жатқан жазықтағы түрік ауылы Philibedjik (Filibecik, түрік тілінде «Кішкентай Филибе»), ол кейін жойылды, содан кейін таулардағы грек ауылында.

The city reappears in the sources during the Liberators' civil war (43–42 BC) that followed the assassination of Julius Caesar in 44 BC. Caesar's heirs Mark Antony and Octavian confronted the forces of the assassins Marcus Junius Brutus and Gaius Cassius Longinus at the Battle of Philippi on the plain to the west of the city during October in 42 BC. Antony and Octavian won this final battle against the partisans of the Republic. They released some of their veteran soldiers, probably from Legion XXVIII, to colonize the city, which was refounded as Colonia Victrix Philippensium. From 30 BC Octavian established his control of the Roman state, becoming Roman emperor from 27 BC. He reorganized the colony and established more settlers there, veterans (possibly from the Praetorian Guard) and other Italians. The city was renamed Colonia Iulia Philippensis, On the basis of the Acts of the Apostles and the letter to the Philippians, early Christians concluded that Paul had founded their community. Accompanied by Silas, by Timothy and possibly by Luke (the author of the Acts of the Apostles), Paul is believed to have preached for the first time on European soil in Philippi, leading to the conversion and baptism of the purple merchant, Lydia of Thyatira. According to the New Testament, Paul visited the city on two other occasions, in 56 and 57. The Epistle to the Philippians dates from around 61–62 and is generally assumed to show the immediate effects of Paul's instruction. The development of Christianity in Philippi is indicated by a letter from Polycarp of Smyrna addressed to the community in Philippi around AD 160 and by funerary inscriptions. The first church described in the city is a small building that was probably originally a small prayer house. This Basilica of Paul, identified by a mosaic inscription on the pavement, is dated around 343 from a mention by the bishop Porphyrios, who attended the Council of Serdica that year. Despite Philippi having one of the oldest congregations in Europe, attestation of a bishopric dates only from the 4th century. The prosperity of the city in the 5th and 6th centuries was attributed to Paul and to his ministry. As in other cities, many new ecclesiastical buildings were constructed at this time. Seven different churches were built in Philippi between the mid 4th century and the end of the 6th, some of which competed in size and decoration with the most beautiful buildings in Thessalonica, or with those of Constantinople. The relationship of the plan and of the architectural decoration of Basilica B with Hagia Sophia and with Saint Irene in Constantinople accorded a privileged place to this church in the history of early Christian art. The complex cathedral which took the place of the Basilica of Paul at the end of the 5th century, constructed around an octagonal church, also rivaled the churches of Constantinople. In the same age, the Empire rebuilt the fortifications of the city to better defend against growing instability in the Balkans. In 473 Ostrogothic troops of Theodoric Strabo besieged the city; they failed to take it but burned down the surrounding villages. Already weakened by the Slavic invasions at the end of the 6th century – which ruined the agrarian economy of Macedonia – and probably also by the Plague of Justinian in 547, the city was almost totally destroyed by an earthquake around 619, from which it never recovered. There was a small amount of activity there in the 7th century, but the city was now hardly more than a village. The Byzantine Empire possibly maintained a garrison there, but in 838 the Bulgarians under kavhan Isbul took the city and celebrated their victory with a monumental inscription on the stylobate in Basilica B, now partially in ruins. The site of Philippi was so strategically sound that the Byzantines attempted to recapture it around 850. Several seals of civil servants and other Byzantine officials, dated to the first half of the 9th century, prove the presence of Byzantine armies in the city. Around 969, Emperor Nicephorus II Phocas rebuilt the fortifications on the acropolis and in part of the city. These gradually helped to weaken Bulgar power and to strengthen the Byzantine presence in the area. In 1077 Bishop Basil Kartzimopoulos rebuilt part of the defenses inside the city. The city began to prosper once more, as witnessed by the Arab geographer Al Idrisi, who mentions it as a centre of business and wine production around 1150. After a brief occupation by the Franks after the Fourth Crusade and the capture of Constantinople in 1204, the city was captured by the Serbs. Still, it remained a notable fortification on the route of the ancient Via Egnatia; in 1354, the pretender to the Byzantine throne, Matthew Cantacuzenus, was captured there by the Serbs. The city was abandoned at an unknown date. When the French traveller Pierre Belon visited the area in the 1540s there remained nothing but ruins, used by the Turks as a quarry. The name of the city survived – at first in a Turkish village on the nearby plain, Philibedjik (Filibecik, "Little Filibe" in Turkish), which has since disappeared, and then in a Greek village in the mountains.

Елді мекенді археологиялық қазбалау

Бұл жерді ертедегі саяхатшылар қысқаша атап өткенімен, 1856 жылы жасалған сапар негізінде алғашқы қазіргі заманғы археологиялық сипаттаманы 1860 жылы Жорж Перро жариялады. Одан кейін 1861 жылы археолог Леон Хьюзи мен архитектор Оноре Доме бастаған француздық Македония археологиялық миссиясы кең ауқымды зерттеулер жүргізді. Афина француз мектебінің қазба жұмыстары 1914 жылдың жазында басталды, Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан тоқтатылып, 1920 жылы қайта жаңғыртылды және 1937 жылға дейін жалғасты. Осы кезеңде грек театры, форум, А және В базиликалары, моншалар және қабырғалар қазылып шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін грек археологтары қайтадан бұл жерге оралды. 1958 жылдан 1978 жылға дейін Афина археологиялық қоғамы, одан кейін Грекия археологиялық қызметі және Салоника университеті епископтік ауданды және сегізбұрышты шіркеуді, ірі жеке тұрғын үйлерді, мұражайдың жанындағы жаңа базиликаны, сондай-ақ қаланың шығысындағы некропольдегі тағы екі шіркеуді ашты.