Кіріспе
Анадолиядағы ежелгі грек қаласы Аназарбус, сондай-ақ Юстинополис (Ἀναζαρβός / Ίουστινούπολις, ортағасырлық Айн Зарба; қазіргі Анаварза; عَيْنُ زَرْبَة) деп те аталады. Кейінгі Рим империясы кезеңінде ол Киликия Секунданың астанасы болды. Рим императоры Юстиниан I 527 жылы күшті жер сілкінісінен кейін қаланы қайта жарақтап берді. 1374 жылы Киликия Армениясын басып алғаннан кейін Мамлюк империясының әскерлері оны қиратты.
Anazarbus, also known as Justinopolis (Ἀναζαρβός / Ίουστινούπολις, medieval Ain Zarba; modern Anavarza; عَيْنُ زَرْبَة), was an ancient Cilician city. Under the late Roman Empire, it was the capital of Cilicia Secunda. Roman emperor Justinian I rebuilt the city in 527 after a strong earthquake hit it. It was destroyed in 1374 by the forces of the Mamluk Empire, after their conquest of Cilician Armenia.
Орналасқан жері
Ол қазіргі Түркияның Анатолия аймағында, қазіргі Чукурова (немесе классикалық Алеян жазығында) қазіргі Цейхан өзенінің (немесе классикалық Пирамус өзені) негізгі арнасынан батысқа қарай 15 шақырым жерде және оның саласы Семпас Су өзенінің жанында орналасқан. Биік, жеке тұрған қырқау акрополын құрады. Қираған құрылыстардағы кейбір қалау әрине римдікке дейінгі кезеңге жатады, бірақ Суданың оны Кардиялық Эвменнің соғыстарында қазыналы қала ретінде белгілі Кииндамен теңестіруі, Страбонның Киинданың Батыс Киликиядағы нақты орналасқан жерін көрсеткенін ескерсек, қабылданбайды.
Тарих
Судаға сәйкес, бұл жердің бастапқы атауы Цинда немесе Кинда немесе Квинда болған; кейін ол Диокесария (Διοκαισάρεια) деп аталды. Киликиядағы Кунду қаласы б.з.д. 7 ғасырда Ассирия патшасы Есархаддонға қарсы көтерілді, бірақ олардың байланысы белгісіз. Кем дегенде, Аназарбус (Ἀνάζαρβος), Аназарба (Ἀνάζαρβα) және Аназарбон (Ἀνάζαρβον) аттарымен белгілі қалалар Пирам өзені бойында б.з.д. I ғасырда болған және Таркондимот I-нің кішкентай тәуелді мемлекетінің құрамына кірген, кейіннен Римге қосылды. Қаланың аты қалай пайда болғаны туралы әртүрлі болжамдар бар. Византиялық Стефанның сөзіне қарағанда, қала жер сілкінісінен қирағаннан кейін император Нерва сенаторлық шенді Аназарбты жіберді, ол қаланы қайта тұрғызып, өзінің атын берді. Бірақ, Валезий атап өткендей, бұл ақиқатқа сай келмейді, өйткені Плинийдің заманында қала Аназарбус деп аталған. Диоскорид Аназарбустың тумасы ретінде танылады, бірақ Диоскоридтің дәуірі нақты белгісіз. Бұл қалада ақын Оппиан да өмір сүрген. Кейін қаланың аты Кесарея ад Аназарбум болды және оның Аназарбус және Кесарея деп аталатын көптеген медальдары сақталған. Киликия бөлінген кезде ол Киликия Секунда провинциясының бас қаласы болды және Метрополис атағын алды. VI ғасырдың басында Шығыс Рим императоры Юстин I тұсында қала Юстинополис немесе Иоустинуполис (Ἰουστινούπολις) деп аталды. 526 жылы болған жер сілкінісінен зардап шеккен қала Юстиниан I-ге дейін қайта тұрғызылып, Юстинианополис немесе Иоустиниануполис (Ἰουστινιανούπολις) деп аталды; бірақ ескі атауы сақталды. Кіші Армения патшасы Торос I XII ғасырдың басында оны астанасы еткен кезде қала Аназарва деп танылды. Табиғи қорғаныс күшімен және Сис өтегісіне жақын орналасқандығымен, сондай-ақ Киликия қақпаларынан шығатын үлкен жолға жақындығымен Аназарбус Шығыс Рим империясы мен ерте мұсылман басқыншылары арасындағы күресте маңызды рөл атқарды. 796 жылы Харун әл-Рашид қаланы қайта салды, ал 1097 жылдың соңында немесе 1098 жылдың басында бірінші крест жорығының әскерлері оны басып алды. Антиохия жаулап алынғаннан кейін қала Таранто графы Боэмундтың Антиохия княздығының құрамына кірді. Біраз уақыт Византия империясы мен армяндар арасында ауысып тұрды, содан кейін Киликия Армения патшалығының бір бөлігі болды. Аназарбус Киликия арқылы созылған армян бекіністерінің бірі болды. Сис (қазіргі Козан, Адана) қамалы солтүстікке, Тумлу қамалы мен Йиланкале оңтүстікке, ал Амуда және Сарвандикар бекіністері шығысқа қарай орналасқан. 1374 жылы Мысыр мамлюк империясы қаланы толығымен қиратты.
Қалдықтар
Крестоносцы, бәлкім, осы жардың ортасындағы әсерлі донжонды салуға жауапты. Қалған бекіністердің көп бөлігі, оның ішінде қабырғалар, ірі ат тұғыры пішіндес мұнаралар, жер асты бөлмелері, цистерналар және жеке тұрған құрылыстар Армян билігінің кезеңімен салынған, ол Рубенід бароны Т’орос I-нің шамамен 1111 жылы келгенімен басталды. Қорған ішінде екі армян шіркеуі және Т’орос I-нің жеңістерін тойлау үшін салған, керемет (бірақ ауыр зақымдалған) үш дәлізді шіркеу орналасқан. Шіркеудің айналасын бір кезде армян тілінде жазылған, жақсы орындалған арнау жазуы қоршап тұрған. Қазіргі төменгі қала қабырғасы кейінірек салынған. Ол көптеген қираған ғимараттарды қамтиды, олардың ішінде әдемі триумф аркасы, екі көшенің колоннадалары, гимназия және т.б. бар. Стадион мен театр қала қабырғасының оңтүстігінде орналасқан. Акрополь бекінісінің қалдықтары өте қызықты, оның ішінде тастан қазылған жолдар мен суарналар бар. Жоғарғы қалада ерекше құрылыстар жоқ. Киликияда осы орынға тең келгені жоқ, сондықтан үш әдемі су құбырының бастауын табуға тұрарлық. 2017 жылы археологтар әктастан жасалған Гигиея және Эрос құдайларының мүсінін тапты. Мүсін б.з.д. үшінші немесе төртінші ғасырға жатады деп саналады. Оның теологиялық қарсыласы, Александриялық Афанасий, De Synodis 17, 1-де Аназарбты Ναζαρβῶν деп атады. Аназарбулық Максимин Халкидон кеңесіне қатысты. VI ғасырғы Notitia Episcopatuum-да оның шақырылған шіркеулері ретінде Epiphania, Alexandria Minor, Irenopolis, Flavias, Castabala және Aegeae болғандығы көрсетілген. Рос та Аназарбусқа бағынышты болған, бірақ VI ғасырдан кейін тәуелсіздік алды, ал Мопсуэстия автокефальдық митрополия дәрежесіне көтерілді, бірақ шақырылған шіркеулері болған жоқ.
In the 4th century, one of the bishops of Anazarbus was Athanasius, a "consistent expounder of the theology of Arius." His theological opponent, Athanasius of Alexandria, in De Synodis 17, 1 refers to Anazarbus as Ναζαρβῶν. Maximin of Anazarbus attended the Council of Chalcedon. A 6th century Notitia Episcopatuum indicates that it had as suffragan sees Epiphania, Alexandria Minor, Irenopolis, Flavias, Castabala and Aegeae. Rhosus was also subject to Anazarbus, but after the 6th century was made exempt, and Mopsuestia was raised to the rank of autocephalous metropolitan see, though without suffragans.