Кіріспе

Түркиядағы ежелгі қала, ежелгі Лидия қаласы Сардис (/sɑr/dɪs/ SARdiss) немесе Сардес (/sɑr/d/iː/ SARdeess; Лидия: 𐤳𐤱𐤠𐤭, романша: Σάρδεις;) – Лидия империясының астанасы ретінде ең белгілі ежелгі қала. Лидия империясы құлағаннан кейін, ол Парсы Лидия сатрапиясының астанасы болды, содан кейін эллинистік және Византия мәдениетінің маңызды орталығына айналды. Қазіргі кезде археологиялық қазбалар жүргізіліп жатқан орын, ол Түркияның Маниса облысындағы Сарт қаласының жанында орналасқан.

Тарих

Сардис кем дегенде 3500 жыл бойы мәлім болған. Осы уақыт ішінде, ол халықаралық маңызы бар өркендеген қала мен шағын ауылдардың жиынтығы арасында ауытқып отырды.

Ерте тұрақтандыру

Сардис қаласы б.з.д. 1500 жылға дейін қоныстанған. Алайда, ертедегі қоныстың мөлшері мен сипаты белгісіз, себебі осы қабаттардың тек кішкентай сыртқы бөліктері ғана қазылған. Қоныстанудың куәлігі көбінесе Микен Грециясы және Хеттермен байланысы бар кеш қола дәуірі мен ерте темір дәуірінің керамикалық бұйымдарынан тұрады. 2011 жылға дейін ертедегі монументалды архитектура табылған жоқ. Табылған ерте керамикалық сынықтардың шашыраңқы орналасуы неолит дәуірінде де адамдар тұрған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, бұл жәділер контекстен тыс табылғандықтан, нақты қорытынды жасау қиын. Ерте қола дәуірінің зираттары Мармара көлінің жанында, 7 миль қашықтықта, кейінгі Лидия және Парсы дәуірлерінің элиталық қабірлеріне жақын жерде табылған. Парсы Сардисінің археологиялық жазбаларында көрінетін мәлімет өте аз. Қала Лидия дәуірінің қабырғаларының шегінен тысқары жерде қайта салынған болуы мүмкін, мұны Гердот сияқты авторлар Пактол өзенінің бойындағы парсы дәуірінің орталық ауданының орналасқандығы туралы айтулары арқылы дәлелдейді. Қаланың материалдық мәдениеті Лидия дәуірімен үзіліссіз жалғасқан, сондықтан стильге сүйене отырып, артефакттарды дәл мерзімдеу қиын болуы мүмкін. Бұл дәуірге қатысты ғимараттардың арасында кейінірек Артемидаға арналған храмның алғашқы нұсқасы және Зевске арналған қасиетті орын болуы мүмкін. Жазба деректері қаланың paradisoi, сондай-ақ Тиссаферн мен Кіші Кірустың салған бау-бақшалары мен аң аулау парктерімен танымал болғанын көрсетеді. Кейіннен сауда мен коммерцияның ұйымдастырылуы зор байлықтың көзі болып қала берді. Константинополь Шығыс астанасы болғаннан кейін провинцияларды астанамен байланыстыратын жаңа жол жүйесі құрылды. Сардис бұл маңызды коммуникация желілерінен алыс қалды және маңыздылығын жоғалтты. 7 ғасырдағы Византия-Сасани соғысы кезінде Сардис 615 жылы Кіші Азияға парсы шахины шабуыл жасаған қалалардың бірі болды. Византиялықтар соғысты жеңіске жетсе де, Сардиске келген зиян толыққанды түрде қалпына келтірілмеді. Сардис номиналды билігін сақтап, 295 жылы құрылған Лидия провинциясының митрополиті епископының резиденциясы болып қала берді. 10 ғасырда Константин Порфирогенит жазған Тракесион темасының қалалар тізімінде ол Эфес пен Смирнадан кейін үшінші орында тұрды. Алайда, келесі төрт ғасыр бойы Сипилумдағы Магнезия және Филадельфия провинцияларының көлеңкесінде қалды, олар аймақтағы маңыздылығын сақтап қалды.

Кейінгі тарих

Сардистің құлдырауы 600 жылдары басталды. Ол 1071 жылға дейін Византия империясының құрамында болды, содан кейін оны Селжұқ түріктері жаулап алды. 1097 жылы Византиялық генерал Джон Дукас оны қайта басып алды және 1204 жылы Константинопольді венециялықтар мен франктар алған кезде Византияның Никея империясының билігіне түсті. Алайда Византиялықтар 1261 жылы Константинопольді қайта алғаннан кейін Сардис және оның айналасындағы аймақтар Газв әмірлерінің бақылауына түсті. 1306 жылы Шардос қаласындағы қамал мен Кайстер аңғарлары оларға келісім бойынша берілді. 1402 жылы түркі-моңғол сардары Тимурдың қолға түсіруіне және жойылуы мүмкін болғанға дейін қала құлдырап кетті. 1700 жылдары бұл жерде екі ғана шағын ауыл болған. ХХ ғасырда жаңа қала салынды. "Сардис" атауы алғаш рет архаикалық дәуірдегі ақын Сапфоның шығармаларында кездеседі. Страбонның айтуынша, қаланың бастапқы атауы "Хайд" болған. Сардистегі алғашқы ірі археологиялық экспедицияны 1910–1914 жылдары Говард Кросби Батлер басқарған Принстон университетінің тобы жүргізді, олар Артемида храмын және мыңнан астам Лидия қабірлерін тауып алды. Қазба жұмыстары Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан тоқтатылды, содан кейін Түркияның Тәуелсіздік соғысы басталды, бірақ 1922 жылы қысқа уақытқа қайта басталды. Батлер қазбасынан аман қалған кейбір артефакттар Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының коллекциясына қосылды. 1958 жылы Гарвард университетінің Көркемөнер кафедрасының профессоры Г. М. А. Ханфман және Корнелл университетінің сәулет мектебінің деканы Генри Детвейлер "Сардистің археологиялық зерттеуі" деп аталатын жаңа экспедицияны құрды. Ханфман қала мен аймақта кеңінен қазба жұмыстарын жүргізді, ірі римдік монша-гимназия кешенін, синагоганы, соңғы римдік үйлер мен дүкендерді, электронды таза алтын мен күміске өңдеуге арналған Лидияның өнеркәсіптік аймағын, Лидияның қоныстанған аймақтарын және Бинтепедегі обалы қабірлерді қазып, қалпына келтірді. 1960 жылдары Сардистегі еврей қауымының жергілікті маңызын тану қаланың солтүстік-батыс бөлігіндегі маңызды жиналыс залын анықтау арқылы айтарлықтай расталды, қазір ол Сардис синагогасы деп аталады. Бұл жерде жазулар, меноралар мен түрлі бұйымдар орнатылған. Сонымен қатар, көршілес тұрғын үйлер мен сауда орындарында жүргізілген қазба жұмыстары еврейлердің өмір сүргенін дәлелдейтін қосымша дәлелдерді анықтады. 1976 жылдан 2007 жылға дейін Берклидегі Калифорния университетінің классика кафедрасының профессоры Кроуфорд Гринвольт кішісінің басшылығымен қазба жұмыстары жалғасты. 2008 жылдан бері қазба жұмыстары Висконсин университетінің профессоры Николас Кахиллдің басшылығымен жүргізіліп келеді. Сардистің маңызды табылғандарының кейбіреулері Манисаның археологиялық мұражайында сақталады, оның ішінде соңғы римдік мозаикалар мен мүсіндер, б.з.д. VI ғасырының ортасынан шыққан қасқыр, және түрлі кезеңдерге жататын керамикалық бұйымдар.