Көне Ликия: Анатолия тарихындағы бір аймақ

Кіріспе

Анатолияның ежелгі геосаяси аймағы (Түркия)

Ликия (Ликий тілінде: 𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊖 Trm̃mis; грек тілінде: Λυκία, Lykia; Ликия) – Анатолиядағы б.з.д. 15-14 ғасырлардан (Лукка ретінде) б.з.д. 546 жылға дейінгі тарихи аймақ. Қазіргі Түркияның Анталия және Мугла провинцияларында, сондай-ақ Бурдур провинциясының ішкі аймақтарында Жерорта теңізімен шектесетін жерде орналасқан. Бұл аймақ ежелгі Египет пен Хетт империясының қола дәуіріндегі жазбаларында тарихи маңызын алды. Ликияда лувик тілдерінде сөйлейтін халықтар қоныстанды. Ликия Ахеменид империясына еріксіз қосылғаннан кейін, темір дәуірінде ликий тіліндегі жазулар тасқа мөр басыла бастады. Осы кезде (б.з.д. 546 ж.) лувий тілінде сөйлейтін халықтар ығыстырылып, ликияға парсы тілінде сөйлейтін адамдар көшіп келді. Ликиядағы қалалардың көптегені б.з.д. 5 ғасырдан бастап, римдік кезеңге дейін дамыған сәулетімен байлығымен көзге түсті. Ликия парсы соғыстарында парсылардың жағында күресті, бірақ гректер Ахеменид империясын жеңгеннен кейін, уақытында тәуелсіздікке ие болды. Афина империясына қысқа ғана мүше болғаннан кейін, ол бөлініп, тәуелсіздік алды (Афинамен жасалған келісімде әдеттегі бөлінбеу шарты болмады), қайтадан парсылардың билігіне көшті, көтеріліс жасады, Карияның Мавзолосы тарапынан бағындырылды, парсыларға қайта оралды, және соңында парсыларды Александр Македонский жеңгеннен кейін македондықтардың ықпалына іледі. Грек тілінде сөйлейтін адамдардың көптеп келуі және ликий тілінде сөйлейтін халықтың азаюына байланысты, Ликия македондықтар кезінде тез эллинизацияланды, ликий тілі жазулар мен монеталардан жоғалып кетті. 188 жылы Антиох III Ұлыны жеңгеннен кейін, Рим Республикасы Ликияны 20 жылға Родосқа берді, ал 168 жылы қайтарып алды. Рим Республикасының соңғы кезеңінде Ликия римдік қорғаушылық астында еркіндікке ие болды. Римдіктер 168 жылы Ликия Лигасы арқылы өзін-өзі басқару құқығын ресми түрде бекітті. Бұл жергілікті үкімет республикалық принциптерге негізделген ерте федерация болды; олар кейіннен АҚШ Конституциясын жасаушылардың назарына ілігіп, олардың ой-пікірлеріне әсер етті. Ликия өзін-өзі басқарса да, ол егеменді мемлекет емес еді және кариялықтардан жеңілгеннен бері солай болып келді. 43 жылы Рим императоры Клавдий лиганы таратып, Ликия провинциялық мәртебемен Рим империясына қосылды. Ол Шығыс немесе Византия империясының епархиясына айналды, тіпті 2-мыңжылдықтың басында түрік тілді қауымдар қосылғаннан кейін де грек тілінде сөйлеуді жалғастырды. 15 ғасырда Византия империясы құлағаннан кейін Ликия Осман империясының құрамына кірді, ал Осман империясы таратылғаннан кейін Түрік Республикасына мұрагерлік етті.

Lycia (Lycian: 𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊖 Trm̃mis; Λυκία, Lykia; Likya) was a historical region in Anatolia from 15–14th centuries BC (as Lukka) to 546 BC. It bordered the Mediterranean Sea in what is today the provinces of Antalya and Muğla in Turkey as well some inland parts of Burdur Province. The region was known to history from the Late Bronze Age records of ancient Egypt and the Hittite Empire. Lycia was populated by speakers of Luwic languages. Written records began to be inscribed in stone in the Lycian language after Lycia's involuntary incorporation into the Achaemenid Empire in the Iron Age. At that time (546 BC) the Luwian speakers were displaced as Lycia received an influx of Persian speakers. The many cities in Lycia were wealthy as shown by their elaborate architecture starting at least from the 5th century BC and extending to the Roman period. Lycia fought for the Persians in the Persian Wars, but on the defeat of the Achaemenid Empire by the Greeks, it became intermittently a free agent. After a brief membership in the Athenian Empire, it seceded and became independent (its treaty with Athens had omitted the usual non secession clause), was under the Persians again, revolted again, was conquered by Mausolus of Caria, returned to the Persians, and finally fell under Macedonian hegemony upon the defeat of the Persians by Alexander the Great. Due to the influx of Greek speakers and the sparsity of the remaining Lycian speakers, Lycia was rapidly Hellenized under the Macedonians, and the Lycian language disappeared from inscriptions and coinage. On defeating Antiochus III the Great in 188 BC, the Roman Republic gave Lycia to Rhodes for 20 years, taking it back in 168 BC. In these latter stages of the Roman Republic, Lycia came to enjoy freedom as a Roman protectorate. The Romans validated home rule officially under the Lycian League in 168 BC. This native government was an early federation with republican principles; these later came to the attention of the framers of the United States Constitution, influencing their thoughts. Despite home rule, Lycia was not a sovereign state and had not been since its defeat by the Carians. In 43 AD the Roman emperor Claudius dissolved the league, and Lycia was incorporated into the Roman Empire with provincial status. It became an eparchy of the Eastern, or Byzantine Empire, continuing to speak Greek even after being joined by communities of Turkish language speakers in the early 2nd millennium. After the fall of the Byzantine Empire in the 15th century, Lycia was under the Ottoman Empire, and was inherited by the Turkish Republic on the Dissolution of the Ottoman Empire.

География

Ликияның шекарасы уақыт өте келе өзгерді, бірақ оның орталық бөлігі Түркияның оңтүстік-батысындағы Теке түбегін қамтыды. Бұл түбек оңтүстікке қарай Жерорта теңізіне қарай ұзарады, батысында Фетхие шығанағымен, ал шығысында Анталия шығанағымен шектеседі. Ликия қазіргі Анталия облысының ең батыс бөлігін, Мугла облысының ең шығыс бөлігін және Бурдур облысының ең оңтүстік бөлігін құрады. Көне заманда оны қоршаған аудандар батыстан шығысқа қарай Кария, Писидия және Памфилия болды. Олардың барлығы да көне дәуірге жатады және әрқайсысы өз анатолия тілінде сөйлеген. Теке түбегінің аты Анталия облысының бұрынғы атауынан шыққан, ол аймаққа қоныстанған түрік тайпасының құрметіне Теке облысы деп аталған.

Физикалық география

Төрт жота солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып, Тавр тауларының батыс шетін құрайды. Төрт жотаның батысында Бончук Даглари, яки "Бончук таулары" орналасқан. Олар шамамен Бурдурдың Алтыньяласынан оңтүстік-батысқа қарай, Фетхие қаласының солтүстігіндегі Оренге дейін созылады. Бұл салыстырмалы түрде төменгі жота, биіктігі шамамен ... дейді. Оның батысында Даламан Чайи ("Даламан өзені"), ежелгі Инд өзені, Кария мен Ликияның арасындағы дәстүрлі шекара орналасқан. Өзен қазіргі Даламан қаласының батысында Жерорта теңізіне құяды. Ағысының бойында төрт бөгет салынған, бастауы Денизли провинциясындағы Сарықавақ маңында. Шығысқа қарайғы келесі жота – Ақдағлари, "Ақ таулар", ұзындығы шамамен ..., ең биік нүктесі – Уюлуктепе, "Уюлук шыңы". Оның батыс беткейінен Есен Чайи, "Эсен өзені", ежелгі Ксантос, Ликиялық Арньна бастау алады, оңтүстікке қарай ағып, Патарадағы бірнеше шақырымдық жағажайды кесіп өтеді. Ксантос аңғары Ликияның династиялық дәуірінде Треммис деп аталған ел, оның халқы Термилалар немесе Тремилалар, ал грек Ликиясының монеталарында Крагостар: Кр немесе Ксан Кр. Чарльз Феллоус осы аймаққа және одан батысқа қарайғы Ликия жерлеріне батыс Ликия деген ат берген. Келесі шығысқа қарайғы жота – Бейдағлари, "Бей таулары", ең биік нүктесі – Кизларсевриси, Теке түбегінің ең биік нүктесі. Бұл, әрине, ежелгі Масицит таулары. Бейдағлари мен Ақдағлари арасында ежелгі Милияс орналасқан Елмали таулы жазығы бар. Елмали қаласының биіктігі, яғни "Apple Town" ("Алма қаласы"), аймақтағы жеміс ағаштарының көптігіне байланысты, төменгі аңғардың ең биік бөлігін құрайды. Феллоус бұл аңғарды Орталық Ликия деп есептеген. Ақчай, немесе "Ақ өзен", ежелгі Эдеса, суды тау беткейлерінен жазыққа жеткізіп, қаланың төменгі жағындағы екі көлге – Карагөл мен Авлангөлге жинаған. Қазіргі уақытта екі көл де құрғап қалған, сулары ағаштарды суару жүйелері арқылы тұрақты түрде жиналады. Эдеса бұрын шығысқа қарай жарық арқылы жазықты құйған, бірақ қазір сол бағытты қамтитын құбырлар арқылы ағып, Ариканда мен Арифтің су көздеріне құяды. Ежелгі уақытта кесілген кейбір самырсын ормандарын қалпына келтіруге әрекеттер жасалып жатыр. Ең шығыс жотасы Теке түбегінің шығыс жағалауы бойында созылып, әдетте Тахтали Даглари, "Тахтали таулары" деп аталады. Олардың ең биік нүктесі – Тахтали Даг, биіктігі ..., гректер бұл жерді ежелгі гректердегі Олимп тауының есімімен "Олимп тауы" деп атаған. Бұл таулар шығыс Ликия деп аталатын тік жартасты жағалауды құрайды. Оның көп бөлігі Олимпос Бейдағлари паркі ретінде сақталған. Парк ішінде, Олимп тауының беткейінде, Сиралидің үстінде U пішіндес Янартас орналасқан, одан табиғи түрде тау жыныстары арқылы төменнен шығатын метан газы мәңгілік жалынды күзетеді. Бұл жерде ежелгі Химера тауы орналасқан. Байдағлари мен Тахталидағлари арасындағы тар аңғар арқылы Алакир Чай ("Алакир өзені"), ежелгі Лимира, оңтүстікке қарай ағып, Күмлүджа қаласының ортасынан өтетін D400 тас жолының астындағы кең аңғардан шығып, Жерорта теңізіне құяды. Бұл конфигурация толығымен заманауи. Өзеннің жоғарғы ағысы Алакыр бөгетінің артында қала көлеміндегі су қоймасын құру үшін тоқтатылған. Су қоймасының төменгі жағында суармалы жерлерді аралап өтетін бірнеше шағын арналар кездеседі. Кең арна бұрынғы өзеннің көлемін көрсетеді. Су қоймасынан жоғары ағыста өзен Байдағларидың беткейінен ағып, өзгермеген жартасты аңғарда жатыр. Анталияға дейінгі ежелгі жол аңғардан және тар аңғардан өтеді, өйткені жағалаудың өзі қайықпен ғана өтіледі. Бұл аңғарда ежелгі Солимус, солимдер мекендеген.

Four ridges extend from northeast to southwest, roughly, forming the western extremity of the Taurus Mountains. Furthest west of the four are Boncuk Dağlari, or 'the Boncuk Mountains', extending from about Altinyayla, Burdur, southwest to about Oren north of Fethiye. This is a fairly low range peaking at about To the west of it the steep gorges of Dalaman Çayi ('the Dalaman River'), the ancient Indus, formed the traditional border between Caria and Lycia. The stream, long, enters the Mediterranean to the west of modern day Dalaman. Upstream it is dammed in four places, after an origin in the vicinity of Sarikavak in Denizli Province. The next ridge to the east is Akdağlari, 'the White Mountains', about long, with a high point at Uyluktepe, "Uyluk Peak", of This massif may have been ancient Mount Cragus. Along its western side flows Eşen Çayi, "the Esen River", anciently the Xanthos, Lycian Arñna, originating in the Boncuk Mountains, flowing south, and transecting the several mile long beach at Patara. The Xanthos Valley was the country called Tŗmmis in dynastic Lycia, from which the people were the Termilae or Tremilae, or Kragos in the coin inscriptions of Greek Lycia: Kr or Ksan Kr. The name of western Lycia was given by Charles Fellows to it and points of Lycia west of it. The next ridge to the east, Beydağlari, 'the Bey Mountains', peaks at Kizlarsevrisi, , the highest point of the Teke Peninsula. It is most likely the ancient Masicytus range. Between Beydağlari and Akdağlari is an upland plateau, Elmali, where ancient Milyas was located. The elevation of the town of Elmali, which means 'Apple Town,' from the density of fruit bearing groves in the region, is , which is the highest part of the valley below it. Fellows considered the valley to be central Lycia. The Akçay, or 'White River', the ancient Aedesa, brought water from the slopes to the plain, where it pooled in two lakes below the town, Karagöl and Avlangöl. Currently the two lakes are dry, the waters being captured on an ongoing basis by irrigation systems for the trees. The Aedesa once drained the plain through a chasm to the east, but now flows entirely through pipelines covering the same route, but emptying into the water supplies of Arycanda and Arif. An effort has been made to restore some of the cedar forests cleared in antiquity. The easternmost ridge extends along the east coast of the Teke Peninsula, and is called, generally, Tahtali Dağlari, "The Tahtali Mountains." The high point within them is Tahtali Dağ, elevation , dubbed "Mount Olympus" in antiquity by the Greeks, remembering Mount Olympus in Greece. These mountains create a rugged coastline called by Fellows eastern Lycia. Much of it has been reserved as Olimpos Beydağlari Parki. Within the park on the slopes of Mount Olympus is a U shaped outcrop, Yanartaş, above Cirali, from which methane gas, naturally perpetually escaping from below through the rocks, feeds eternal flames. This is the location of ancient Mount Chimaera. Through the cul de sac between Baydağlari and Tahtalidağlari, the Alakir Çay ('Alakir River'), the ancient Limyra, flows to the south trickling from the broad valley under superhighway D400 near downtown Kumluca across a barrier beach into the Mediterranean. This configuration is entirely modern. Upstream the river is impounded behind Alakir Dam to form an urban size reservoir. Below the reservoir a braided stream alternates with a single, small channel flowing through irrigated land. The wide bed gives an indication of the former size of the river. Upstream from the reservoir the stream lies in an unaltered gorge, flowing from the slopes of Baydağlari. The ancient route to Antalya goes up the valley and over the cul de sac, as the coast itself is impassible except by boat. The valley was the seat of ancient Solymus, home of the Solymi.

Демография

Ликия Памфилияның кеңінен қарастырылатын аймағында кем дегенде 381 ежелгі елді мекен бар, олардың көп бөлігі Ликияда орналасқан. Бұл елді мекендер жағалау бойындағы қорғанышпен жабдықталған шағын шығанақтарда немесе тау тізбектерінің беткейлерінде және төбелерінде орналасқан. Көбінесе оларға қол жеткізу қиын, бұл ежелгі заманда қорғаныш мүмкіндігін берген. Сонымен қатар, құмды-қиырлы жағалау жақсы қорғалған порттарға ыңғайлы болды, сол порттардан Ликиялық қарақшылардың кемелері қиын кезеңдерде теңізге шықты. Ежелгі Ликияның маңызды қалалары Ксант, Патара, Мира, Пинара, Тлос және Олимп (әрқайсысы Ликия Лигасында үш дауысқа ие) және Фазелис болды. Телмессос және Крия сияқты қалалар классикалық авторлардың еңбектерінде кейде Кариялық, ал кейде Ликиялық деп көрсетілген.

Өзге ерекшеліктері мен қызықты жерлері

Б.з.д. 2-ғасырдағы «Эротес» диалогы Ликия қалаларын «ескерткіштерінен гөрі тарихымен қызықтырақ деп тапса да, олар бұрынғы шашу-шуағын мүлдем жоғалтқан», ликиялықтардың көптеген қалдықтары бүгінде де көрініп тұр. Осы қалдықтардың ішінде шатқалдардың беткейіне қашалған ерекше тас қабірлер де бар. Лондондағы Британ мұражайы Ликия өнертақымыларының ең жақсы коллекцияларының бірін сақтайды. Грек дәуірінде Лето құдайы мен оның егіз балалары Аполлон мен Артемидаға табынудың маңызды орталығы болған Летон және оған жақын орналасқан Ликияның ежелгі астанасы Ксант – ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Түркиядағы алғашқы белгіленген ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жолы – Ликия жолы – аймақтың жағалауының бір бөлігімен өтеді. Бұл жолдың құрылуы британдық-түрік әйелі Кейт Клоудың жеке бастамасы болды. Оның мақсаты – халқы азайып бара жатқан тау ауылдарындағы тұрақты туризмді қолдау. Көбінесе наурыз-маусым және қыркүйек-қараша айларында жүрілетіндіктен, ол туристік маусымды ұзартады. Түркияның Мәдениет және туризм министрлігі Ликия жағалауын Түрік Ривьерасы немесе Фируза жағалауының бір бөлігі ретінде насистеп жүр, бірақ оның ең маңызды бөлігі Бодрумға жақын батыста орналасқан. Бұл жағалауда шатқалдардың түбінде тасты немесе құмды жағажайлар мен яхта жасау өнеркәсібіне қызмет ететін қорғалған шығанақтардағы елді мекендер бар.

Ежелгі тіл

Ликияның түпкі тұрғындары ликия тілінде сөйлеген, анатолия тілдерінің лувиялық тармағына жататын, индоевропа тілдер отбасының кіші тобы. Ликия тілі шамамен б.з.д. 500 жылдан б.з.д. 300 жылға дейін ғана қолданылған, және Родос аралының грек әліпбиінен жасалған ерекше әліпбиде жазылған. Алайда, лувия тілдері б.з.д. 2 мыңжылдықта Анатолияда пайда болған. Сол кезде бұл ел Лукка деп аталған, және кейде Хеттердің билігінде болған. Мүмкін, бұл жазудың қолданылуындағы үзіліс болуы керек. Б.з.д. 535 жылы, ликия тіліндегі алғашқы жазбалар пайда болғанға дейін, Ахеменидтер империясы Ликияны жаулап алды. Ксантос халқының саны қырылып, қарсылық көрсеткеніне қарамастан, Ликия Парсы империясының құрамына енді. Ликия әріптері бар алғашқы монеталар 500 жылдан кейін пайда болды. Ликия парсылар құрған монархия кезінде гүлденді. Кейін ликиялықтар тасқа ескерткіш, тарихи және үкіметтік жазуларды қашап, өте көп мәтін жазды. Тіл туралы біліміміздің жетілмеуіне байланысты, олардың барлығын әлі толыққанды түсіну мүмкін емес. Бұл кезең "династиялық кезең" деп аталады. Егер үкімет қандай да бір федеративтік демократия болса, оны растайтын дәлел жоқ, өйткені "династиялық" термині олай емес екенін көрсетеді. Ликияда бірнеше ғасыр бойы Дорий гректерінің шағын анклавы болды, ал Родос сол кезде негізінен Дорийлермен қоныстанды. Парсылардың гректерден жеңіліске ұшырағаннан кейін Ликияда гректердің қоныстануы жеделдеді. Осы кезеңде ликия тіліндегі жазбалар азайды, ал грек тіліндегі жазбалар көбейді. Ликияның грек тіліне толық сіңуі 4 ғасырда болды, одан кейін Ликия Ұлы Александр мен оның Македониялық серіктерінің билігіне көшті. Ликия тіліндегі соңғы жазба қай екендігі туралы әлі келісім жоқ, бірақ б.з.д. 300 жылдан кейінгі жазбалар табылған жоқ. Кейіннен ликиялықтар Рим Республикасының қарауына өтті, бұл оларға өздерінің тілінде, яғни грек тілінде, өзін-өзі басқаруға мүмкіндік берді. Ликия Рим империясының вассал мемлекеті ретінде Теодосий I қайтыс болғаннан кейін соңғы бөлініске дейін өмір сүрді, сол кезде ол Аркадий басқаратын Византия империясының бір бөлігіне айналды. Византияның құлауынан кейін, 15 ғасырда Ликия Осман империясының бақылауына көшті, одан кейін Түріктердің осы аймаққа қоныстануы жүрді. Түрік және грек қоныстары қатар өмір сүрді, әрқайсысы өз тілінде сөйледі. 1923 жылы Түрік Республикасы құрылған кезде Грекиямен шекараны түпкілікті реттеу кезінде Анатолиядағы барлық грек тілінде сөйлейтін анклавтар Грекиядағы түрік тілінде сөйлейтін адамдармен алмастырылды. Түріктер бұрынғы жылдары Грекия мен Арменияға қарсы соғыста жеңіске жетіп, Анатолия жағалауы грек немесе түрік болады деген мәселені шешті. Лозанна шартының (1923) мақсаты - бір елдің ірі тұрғындары екінші елде қалмайтындай шекараны анықтау болды. Кейбір халықтарды көшіру шаралары күшіне енгізілді. Бұрынғы грек ауылдары Ликияда қазіргі таңда қираған қалалар ретінде сақталған.

The eponymous inhabitants of Lycia, the Lycians, spoke Lycian, a member of the Luwian branch of the Anatolian languages, a subfamily of the Indo European family. Lycian has been attested only between about 500 BC and no later than 300 BC, in a unique alphabet devised for the purpose from the Greek alphabet of Rhodes. However, the Luwian languages originated in Anatolia during the 2nd millennium BC. The country was known by the name of Lukka then, and was sometimes under Hittite rule. The gap must be a gap in the use of writing. At about 535 BC, before the first appearance of attested Lycian, the Achaemenid Empire overran Lycia. Despite its resistance, because of which the population of Xanthos was decimated, Lycia became part of the Persian Empire. The first coins with Lycian letters on them appeared not long before 500 BC. Lycia prospered under a monarchy set up by the Persians. Subsequently, the Lycians were verbose in stone, carving memorial, historical and governmental inscriptions. Not all of these can yet be entirely understood, due to remaining ignorance of the language. The term "dynastic period" is used. If the government was any sort of federal democracy, there is no evidence of it, as the term "dynastic" suggests. Lycia hosted a small enclave of Dorian Greeks for some centuries and Rhodes was mainly inhabited by Dorians at the time. After the defeat of the Persians by the Greeks, Lycia became open to further Greek settlement. During this period, inscriptions in Lycian diminished, while those in Greek multiplied. Complete assimilation to Greek occurred sometime in the 4th century, after Lycia had come under the control of Alexander the Great and his fellow Macedonians. There is no agreement yet on which inscription in the Lycian language is the very last, but nothing dated after the year 300 BC has yet been found. Subsequently, the Lycians were vassalized by the Roman Republic, which allowed the Lycians home rule under their own language, which at that point was Greek. Lycia continued to exist as a vassal state under the Roman Empire until its final division after the death of Theodosius I at which point it became a part of the Byzantine Empire under Arcadius. After the fall of the Byzantines in the 15th century, Lycia fell under the control of the Ottoman Empire; Turkish colonization of the area soon followed. Turkish and Greek settlements existed side by side, each speaking their own language. All Greek speaking enclaves in Anatolia were exchanged for Turkish speakers in Greece during the final settlement of the border with Greece at the beginning of the Turkish Republic in 1923. The Turks had won wars against both Greece and Armenia in the preceding few years, settling the issue of whether the coast of Anatolia was going to be Greek or Turkish. The intent of the Treaty of Lausanne (1923) was to define borders that would not leave substantial populations of one country in another. Some population transfers were enforced. Former Greek villages still stand as ghost towns in Lycia.

Қола дәуірі

Кейінгі қола дәуірінде Ликия хетт және ежегіт египет жазбаларында белгілі Лұкка жерлерінің бір бөлігі болды. Лұкка және Ликия топонимдері, сондай-ақ көптеген Лұкка және Ликия елді мекендерінің аттары туыс деп есептеледі. Лұкка жерлері ешқашан біртұтас патшалық құрмаған, оның орнына таратылған саяси құрылымға ие болды. Лұкка халқының археологиялық қалдықтары сирек кездеседі. Лұкка халқының қарама-қайшылығымен әйгілі болды, хетт және египет жазбалары оларды қарақшылар, көтерілісшілер және теңіз тонаушылары ретінде сипаттайды. Лұкка халқы Асуа конфедерациясының құрамында хетттерге қарсы күресті, кейін хетттер үшін Кадеш шайқасында шайқасты және қазіргі ғалымдар теңіз халықтары деп атайтын топтардың ішінде тізімделген.

Ұлы Кирдің иеленуі (б.з.д.

Геродот өз замандастарының оқиғаларын, әсіресе туған жеріне қатысты оқиғаларды, сенімдірек баяндайды. Кіші Азияны ирандық тайпалар жаулап алды, бірінші скифтер, содан кейін мидиялықтар. Екіншілері парсыларға жеңіліп, олардың құрамына қосылды, ал олардың жерлері жаңа парсы империясына енді. Ахеменидтер әулетінің негізін қалаушы Ұлы Кир Анатолияны толық басып алуды жоспарлады, бұл оның батысқа қарайғы әрекеттеріне кіріспе болды. Ол осы міндетті мидиялық генерал Харпагосқа тапсырды, ол Анатолияның түрлі мемлекеттерін бірігісінен кейін бірімен бағындырды – кейбіреулерін ерікті түрде мойынсұнуға көндірді, ал қалғандарын әскери күшпен жаулады. 546 ж.б.д. Анатолияның оңтүстік жағалауына келген Харпагостың әскері кариялықтармен және олардың жақын грек көршілерімен, сондай-ақ бейбіт түрде бағынған шетелдік халықтармен кездесті. Ксанф сағасында ксантиялық гректердің әскері оларға қарсы шықты, көп санда болғанына қарамастан, ерлікпен шайқасты. Олар қамалға шегініп, барлық мүлкін, жақындарын және құлдарын бір ғимаратқа жинап, өртеді. Содан кейін, берілмеуге ант бергеннен кейін, парсылармен күресіп шейіт болды, бұл кейінгі ұрпақтарда Термопила шайқасында спарталықтардың көрсеткен батылдығының үлгісі болды. Археологиялық зерттеулер б.з.д. VI ғасырының ортасында Ксанф акрополісінде ірі өрт болғанын көрсетеді, бірақ Антони Киннің айтуынша, бұл өртті Геродот сипаттаған оқиғамен байланыстыру мүмкін емес. Бұл басқа өрт болуы мүмкін. Геродоттың айтуынша, каундықтар да осыған ұқсас жолмен әрекет еткен. Егер Ликия мемлекеттерінің бірі күш біріктіруге тырысқан болса, Грецияда 50 жылдан кейін болғандай, мұндай әрекет туралы ешқандай мәлімет жоқ, бұл орталық үкімет болмағанын көрсетеді. Әрбір ел өз тағдырын жеке күтті. Геродот сонымен қатар 80 ксантиялық отбасы сол кезде алыс жерде болғанын, мүмкін, альпілік жазғы жайылымдарында мал өріп жүргенін (бұл тек болжам) бірақ, олар осы жерді қайта қоныстандыруға көмектескенін айтады немесе меңзейді. Дегенмен, ол өзінің замандастарының ксантиялықтарының көп бөлігі ксантиялық емес адамдардың ұрпақтары екенін хабарлайды. Ксанфтың қайта қоныстанғанын түсіндіру үшін Кин Геродоттың «қазір өздерін ксантиялықтар деп есептейтін ликиялықтар» деген сөзін басқа ликиялықтармен (ирандықтар немесе басқа шетелдіктер емес) толтырылғанын түсіндіреді. Геродот Ликияның қалған бөлігі туралы ештеңе айтпады; бәлкім, олар одан әрі ешқандай кедергісіз бағынып бергендіктен. Ликия тығыз қоныстанған және парсы сатрапиясы ретінде гүлденді; сонымен қатар, олар негізінен ликия тілінде сөйледі.

Herodotus writes more credibly of contemporaneous events, especially where they concerned his native land. Asia Minor had been partly conquered by Iranian peoples, first the Scythians, later the Medes. The latter were defeated by the Persians, who incorporated them and their lands into the new Persian Empire. Cyrus the Great, founder of the Achaemenid dynasty, resolved to complete the conquest of Anatolia as a prelude to operations further west, to be carried out by his successors. He assigned the task to Harpagus, a Median general, who proceeded to subdue the various states of Anatolia, one by one, some by convincing them to submit, others through military action. Arriving at the southern coast of Anatolia in 546 BC, the army of Harpagus encountered no problem with the Carians and their immediate Greek neighbors and alien populations, who submitted peacefully. In the Xanthos Valley an army of Xanthian Greeks sallied out to meet them, fighting determinedly, although vastly outnumbered. Driven into the citadel, they collected all their property, dependents and slaves into a central building, and burned them up. Then, after taking an oath not to surrender, they died to a man fighting the Persians, foreshadowing and perhaps setting an example for Spartan conduct at the Battle of Thermopylae a few generations later. Archaeological evidence indicates there was a major fire on the acropolis of Xanthos in the mid 6th century BC but, as Antony Keen points out, there is no way to connect that fire with the event presented by Herodotus. It might have been another fire. The Caunians, says Herodotus, followed a similar example immediately after. If there was an attempt by any of the states of Lycia to join forces, as happened in Greece 50 years later, there is no record of it, suggesting that no central government existed. Each country awaited its own fate alone. Herodotus also says or implies that 80 Xanthian families were away at the time, perhaps with the herd animals in alpine summer pastures (pure speculation), but helped repopulate the place. However, he reports, the Xanthians of his time were mainly descended from non Xanthians. Looking for any nuance that might shed light on the repopulation of Xanthos, Keen interprets Herodotus' "those Lycians who now say that they are Xanthians" to mean that Xanthos was repopulated by other Lycians (and not by Iranians or other foreigners). Herodotus said nothing of the remainder of Lycia; presumably, that is true because they submitted without further incident. Lycia was well populated and flourished as a Persian satrapy; moreover, they spoke mainly Lycian.

Харпагид теориясы

Харпагид теориясын Ксантиан обелискісін ашқан және Ксантиан мраморларын Ликиядан Британ мұражайына тасымалдауға жауапты Чарльз Феллоуз бастады. Феллоуз Ликия жазуын толық оқи алмады, тек бір жолын ғана оқыды, онда ескерткіш орнатылған адамның есімі түсініксіз болды, бірақ Ликия тілінде Арпахудың ұлы деп аталды, бұл грек тіліндегі Харпагосқа тең келді. Бұл адамның 546 жылы Ликияны жаулап алғанын есепке алған Феллоуз, Харпагостың қызметі үшін Ликияның тұрақты сатрапы болғанын болжады; сондай-ақ, бұл лауазым мұрагерлік болған, нәтижесінде Харпагидтер әулеті құрылды. Бұл теория көптеген ұрпақ бойы күдіксіз қабылданды. Ксантиан обелискісіндегі жазуларға Литоон үш тілді жазулары қосылды, ол обелискідегі есімдерге жалғасқандай болды. Феллоуз бастаған монета жазуларын зерттеу де жалғасты. Қазіргі уақытта Харпагид теориясының көп бөлігі (бірақ барлығы емес) жоққа шығарылды. Ахеменидтер тұрақты сатрапияларды пайдаланбады, себебі саяси жағдайлар тым жиі өзгерді. Жаңа жерлерді жаулап алғандар көбінесе сол жердің сатрабы болмайтын, олар басқа жаулауларға аттанатын. Парсылар мұрагерлік сатрапиялар бермейтін, сатрап – тек лауазымдық саты болды. Сонымен қатар, кедей таулы ел Кирдің ең жақсы қолбасшысына лайықты сыйлық болмас еді. Кериганың екі әкесі болды: Купрлли және Керига. Кіші Керига Купрллинің мұрагері болды. Оның ұлы, Кериганың інісі Кезига, Купрллиден бұрын қайтыс болған болуы керек. Арпаху тағы екі жазуда билік еткен ретінде тізілген, бірақ ол Купрллинің орнын баспады. Демек, ол Купрллидің қызына үйленген болуы керек және ұзақ өмір сүрген Купрллиден ертерек қайтыс болған. Соңғысы де-факто билік етуге тым қарт еді. Оның және күйеуінің қайтыс болуымен, әкесінің әкесінің атымен аталған Керига таққа отырды. Купрлли монета жазуларындағы бірінші патша ретінде белгілі болды (алдында басқа патшалар болуы мүмкін). Ол шамамен 480–440 жылдары билік етті. Харпагос туыс емес еді. Сондықтан, жаулаушы әулеттің негізін қалаушы емес, ол Харпагид емес еді. Алайда, Ликияда басқа Харпагидтерді өндірген ирандық отбасы өмір сүрді және патшаның қызына үйленуге лайықты мәртебеге ие болды. Ирандық отбасының сатраппен туыстығы бар ма, жоқ па, бұл сұраққа жауап жоқ. Геродоттың айтуынша, 1-ші сатрапия (сатрапиялар нөмірленген) Иония, Магнезия, Эолия, Кария, Ликия, Милия және Памфилиядан тұрды, олар барлығы 400 күміс таланттық салық төледі. Бұл сатрапия кейіннен таратылып, қайта құрастырылды. Киннің болжамы бойынша, Кария Ликия арқылы өтетін Патша жолына жауапты болғандықтан, Ликия мен Кария бір сатрапия болды.

The Harpagid Theory was initiated by Charles Fellows, discoverer of the Xanthian Obelisk, and person responsible for the transportation of the Xanthian Marbles from Lycia to the British Museum. Fellows could not read the Lycian inscription, except for one line identifying a person of illegible name, to whom the monument was erected, termed the son of Arppakhu in Lycian, equivalent to Greek Harpagos. Concluding that this person was the conqueror of Lycia in 546, Fellows conjectured that Harpagos had been made permanent satrap of Lycia for his services; moreover, the position was hereditary, creating a Harpagid Dynasty. This theory prevailed nearly without question for several generations. To the inscriptions of the Xanthian Obelisk were added those of the Letoon trilingual, which gave a sequel, as it were, to the names on the obelisk. Studies of coin legends, initiated by Fellows, went on. Currently, most (but not all) of the Harpagid Theory has been rejected. The Achaemenids utilized no permanent satrapies; the political circumstances changed too often. The conqueror of new lands was seldom made their satrap; he went on to other conquests. It was not the Persian custom to grant hereditary satrapies; satrap was only a step in the cursus honorum. And finally, a destitute mountain country would have been a poor reward for Cyrus' best general. Kheriga had two grandfathers, Kuprlli and Kheriga. The younger Kheriga was the successor of Kuprlli. The latter's son, therefore, Kheziga, who was Kheriga's uncle, must have predeceased Kuprlli. Arppakhu is listed as regnant on two other inscriptions, but he did not succeed Kuprlli. He must therefore have married a daughter of Kuprlli, and have also predeceased the long lived Kuprlli. The latter then was too old to reign de facto. On the contemporaneous deaths of both him and his son in law, Kheriga, named after his paternal grandfather, acquired the throne. Kuprlli was the first king recorded for certain (there was an earlier possible) in the coin legends. He reigned approximately 480–440. Harpagos was not related by blood. The conqueror, therefore, was not the founder of the line, which was not Harpagid. An Iranian family, however, producing some other Harpagids, did live in Lycia and was of sufficient rank to marry the king's daughter. As to whether the Iranian family were related to any satrap, probably not. Herodotus said that Satrapy 1 (the satrapies were numbered) consisted of Ionia, Magnesia, Aeolia, Caria, Lycia, Milya, and Pamphylia, who together paid a tax of 400 silver talents. This satrapy was later broken up and recombined. Keen hypothesizes that since Caria had responsibility for the King's Highway through Lycia, Lycia and Caria were a satrapy.

Ликия монархиясы

Ахеменидтік парсылардың Ликияға қатысты саясаты қол сұғылмаушылық болды. Парсы үкіметі өздерінің жаулап алғандарына көбірек көңіл бөлуі үшін олардың бақылауында монархия орнатып, клиенттік мемлекет құруды жөн көрді. "Династия" термині ағылшын тіліндегі ғалымдар арасында қолданыла бастады, бірақ бұл жергілікті термин емес. Ликия жазуларында монархтың xñtawati, көбірек фонетикалық түрде khñtawati деген атағы бар екені көрсетілген. Бұл атақтың иелері монета аңыздарында табылған, оларға монета жасауға құқық берілген. Ликияда бір ғана монарх болды, ол бүкіл елге Ксантостағы сарайдан билік жүргізді. Монархия тұқым қуалаушылыққа байланысты болды, сондықтан "династия" термині пайда болды. Оны парсы саясатын жеткізу құралы ретінде пайдаланған. Жергілікті тұрғындардың қарсылығын басып, тұтқындарды Персеполиске әкеткендер немесе оларды әкетуге бұйрық бергендер осылар болса керек. Династияның кейбір мүшелері ирандықтар, бірақ негізінен ликиялықтар болды. Егер 546 жылы аман қалғандар шынымен де малшылар болса (ақылға қонымды), онда Ксантияның барлық ақсүйектері жойылған, ал парсылар басқа ликиялық ақсүйектерді тағайындаған болуы керек, оларға сенім артуға болады. Бірінші династия - Ксантия обелискінде жазылған грек эпиграммасының соңғы жолындағы "бұл ескерткіш ка[иканың] отбасына (геносына) даңқ әкелді" деген сөздерімен аталған адам деп есептеледі, оның бір әріптері жоқ. Бұл, бәлкім, *karikas емес, Kherika үшін, өйткені соңғысы летуан тілінде үш тілде Gergis деп аударылады. Ең ықтимал нұсқа - Кезиганың ағасы, Кхерриганың атасы, Кюприллидің мұрагері. Геродот Ликия флотының басшысы деп атады Ксеркс II-дегі Персия соғысы 480 жылы б.з.д. Кубернискос Сика, бұған дейін "Сикастың ұлы Кибернискос" деп түсіндірілді, бұл Ликия емес екі атау. Хаттарды сәл қайта топтастырудан "Кибернис косика" ("Cybernis, son of Cosicas") пайда болады, мұнда Косикас - Кхезига. Бұл 500 жыл шамасында болған. Алайда, оның әкесі Кхезиганың атымен аталуы керек болған Куприлли мен оның арасында айырмашылық бар. Кубернис деген ат қайтадан пайда болмайды. Кин Дарий I 525 жылы сатрапияларды қайта ұйымдастырған кезде патшалық құрған деп болжайды, ал Кубернис шайқаста қаза тапқан кезде парсылар Купрллидің әкесі болған Хезига есімді басқа туысын таңдады. Ликия әулеті келесідей түйінделеді: грекше аты Ликия "Патшалары" (Ксантоста) Жергілікті ликия билеушілері Монеталар мәртебесі күні Б.С.б. c.540–c.530 Косикас Кезига I. Тұқымның біріншісі. c.525 Кубернис KUB Тұрақты мұрагер, оның ұлы. c.520–480 Косикас Кезига II Үшінші рет, туысы белгісіз (бәлкім, Кезига I ұлы болар? ), f. 500-ге жуық ? Купрлли (ΚΟ, "купе" деп айтылады) Купрлли, II Кезиганың ұлы, мұрагерлік кезегінде төртінші болды. Монеталар туралы аңыздар арқылы анықталатын алғашқы монарх. 480–c.440 Купрллидің ұзақ билігі кезінде кемінде он екі жергілікті Ликия билеушілері өз монеталарын шығара бастады, олардың ішінде Теттхивейби: Теттхивейби c.450–430/20 Косикас (Хезига III: мұрагер) Купрллидің ұлы, оған бірінші болып билік жүргізді, бірақ жас қайтыс болды. † c.460 Харпагус (Иран атауы) (Арппаху: Купрллидің регенті) Купрллидің күйеу баласы. Қарт Купрлли, ол әрекетке қабілетсіз болған кезде, номиналды патша болып қалды, бірақ нақты билік оның регенті ретінде Арпакхуға тиді. f. 450 ж. Гергис Херига Арппахудың ұлы, биліктегі бесінші. Өмірінің соңғы жылдарында Купрллидің регенті болған, қайтыс болғаннан кейін Херига патша болды. c.440–c.410? Керей Кхериганың ағасы, алтыншы. c.410–c.390 Арбинас (Ирандық аты) Ербина Жетіінші, Хериганың ұлы. Бұл - соңғысы. c.390–c.380 Артембарес (Ирандық атауы, *Ртамбура, өзін "Меди" деп атаған) Артумпара Тельмессостан Батыс Ликияның билеушісі. Перикл оны құлатты. 380–360 Митрапата Митрапата Ликияның шығысындағы билеуші. 390–370 Перикл (грекше аты) Перикл Лимирадан шығыс Ликияның алғашқы билеушісі, содан кейін Артумпараны жеңген, сатраптардың көтерілісі кезінде бүлік шығарған, соңғы Ликия патшасы. c.360

The Achaemenid Persian policy toward Lycia was hands off. For closer attention to their conquered, the Persian government preferred to establish a client state, setting up a monarchy under their control. The term "dynast" has come into use among English speaking scholars, but that is not a native term. The Lycian inscriptions indicate the monarch was titled xñtawati, more phonetically khñtawati. The holders of this title can be traced in coin legends, having been given the right to coin. Lycia had a single monarch, who ruled the entire country from a palace at Xanthos. The monarchy was hereditary, hence the term "dynast." It was utilized by Persia as a means of transmitting Persian policy. It must have been they who put down local resistance and transported the prisoners to Persepolis, or ordered them transported. Some members of the dynasty were Iranian, but mainly it was native Lycian. If the survivors of 546 were in fact herdsmen (speculation), then all the Xanthian nobility had perished, and the Persians must have designated some other Lycian noble, whom they could trust. The first dynast is believed to be the person mentioned in the last line of the Greek epigram inscribed on the Xanthian Obelisk, which says "this monument has brought glory to the family (genos) of ka[]ika," which has a letter missing. It is probably not *karikas, for Kherika, as the latter is translated in the Letoon trilingual as Gergis. A more likely possibility is *kasikas for Kheziga, the same as Kheriga's uncle, the successor to Kuprlli, who predeceased him. Herodotus mentioned that the leader of the Lycian fleet under Xerxes in the Second Persian War of 480 BC was Kuberniskos Sika, previously interpreted as "Cyberniscus, the son of Sicas," two non Lycian names. A slight regrouping of the letters obtains kubernis kosika, "Cybernis, son of Cosicas," where Cosicas is for Kheziga. The date would have been more towards 500. There is a gap, however, between him and Kuprlli, who should have had a father named the same as his son, Kheziga. The name Kubernis does not appear again. Keen suggests that Darius I created the kingship on reorganizing the satrapies in 525, and that on the intestate death of Kubernis in battle, the Persians chose another relative named Kheziga, who was the father of Kuprlli. The Lycian dynasty may therefore be summarized as follows:
Greek Name Lycian "Kings" (at Xanthos) Local Lycian rulers Coinage Status Date BCPre dynastic period (c.540–c.530 BC) Initial Achaemenid control since circa 542/539 BC. c.540–c.530Kosikas Kheziga I First of the line. c.525Kubernis KUB Second in succession, son of the former. c.520–480Kosikas Kheziga II Third in succession, unknown relative (possibly son of Kheziga I ? ). fl. c.500 ? Kuprlli (ΚΟ𐊓, pronounced "coupe") Kuprlli, son of Kheziga II, was fourth in succession. First monarch identifiable through coin legends. 480–c.440 During Kuprlli's long reign at least a dozen local Lycian rulers started to mint their own coins, among them Teththiweibi: Teththiweibi c.450–430/20 Kosikas (Kheziga III: heir apparent) Son of Kuprlli, first in line to succeed him, but died young. † c.460 Harpagus (Iranian name) (Arppakhu: regent for Kuprlli) Son in law of Kuprlli. The elderly Kuprlli, when he became incapacitated, remained nominal king, but real power rested with Arpakkhu as his regent. fl. c.450 Gergis Kheriga Fifth in succession, son of Arppakhu. Probably regent for Kuprlli in his last years, after his death Kheriga became king himself. c.440 c.410? Kherei Sixth in succession, brother of Kheriga. c.410–c.390Arbinas (Iranian name) Erbbina Seventh in succession, son of Kheriga. The last known of the line. c.390–c.380 Artembares (Iranian name, *Rtambura, self identified as "the Mede.") Arttum̃para Ruler of western Lycia from Telmessos. Ousted by Perikle. c.380–c.360Mithrapata Mithrapata Ruler in eastern Lycia. c.390–c.370Pericles (Greek name) Perikle At first ruler of eastern Lycia from Limyra, then victor over Arttum̃para, rebel in the Revolt of the Satraps, last Lycian king. c.360

Делиан лигасында Афинаның одақтасы (б.з.д.

Греко-парсы соғысында (б.з.д. 479 ж.) Ахеменидтер жеңілгеннен кейін, ликиялықтар шамамен б.з.д. 478 ж. Шығыс Жерорта теңізінде спартандық Паузанияның қарсы шабуылдары кезінде грек жағына уақытша қосылған болуы мүмкін. Дегенмен, ликиялықтар б.з.д. 470 ж. шамасында Кимонның жорықтары кезінде әлі де парсы жағында болды, ол ликиялықтарды афиналық одаққа, Делиан лигасына қосылуға көндірді: Диодор Кимонның «ликиялықтарды көндіріп, оларды өзіне адал етуге шақырғанын» хабарлайды.

Құрылу

Ликия лигасы (Страбонның грек тіліндегі Lykiakon systema, «бірге тұру») б.з.д. II ғасырының басындағы екі жазуда белгілі болған, онда ол екі азаматты құрметтейді. Брайс бұл лиганың Римді Ликияны Родосқа қосып алуын кері қайтаруға көндіру үшін құрылғанын болжайды. Лига Ликия Родос билігінен алынғанға дейін немесе кейін құрылғандығы белгісіз. Ливийдің айтуынша, консул Луций Корнелий Сципион Азиатикус б.з.д. 190 жылы Ликияны Родос билігіне қарастырды. Ол ликиялық елшілігінің родостықтардың қатыгездігіне шағымданғанын және Антиох III Ұлы патша тұсында олар салыстырмалы түрде еркін болғанын жазды. Бұл тек саяси қысым емес, құлдық еді: «олар, олардың әйелдері мен балалары зорлық-зомбылықтың құрбаны болды; олардың қысымшылары ашуларын олардың денелеріне және арқаларына төкті, олардың абыройына нөкерлік етіп, қаралап, жағдайын жек көрінетін етіп жасады, осылайша олардың төрешілері оларға заңды құқықтарын ашық түрде жариялай алады және оларды ақшаға сатып алынған құлдар деңгейіне түсіреді. Сенат оларға және родостықтарға хат жіберді, онда сенаттың Ликиялықтардың немесе бос туған басқа да адамдардың Родостықтарға немесе басқа біреуге құл ретінде берілуіне қанағаттанбағаны айтылды. Ликиялықтар Родостың билігі мен қорғауында Рим билігі астындағы достық мемлекеттер сияқты құқықтарға ие болды». Полибий римдіктердің Родосқа елшілерді жіберіп, «ликиялықтар Родосқа сый ретінде емес, достар мен одақтастар ретінде қарауы керек» дегенін айтты. Родостықтар Пергам патшасы Эуменнің ликиялықтарды оларға қарсы қоздырғанын мәлімдеді. Б.з.д. 169 жылы үшінші Македония соғысы кезінде Рим мен Родос арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, Рим сенаты кариялықтар мен ликиялықтарға бостандық берген жарлық шығарды. Полибий б.з.д. 168–7 жылдары кариялықтар мен ликиялықтарды «азат ету» туралы жарлықты жазды. Страбон жиырма үш қаланың жалпы жиналысқа жиналып, «өздері бекіткен қаланы таңдағаннан кейін» оның дауыс беруіне қатысқанын жазды. Соңғы мәлімдеме түсініксіз. Ең ірі қалалар үш дауысқа ие болды, орташа қалалар екі дауысқа, ал қалғандары бір дауысқа ие болды. Ол Лиганың соғыс және бейбітшілік мәселелерінде тәуелсіздікке ие еместігін атап өтті: «Бұрын олар соғыс, бейбітшілік және одақтар туралы кеңесетін, бірақ қазір бұған рұқсат етілмейді, өйткені бұл мәселелер римдіктердің бақылауында. Бұл тек олардың келісімімен немесе олардың пайдасына ғана жасалады». Алайда, олар лиганың басшысы ретінде лициархты таңдауға және жалпы соттарды тағайындауға құқылы болды. Ол сондай-ақ «олар осындай жақсы үкімет астында өмір сүргендіктен, римдіктердің билігінде де әрдайым еркін болды, осылайша ата-бабаларының заңдары мен әдет-ғұрыптарын сақтады» деп атап өтті.

The Lycian League (Lykiakon systema in Strabo's Greek transliterated, a "standing together") is first known from two inscriptions of the early 2nd century BC in which it honors two citizens. Bryce hypothesizes that it was formed as an agent to convince Rome to rescind the annexation of Lycia to Rhodes. It is not known for certain whether it was formed before or after Lycia was removed from Rhodian control. According to Livy, the consul Lucius Cornelius Scipio Asiaticus put Lycia under Rhodian control in 190 BC. He wrote that a Lycian embassy complained about the cruel tyranny of the Rhodians and that when they were under king Antiochus III the Great they had been in liberty in comparison. It was slavery, rather that just political oppression: "they, their wives and children were the victims of violence; their oppressors vented their rage on their persons and their backs, their good name was besmirched and dishonoured, their condition rendered detestable in order that their tyrants might openly assert a legal right over them and reduce them to the status of slaves bought with money the senate gave them a letter to and to the Rhodians that it was not the pleasure of the senate that either the Lycians or any other men born free should be handed over as slaves to the Rhodians or any one else. The Lycians possessed the same rights under the suzerainty and protection of Rhodes that friendly states possessed under the suzerainty of Rome." Polybius wrote that the Romans sent envoys to Rhodes to say that "the Lycians had not been handed over to Rhodes as a gift, but to be treated like friends and allies." The Rhodians claimed that king Eumenes of Pergamon had stirred up the Lycians against them. In 169 BC, during the Third Macedonian War, the relationship between Rome and Rhodes became strained and the Roman senate issued a decree which gave the Carians and the Lycians their freedom. Polybius recorded a decree “freeing” the Carians and Lycians in 168–7 BC. Strabo wrote that there were twenty three cities which came together for a general assembly and had a share in its votes "after choosing whatever city they approve of". The last statement is unclear. The largest cities had three votes, the medium sized ones two, and the rest one. He noted that the League did not have freedom over matters of war and peace: "Formerly they deliberated about war and peace, and alliances, but this is not now permitted, as these things are under the control of the Romans. It is only done by their consent, or when it may be for their own advantage." However, they had the freedom to choose a Lyciarch as the head of the league and to designate general courts. He also noted "since they lived under such a good government, they remained ever free under the Romans, thus retaining their ancestral usages [i. e ancestral laws and customs]."

Құрамы

Страбон бір дереккөзге сәйкес ең үлкен алты қала Ксант, Патара, Пинара, Олимп, Мира және Тлос болғандығын жазған. Тлос Сибираға апаратын өткелдің жанында орналасқан. Монеталар екі аймақты таниды, олар жақсырақ атаудың болмауынан "монета аймақтары" деп аталады: Масицит пен Крагус, екеуі де тау тізбектерінің аттарымен аталып, олардың көлеңкесінде, болжам бойынша, қауымдар өмір сүрген және сауда-саттық жасаған. Ликия одағына дейін монеталар көбінесе Ликия үшін LY деп мөрленсе, енді KP (kr) немесе MA деп мөрленген. 81 ж.б.д. екінші Митридат соғысын жүргізген римдік қолбасшы Луций Лициний Мурена Анатолиядағы (б.з.д. 83–81 жж.) төрт қалалық тетраполистің (төрт қала) тираны Моагетті құлатты. Ол Сибира Мегале қаласымен (Үлкен Сибира, жағалаудағы Сибира Микра, Кіші Сибирадан, қазіргі Сидеден тым алыс емес) құрылған. Бұл Сибиратис аймағында, қазіргі Түркияның көлдер аймағында орналасқан. Страбонның сөзіне қарағанда, Сибирада екі дауыс болса, қалған үш қалада бір дауыс болды және тетрархияны мейірімді тиран басқарды. Мурена тирандықты тоқтатқанда, ол Балбура және Бубон қалаларын ликиялықтардың аумағына қосты.

Рим дәуірі

Ликияға б.з.д. 168 жылы Рим протектораты ретінде автономия берілді және ол 43 жылы Клавдий тұсында Рим провинциясына айналғанға дейін солай болды. Римнің Жерорта теңізінің шығысына араласуына байланысты Ликия Риммен одақтасты. Тибериссоста табылған жазуда мұндай одақ туралы келісім (foedus) туралы алғашқы жазба жазылған. Күні белгісіз. Бұл б.з.д. 46 жылғы келісімнен бұрын (төменде қараңыз) және б.з.д. екінші немесе бірінші ғасырға дейін сонау сатыған болуы мүмкін. Бұл келісімнің қандай жағдайда жасалғаны белгісіз. Бұл келісімді Селевкид патшасы Антиох III Ұлы Анатолиядағы Рим-Селевкид соғысына (192-188 б.з.д.) дейін, соғыс кезінде немесе содан кейін жасаған болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, ол біздің заманымыздан бұрын бірінші ғасырда Анатолиядағы Митридат соғыстарының аясында жасалған болуы мүмкін. Алғашқы сөзінде былай делінген: "Рим халқы мен Ликия қалалары мен Ликиялықтардың құрлық пен теңіз арқылы жиналысы арасында бейбітшілік пен адал одақ мәңгілікке орнатылады." Төрт бап болды: 1) Ликия Лигасы Римнің жауларына Римге немесе оның азаматтарына қарсы соғыс бастау үшін олардың билігі бар барлық аумақтарды кесіп өтуге рұқсат бермеу керек және оларға көмек бермеу керек; 2) Рим Ликияның жауларына Ликия Лигасына немесе оларға бағынышты адамдарға қарсы соғыс бастау үшін өз билігі бар аумақтар арқылы өтуіне рұқсат бермеу керек және оларға көмек бермеу керек; 3) егер біреу Ликия халқына қарсы соғыс бастаса, Рим оған мүмкіндігінше тезірек көмекке келу керек, ал егер біреу Римге қарсы соғыс бастаса, Ликия Лигасы Римге, егер келісімдерге сәйкес Римге рұқсат етілсе, мүмкіндігінше тезірек көмекке келу керек; 4) егер екі тарап келіссе, келісімдерге қосымшалар мен өзгерістер енгізуге болады. Теспияда табылған мүсіннің негізіндегі жазу б.з.д. 46 жылы Юлий Цезарь Ликия Лигасымен келісімге қол қойғандығын растайды. Онда тоғыз бап болды. Бірінші бапта "Достық, одақ және тыныштық құрлық пен теңіз арқылы мәңгілікке" және "Ликиялықтар римдіктердің билігі мен үстемдігін барлық жағдайда лайықты түрде сақтасын" делінген. Басқа баптарда: 2) әр тараптың екінші тараптың жауына бейтараптығы; 3) бір тарапқа шабуыл жасалса, өзара көмек; 4) контрабандалық тауарларды әкелу немесе әкету үшін айыпталған кез келген адам екі тараптың ең жоғары лауазымды өкілімен сотталуы керек еді; 5) Ликияда өлім жазасына кесілетін қылмыс жасады деп айыпталған римдіктер Римде өз заңдары бойынша сотталуы керек еді, ал осы қылмыстар үшін айыпталған ликиялықтар Ликияда өз заңдары бойынша сотталуы керек еді; 6) римдіктер ликиялықтармен дауласқанда, ликиялықтар өз заңдарына сәйкес сотталуы керек еді, ал егер ликиялықтарды римдіктер сотқа тартса, дауды әділ шешу үшін дауласқандар таңдаған кез келген лауазымды адаммен қаралуы керек еді; 7) ешкім кепілдікке алынбауы керек, римдік және ликиялық әскери тұтқындар өз елдеріне қайтарылуы керек, аттар, кемелер немесе құлдар қайтарылуы керек еді; 8) қалалар, порттар және аумақтар ликиялықтарға қайтарылды, олар олардың меншігіне тиесілі болды; 9) екі тарап та осы келісімнің шарттарын орындауға келісті. Егер екі тарап келіссе, егжей-тегжейлі өзгертілуі мүмкін. 43 жылы император Клавдий Ликияны анексиялады. Кассиус Дион Клавдийдің ликиялықтарды "қарсылық көрсетіп, римдіктерді өлтіргендері үшін құлдыққа түсіргенін" және оларды Памфилия провинциясына қосып алғанын жазды. Ол сонымен қатар сенатта жүргізілген тергеудің кейбір мәліметтерін де ұсынды. Суетоний Клавдийдің "ликиялықтардың тәуелсіздігінен айырғанын, өйткені олар ішкі жанжалдарда өлтірістік қылмыс жасады" деп жазды. Пергеде табылған жазуда б.з.д. 46 жылдың соңы мен 45 жылдың басында өздерін "сенімді одақтастар" деп атаған ликиялықтар Клавдийді оларды тәртіпсіздік, заңсыздық және қарақшылықтан азат еткені үшін және ата-бабаларының заңдарын қалпына келтіргені үшін мадақтады. Бұл жерде биліктің көпшіліктен ең жақсылардан таңдап алынған кеңесшілерге ауысуы туралы айтылады. Сондықтан, қалыптасқан тәртіпті бұзуға мүмкіндік беретін революциялық халық көтерілісі болған болуы мүмкін. Ликияны анексиялау осы кезеңде Римнің клиенттік мемлекеттерін немесе одақтастарын анексиялаудың жалпы себебіне сәйкес келеді: ішкі жанжалдардан туындаған тұрақтылықтың жоғалтылуы немесе кейбір жағдайларда билік етуші династияның әлсіреуі немесе аяқталуы. Ата-бабалар заңын қалпына келтіру, бәлкім, Римнің Жерорта теңізінің шығысындағы одақ келісімдерін жасаған қала мемлекеттерінің немесе қала мемлекеттерінің лигаларының ата-бабалар заңдарын, әдет-ғұрыптарын және артықшылықтарын құрметтеу және кепілдендіру тәжірибесімен байланысты болды. Ликия анексияланды, бірақ Ликия Лигасы, жергілікті дәстүрлі заңдарға сәйкес жергілікті мәселелер бойынша басқару құқығы және Лиганың жергілікті соттарға билігі сақталды. Цезарь б.з.д. 46 жылы жасаған келісім Ликия Лигасының және Римнің peregrino преторының (шетелдіктердің бас судьясы) құзыретіне бағынатын сот аймақтарын ажырату үшін қалыптасқан құрылымды құрды және Рим провинциялық губернаторы мен Лига арасындағы құқықтық аймақтарды анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Рим Ликиядағы тұрақтылықты қалпына келтірді және ликиялықтармен достық қарым-қатынасты сақтап, ликиялықтардың дәстүрлі заңдарға, әдет-ғұрыптарға және артықшылықтарға құқығын сақтады. 74 жылы император Веспасиан Ликия және Памфилия провинцияларын Ликия және Памфилия провинциясына біріктірді. Кассиус Дионның Клавдийдің Ликияны Памфилияға қосып алғаны туралы мәлімдемесі (ол оны префект басқарды, ал провинциялық губернатор емес, қараңыз жоғарыда) Ликияның императорлық провинциялық губернаторларының (propraetorial дәрежесі бар) болуымен жоққа шығарылды. Августың асырап алған ұлы және мұрагері Гай Цезарь б.з.д. 4 жылы Артагира, Армениядағы науқан кезінде жараланғаннан кейін Ликияда қайтыс болды.

Lycia was granted autonomy as a protectorate of Rome in 168 BC and remained so until becoming a Roman province in 43 AD under Claudius. When Rome got involved in the eastern Mediterranean the Lycians allied with Rome. An inscription found in Tyberissos provides the first record of such an alliance treaty (foedus). The dating is uncertain. It precedes the treaty of 46 BC (see below) and could go back to the second or first century BC. The context in which this treaty was made in unknown. It could have been concluded during the expansionist moves by Antiochus III the Great, the Seleucid king, in Anatolia prior to the Roman Seleucid War (192–188 BC), or during or after this war. Alternatively, it could have been concluded in the context of the Mithridatic Wars in Anatolia in the first century BC. The preamble stated: "There will be peace and loyal alliance between the People of the Romans and the cities of Lycia and the assembly of the Lycians by land and sea for all time.” There were four clauses which stipulated that: 1) the Lycian League was not to allow enemies of Rome to cross all territory over which they had authority so that they could bring war on Rome or her subjects and was not to give them aid; 2) Rome was not to allow enemies of the Lycians to pass through territory they controlled or had authority over so that they might bring war on the Lycian League or the people subject to them and was not to give them aid; 3) if anyone started a war against the Lycian people first, Rome was to come to her aid as soon as possible and if anyone started a war against Rome, the Lycian league was to aid Rome as soon as possible provided that this was allowed to Rome and the Lycian League in accordance with the agreements and oath; 4) Additions and subtractions to the agreements were possible if each side agreed though a joint decision. An inscription found on a statue base found in Thespiae attests that in 46 BC Julius Caesar signed a treaty with the Lycian league. It had nine articles. The first article stipulated "Friendship, alliance and peace both by land and sea in perpetuity "Let the Lycians observe the power and preeminence of the Romans as is proper in all circumstances." The other articles stipulated: 2) Neutrality of each party to the other's enemy; 3) mutual help in case of an attack on either party; 4) anyone charged with import or export of contraband goods was to be charged by the highest official of the two parties; 5) Romans accused of a capital crime in Lycia were to be judged in Rome by her own laws and Lycians accused of these crimes were to be judged in Lycia by her own laws; 6) Romans in a dispute with Lycians were to be judged in Lycia according to her own laws, if Lycians were brought to court by Romans the case was to be heard by whatever official the disputants chose for the case to be dealt with justly; 7) No person was to be taken as a surety, Roman and Lycian war prisoners were to be returned to their own countries, captured horses, slaves or ships were to be restored; 8) named cities, ports and territories which were restored to the Lycians were to belong to them; 9) both parties agreed to abide by the terms of this oath and the treaty. Details could be amended if both parties agreed. In 43 AD the emperor Claudius annexed Lycia. Cassius Dio wrote that Claudius ‘reduced the Lycians to servitude because they had revolted and slain some Romans and he incorporated them in the prefecture of Pamphylia." He also provided some details of the investigation of this affair conducted in the senate. Suetonius wrote that Claudius "deprived the Lycians of their independence because of deadly intestine feuds." In an inscription found at Perge which has been dated to late 46/early 45 BC the Lycians, who described themselves as 'faithful allies’, praised Claudius for freeing them from disturbances, lawlessness and brigandage and for the restoration of the ancestral laws. It makes a reference to the transfer of power from the multitude to the councillors, selected from among the best. Therefore, it seems that there might have been a revolutionary popular uprising which could have overturned the established order. The annexation of Lycia seems to fit the common reason for annexing Roman client states or allies in this period: the loss on stability due to internal strife or, in some cases, the weakening or end of a ruling dynasty. The restoration of ancestral law was probably linked to the Roman practice of respecting and guaranteeing the ancestral laws, customs and privileges of city states or leagues of city states it made alliance agreements with in the eastern Mediterranean. Lycia was annexed, but the Lycian League was retained as so were self governance regarding most local matters according to local traditional laws and the League's authority over local courts. The treaty concluded by Caesar in 46 BC had already established a framework for the distinction of judicial areas under the competence of the Lycian League and those under the Roman praetor peregrino (chief justice for foreigners) and could be used to define the assignment of legal areas between the Roman provincial governor and the League. The Romans re established stability in Lycia and retained friendly relations with the Lycians and Lycian rights to their traditional laws, customs and privileges. In 74 AD the emperor Vespasian joined the Roman provinces of Lycia and Pamphylia into the province of Lycia et Pamphylia. Cassius Dio's statement that Claudius incorporated Lycia into Phampylia (which he had as governed by a prefect, rather than a propraetor, see above) is refuted by the existence of legati Augusti pro praetore Lyciae (imperial provincial governors of Lycia with propraetorial rank). The adoptive son and heir of Augustus, Gaius Caesar, died in Lycia in 4 AD after being wounded during a campaign in Artagira, Armenia.

Византия дәуірі

Византия дәуірінде Ликия мен Памфилия Карабисиандықтардың (VII ғасырдың ортасынан VIII ғасырдың басына дейін Византия теңіз күшінің негізгі тірегі) басқаруына өтті. Қарабисиандықтар таратылғаннан кейін (шамамен 719/720 және шамамен 727 жылдар аралығында) олар Кибиррооттардың әкімшілік аймағына айналды.

Түрік дәуірі

Ликия Осман империясының құрамына қосылып, ақырында Түркияның бір бөлігіне айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ликия Севр келісімінің шарттары бойынша Италия Корольдігіне берілді және бірнеше жыл бойы оккупацияланды, бірақ 1923 жылы Түркияға қайтарылды. Осы кезеңде Ликияда түрік және грек қауымдары бірге өмір сүрді. Гректердің көптеген христиан қауымы 1920 жылдарға дейін Ликияда тұрды, бірақ Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасудан кейін Грекияға көшіп кетуге мәжбүр болды. Аймақтағы тастап кетілген грек ауылдары осы қоныс аударудың айқын ескерткіші болып табылады. Осы аймақта гректердің тастап кеткен үйлерін әлі де көруге болады, ал Кая – гректердің құрдымға кеткен қаласы. Немесе Милиандар, сондай-ақ Солимдер (Σόλυμοι), Солим және Солимдіктер деген аттармен де белгілі. Грек мифологиясында Солимус немесе Солимос – Солимдердің батыр-бабасы және олардың есімін берушісі. Ол Зевстің немесе Арестің ұлы болған; анасының аты әртүрлі айтылады – Халдена, Кальдена (“Писидтің қызы”), Калькедония немесе Халкея “нимфа”. Сонымен қатар, Еуропаның кем дегенде екі ұлы болды – Сарпедон мен Минос, олар өздерінің туған жері Криттің патшалығы үшін күресті. Минос Сарпедонды және оның халқын, Термилаларды, жер аударып, олар Милиаста қоныстанды. Кейіннен Афиналық Ликус (Пандион II-нің ұлы), ағасы, Агей патшасы тарапынан жер аударылып, Термилалардың арасына қоныстанды. Ликия деген ат Ликустың құрметіне берілді. (Бұл ат Lukka деген атпен одан да ертерек болған, бұл латын тіліндегі lucus (тоғай, жарық алаң) сөзімен бір түбірден шыққан болуы мүмкін). Геродот өз әңгімесін ликиялықтардың аналық желі бойынша туыстық байланыс екенін айтумен аяқтады. Ликия грек мифологиясында басқа да орындарда кездеседі, мысалы, Ликия патшасы Иобаттың (немесе Амфианакс) тағына отырған Беллерофонт туралы әңгімеде. Гомер Ликияны Трояның одақтасы ретінде жиі атады. Гомердің «Илиада» дастанында Ликия жасағын екі даңқты жауынгер басқарған делінеді: Сарпедон (Зевстің және Лаодамияның ұлы) және Глаук (Гипполохтың ұлы).

Lycia was incorporated into the Ottoman Empire and eventually became part of Turkey. After World War I, Lycia was assigned to the kingdom of Italy according to the terms of the Treaty of Sèvres and occupied for a few years, but in 1923 was assigned to Turkey. During this period, Lycia hosted both Turkish and Greek communities. The substantial Christian community of Greeks lived in Lycia until the 1920s, when they were forced to migrate to Greece after the population exchange between Greece and Turkey following the Greco Turkish War (1919–1922). The abandoned Greek villages in the region are a striking reminder of this exodus. Abandoned Greek houses can still be seen in the region, and Kaya is a Greek ghost town. or Milyans, also known by the exonyms Sólymoi (Σόλυμοι), Solymi, and Solymians. In Greek mythology, Solymus or Solymos was the ancestral hero and eponym of the Solymi. He was a son of either Zeus or Ares; his mother's name is variously given as Chaldene, Caldene ("daughter of Pisidus"), Calchedonia, or Chalcea "the nymph". Meanwhile, Europa had (at least) two sons, Sarpedon and Minos, who vied for the kingship of their native land, Crete. Minos drove Sarpedon and his people, the Termilae, into exile and they settled in Milyas. Subsequently, Lycus of Athens (son of Pandion II), who was driven into exile by his brother, King Aegeus, settled in Milyas among the Termilae. The name Lycia was adopted subsequently in honor of Lycus. (It had in fact been around much longer under the name Lukka, probably derived from the same root as Latin lucus (grove, bright space)). Herodotus ends his tale with the observation that the Lycians were matrilineal. Lycia appears elsewhere in Greek myth, such as in the story of Bellerophon, who eventually succeeded to the throne of the Lycian king Iobates (or Amphianax). Lycia was frequently mentioned by Homer as an ally of Troy. In Homer's Iliad, the Lycian contingent was said to have been led by two esteemed warriors: Sarpedon (son of Zeus and Laodamia) and Glaucus (son of Hippolochus).

Екіншілік көздер

Ликиялықтардың қай жерде өмір сүргені, тарихы, тілі, мәдениеті, діни нанымдары және тілі туралы мәліметтер қамтылған. Ликияның монета соққан дәуіріндегі тарихы мен монеталар туралы баяндама.