Кіріспе

Фригияның ежелгі қаласы Колосса (/k//ə/'/l//ɒ//s//i/; ) Кіші Азиядағы Фригияның ежелгі қаласы және Оңтүстік Анатолияның (қазіргі Түркия) ең танымал қалаларының бірі болды. Апостол Пауылдың авторы екенін көрсететін ерте христиандық мәтін – Қоласалықтарға жолданған хат, Қолассадағы шіркеуге арналған. Б.з.б. V ғасырдан бастап маңызды қала ретінде дамыған, бірақ Пауыл заманында маңызы төмендеді, алайда жергілікті періштелерге табынуымен ерекшеленді. 1192/3 жылдары қиратылғанға дейін, Рим мен Византияның Фригия Пакатиана провинциясының құрамында болды, содан кейін халқы жақын орналасқан Хонайға (Хонай, қазіргі Хоназ) қоныс аударды.

Орналасуы және географиясы

Қолассы Кіші Азиядағы Фригия аймағында орналасқан қала еді. Ол Лаодикеядан оңтүстік-шығысқа қарай, Ликус өзені маңындағы Ликус аңғары арқылы өтетін жол бойында, Кадмус тауының етегінде жатқан. Бұл тау Түркияның батыс Эгей аймағындағы ең биік тау еді, және Сардеис пен Селаена қалаларының арасында, сондай-ақ ежелгі Иераполис қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Қолассыда Геродот былай деп сипаттаған: «Ликос өзені жердің тесігіне құлап, көзден жоғалады, кейін шамамен бес стадиондық қашықтықтан қайтадан пайда болады, және бұл өзен Майандрға құяды». Қартографиялық және тарихи тұрғыдан күмәнді болғанына қарамастан, қазіргі зерттеулерде Қолассы жақын орналасқан Хонай (Χῶναι) қаласынан, қазіргі Хоназдан анық ажыратылды. Қолассының жерленген қиратындары («төбе») Хоназдың солтүстігінде жатыр.

Жер атауының шығу тегі мен этимологиясы

Орта ғасырлық ақын Мануэль Филес "Колосса" атауын Родос Колоссымен байланысты деп жаңылысты. Соңғы кезде Жан-Пьер Вернан Колоссаны үнді-еуропалық түбірмен байланыстырып, ол түбір "kolossos" сөзімен ортақ екенін айтты, және атауды қасиетті орын немесе киелі жер құру идеясымен байланыстырды. Тағы бір болжам бойынша, бұл есім грекше "жазалау" мағынасын беретін "колазо" сөзімен байланысты.

Паулин дәуірінен бұрын

Қаланың алғашқы айрылысы б.з.д. 17-ші ғасырдағы хетт мүсінінде кездесуі мүмкін, онда Хувалушия деп аталатын қала туралы сөз болады, және кейбір археологтар оның ерте Колоссаға сілтеме екенін санайды. 5-ші ғасырдың географы Геродот Колоссаны алғаш рет атап, оны "Фригиядағы ұлы қала" деп сипаттайды, ол парсы патшасы Ксеркс І гректерге қарсы соғысқа жол тартқанда тоқтаған. Грек-парсы соғыстары осы кезде қала белгілі бір деңгейде байлыққа және көлемге жеткенін көрсетеді. Б.з.д. 5-ші ғасырда жазған Ксенофонт Колоссаны "халыққа толы, бай және маңызды қала" деп атап көрсетеді. Ол жүн саудасымен мәшһүр болған. Страбон қаланың малдан көп кіріс табатынын, ал Колосса жүні колоссин түсіне атын бергенін айтады. Б.з.д. 396 жылы Колоссада бүлікші парсы сатрабы Тиссаферн жазаланды, оны Кир Кішінің жақтастарының өкілі шақырып келтіріп, өлтірді.

Паулин дәуірі

Гелленизм дәуірінде қала сауда жағынан белгілі бір маңызға ие болғанмен, бірінші ғасырда оның көлемі мен маңызы күрт азайды. Пауылдың колоссалықтарға жазған хатында ерте христиан қауымының болғаны айтылады. Қала діни ықпалдардың (синкретизм) қосылысымен танымал болды, оған еврейлік, гностикалық және түркі діни сенімдері кірді, олар бірінші ғасырда періштелерге табынушылық ретінде сипатталды. Бұл ерекше культ басперіште Михаилды құрметтеді, ол жердің жарығынан емдік бұлақ ағызған деп есептеледі. Киррлік әулие Теодорет төртінші ғасырда Фригияда олардың сақталып қалғаны туралы айтқан. Қасиетті кітаптың канондық мәтіні – Колоссалықтарға жолданған хат, колоссалық христиан қауымына арналған. Хатының стилі мен автобиографиялық сәлеміне байланысты дәстүрлі түрде Пауыл апостолға жатқызылған, бірақ кейбір қазіргі заманғы ғалымдар оны Пауылдың қайтысынан кейін басқа автор жазған деп санайды. Хаттың мақсаты Колосса қауымының Кіші Азияда дамып келе жатқан гностикалық синкретистік діндерге байланысты кездесетін қиындықтарды шешу болды деп есептеледі. Дәстүр бойынша, ол оның алғашқы епископы болған. Хат сонымен қатар Пауылдың бұл қалаға ешқашан бармағанын көрсетеді, өйткені ол колоссалықтардың имандылығын тек "естігенін" айтады, ал Филемонға жолданған хатында түрмеден босатылғаннан кейін Колоссаға баруға ниеттенгенін білдіреді. Дәстүр бойынша, Филемон осы епархияның екінші епископы болған. Қала біздің заманымыздың 60-шы жылдары жер сілкінісінен қирап, Римнің қолдауына тәуелсіз қайта жаңартылды. Апостолдық Конституциялар Филемонды Колосса епископы деп атайды. Алайда, Католик энциклопедиясы Филемонның сенімділігіне күмән келтіреді. Тарихи жазбалар бойынша, алғашқы епископ – Эпифаний, ол Халкидон соборында жеке қатыспаған, бірақ Рим провинциясы Фригия Пакатиананың астанасы Лаодикия митрополиті Нункий, оның атынан собор актілеріне қол қойды.

Византиялық кезең және құлдырау

Қаланың атақ-даңқы мен беделі Византия дәуірінде де жалғасты, ал 858 жылы ол митрополиттік орын ретінде ерекшеленді. Византиялықтар Колоссаның жанында Санкт-Михаил шіркеуін салған, ол Таяу Шығыстағы ең ірі шіркеу ғимараттарының бірі болды. Дегенмен, дереккөздер қаланың көлемі кішірейген немесе VII-VIII ғасырлардағы араб шапқыншылығынан толығымен тасталып қалған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл тұрғындарды жақын орналасқан Хонай (қазіргі Хоназ) қаласына көшуге мәжбүр етті. Қазіргі уақытта осы орынға Австралиялық экспедиция жоспарлануда. Қазіргі табылған орында биконикалық акрополь шамамен 30 метр биіктікте және 100 метрдей аумақты қамтиды. Шығыс беткейінде шамамен 5000 адам отыратын театр орналасқан, бұл қаланың жалпы халқы 25000-30000 адамды құрағанын көрсетеді. Театр, әдетте, рим дәуірінде салынған, және ол cardo maximus, яғни қаланың негізгі солтүстік-оңтүстік жолымен шектесетін агораға жақын орналасқан болуы мүмкін. Театр маңынан табылған керамикалық бұйымдар қаланың б.з.б. үшінші және екінші мыңжылдықтарда пайда болғанын растайды. Тельдің солтүстік-шығысында, қала қабырғаларының сыртында орналасқан некропольде грек дәуіріне тән екі түрлі қабірлер кездеседі: бірі кіреберіс бөлмесі ішкі камераға жалғасқан, екіншісі – баспалдақтармен түсетін жер асты камералары (тумули). Тельдің сыртында процессиялық жол немесе cardo болған бағана бөліктерінің қалдықтары да сақталған. Бүгінде жергілікті тұрғындардың сенуінше, бір кезде Санкт-Михаил шіркеуі тұрған орынды белгілейтін бір бағананың қалдығы бар.

Қазіргі заманғы мұра

Византия дәуірінде Колосса суларына байланысты қасиеттілік және емдік қасиеттер бүгінге дейін сақталуда, әсіресе Колоссаның батысындағы Гөз пикник аймағында, Ликус өзенімен толыған және Кадмус тауының етегінде орналасқан көлде. Жергілікті тұрғындар бұл судың емдік қасиеттері бар деп есептейді.