Кіріспе
Жүк көлігі, адамдарды биік жерлерге көтеруге арналған механикалық құрылғысы. Әуе жұмыс платформасы (AWP), сондай-ақ әуе құрылғысы, көтергіш жұмыс платформасы (EWP), әуе көтергіш, "вишня жинаушы", ведролы жүк көлігі немесе жылдамды көтергіш жұмыс платформасы (MEWP) – адамдар мен жабдыққа қол жеткізу қиын аймақтарға уақытша қол жеткізуді қамтамасыз ететін механикалық құрылғы. Механикаландырылған кіру платформаларының түрлі түрлері бар, ал олардың жеке түрлері "вишня жинаушы", "бумлифт" немесе "қиялы лифт" деп те аталуы мүмкін. Олар көбінесе уақытша, икемді мақсаттар үшін қолданылады, мысалы, техникалық қызмет көрсету және құрылыс жұмыстары, немесе өрт сөндірушілердің шұғыл жағдайларда қол жеткізуі үшін қолданылады, бұл оларды лифттер сияқты тұрақты кіру жабдықтарынан ерекшелендіреді. Олар шектеулі салмақты көтеруге арналған – әдетте бір тоннадан кем, бірақ кейбіреулері жоғары қауіпсіз жұмыс жүктемесіне (SWL) ие. Көпір астында жұмыс істеуге арналған құрылғылар да бар, олар операторларды жұмыс істейтін аймаққа түсіруге мүмкіндік береді. Аты айтқандай, "вишня жинаушылар" бастапқыда вишня жинауды жеңілдету үшін жасалған. Джей Эйтел 1944 жылы баспалдақпен вишня жинауға тырысып шаршағаннан кейін бұл құрылғыны ойлап тапқан. Ол 1953 жылы құрылғыны өндіру үшін Саннивейл, Калифорнияда Telsta корпорациясын құрды. Тағы бір ерте "вишня жинаушы" өндірушісі – Левенворттағы Стемм Бразерс. "Вишня жинаушылардың" басқа да қолданылу салалары тез дамыды.
An aerial work platform (AWP), also known as an aerial device, elevating work platform (EWP), aerial lift, cherry picker, bucket truck or mobile elevating work platform (MEWP) is a mechanical device used to provide temporary access for people or equipment to inaccessible areas, usually at height. There are distinct types of mechanized access platforms and the individual types may also be known as a "cherry picker", "boom lift" or "scissor lift". They are generally used for temporary, flexible access purposes such as maintenance and construction work or by firefighters for emergency access, which distinguishes them from permanent access equipment such as elevators. They are designed to lift limited weights — usually less than a ton, although some have a higher safe working load (SWL) Underbridge units are also available to lift operators down to a work area. As the name suggests, cherry pickers were initially developed to facilitate the picking of cherries. Jay Eitel invented the device in 1944 after a frustrating day spent picking cherries using a ladder. He went on to launch the Telsta Corporation, Sunnyvale, CA in 1953 to manufacture the device. Another early cherry picker manufacturer was Stemm Brothers, Leavenworth, WA. Other uses for cherry pickers quickly evolved.
Көтергіш механизмдер
Әуедегі жұмыс платформаларының бірнеше ерекше түрлері бар, олардың әрқайсысының нақты қолданыс салаларына қарай артықшылықтары мен кемшіліктері болады. Басты айырмашылық – жұмыс платформасын қажетті жерге жеткізетін жетектеу механизмінде. Көбінесе олар гидравликалық немесе пневматикалық жүйелермен қозғалады. Әртүрлі техникалар әр түрдің бағасы мен қолжетімділігіне де әсер етеді.
Аэропорт құрылғысы
Аэроқұрылғылар бұрын негізінен дизельді немесе бензинді қозғалтқыштармен жұмыс істейтін гидравликалық поршеньдермен басқарылатын. Жеңіл электрмен жұмыс істейтін құрылғылар терезе тазалау немесе басқа техникалық қызметтер үшін, әсіресе үй ішінде және оқшауланған аулаларда, ауыр гидравликалық жабдықты қолдану мүмкін болмайтын жерлерде танымал болып келеді. Аэроқұрылғылар сыртқы түрінен кранға ең жақын, бірнеше буынтталған бөлімдерден тұрады, оларды көтеруді әртүрлі бағыттарда кеңейтуге болады, соның ішінде көбінесе "жоғары және асып түсу" мүмкіндіктері де бар. AWP индустриясында ең көп таралған аэроқұрылғылар түйінді бумды көтергіштер немесе буынтталған бумды көтергіштер деп белгілі, олардың ерекше пішініне байланысты, қол жеткізу қиын биік жағдайларға оңай қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Осы AWP түрі өзінің тарихына байланысты "жеміс жинаушы" деп аталуы мүмкін, себебі ол бастапқыда жеміс бақтарында (тек алма емес, басқа да жеміс бақтарында) қолдану үшін жасалған. Көлік себетінде тұрған жұмысшы ағаштағы жемістерді салыстырмалы түрде оңай жинауға мүмкіндік алады (буынтталған конструкция ағашқа минималды зиян келтіруді қамтамасыз етеді). "Жеміс жинаушы" термині жалпылама қолданысқа енген және буынтталған көтергіштерді (және сирек жағдайда барлық AWP-лерді) сипаттау үшін жиі қолданылады. Аэроқұрылғылардың тағы бір түрі – тік бумды көтергіш немесе телескопиялық бумды көтергіш, атауынан көрінетіндей, телескопиялық бөлімдерді пайдалану арқылы тікелей диагональдық немесе тік бағытта созылатын бумға ие, бұл бум ұзындығының толық диапазонынан пайдалануға мүмкіндік береді. Кейбір AWP-лер аяқтарын жайып, созып, тұрақтандырғандағы сыртқы түріне байланысты "қаңқа көтергіштер" деп жіктеледі, бұл қауіпсіз жұмыс үшін кең тірек базасын қамтамасыз етеді. Бұл аяқтар қолмен немесе гидравликалық түрде жұмыс істей алады (әдетте машинаның көлемі мен бағасына байланысты). AWP-лер барлық түрдегі техникалық қызмет көрсету және құрылыс жұмыстарында кеңінен қолданылады, соның ішінде электр және телекоммуникация салаларында жоғары кернеулі желілерге қызмет көрсету үшін, ал ағаш өсіруде қиын немесе қауіпті ағаштарда тәуелсіз жұмыс платформасын ұсыну үшін қолданылады. Буынтталған көтергіштердің арнайы түрі – өрт сөндірушілердің бүкіл әлемде жоғары деңгейде немесе қол жеткізу қиын жағдайларда қолданатын өрт сөндіру техникасы. Мұндай платформаларда көбінесе су құбыры және су шашырату құрылғысы сияқты қосымша мүмкіндіктер болады, бұл өрт сөндірушілерге олардың міндеттерін орындауға көмектеседі.
Қайсарлы көтергіш
Қарақшалы лифт – әдетте тек тік қозғала алатын платформаның түрі. Мұны жүзеге асыру механизмі – пантограф (немесе қайшы механизмі) деп аталатын, Х-тәріздес өрнекте байланысқан, бүгілетін тіректерді пайдалану. Жоғары қарай қозғалыс ең төменгі тіректердің сыртқы жағына қысым жасау арқылы, қиылысқан үлгіні ұзартып, жұмыс платформасын тік итеру арқылы жүзеге асырылады. Платформада жұмыс аймағына жақын қол жеткізуге мүмкіндік беретін кеңейтілген алаңша болуы мүмкін, себебі тек тік қозғалыстың өзіндік шектеулері бар. Қайшының жиырылуы гидравликалық, пневматикалық немесе механикалық (бұрандалы жетек немесе тісті дөңгелек және тісті рельс жүйесі арқылы) болуы мүмкін. Лифтте қолданылатын қуат жүйесіне байланысты, оны көтеру үшін қуат қажет болмауы мүмкін, гидравликалық немесе пневматикалық қысымды босату арқылы оңай орындауға болады. Бұл лифттерді қуаттандырудың осы әдістеріне басымдық берудің басты себебі – платформаны қолмен клапанды босату арқылы қауіпсіз түрде жерге қайтару мүмкіндігін ұсынуы. Биіктік және енінен басқа, қайшылы лифтті таңдағанда ескеру қажет бірнеше фактор бар. Электрлік қайшылы лифттер кішкентай дөңгелектерге ие және оларды стандартты розеткадан зарядтауға болады. Бұл машиналар көбінесе тегіс жер беттеріне жарайды және жанар май шығарылымы жоқ немесе минималды. Дизельді қайшылы лифттер үлкен, жол талғамайтын дөңгелектерге және тегіс емес сыртқы беттерде жоғары жерден аралыққа ие. Көптеген машиналар машинаны жұмыс істеу кезінде тұрақтандыру үшін жайылатын тіректермен жабдықталған.
Қонақ үйдегі лифт
Кішігірім лифттердің кейбіреулері, мысалы, тісті рельс және доңғалақ немесе бұрандалы механизмдер сияқты механикалық құрылғыларды пайдаланып, көтеріледі. Мұндай лифттерде көбінесе біріне-бірі жақын орналасқан, қозғалысты жеңілдету үшін бір-бірінің басынан өтетін бөліктер болады, әдетте тек тік бағытта қозғалады. Бұл лифттердің көтеру қабілеті мен биіктігі шектеулі, сондықтан олар көбінесе шамдарды ауыстыру сияқты ішкі жөндеу жұмыстарына қолданылады.
Мотивтік механизмдер
АВП-лар табиғаты бойынша уақытша жұмыстарға арналған, сондықтан оларды жиі бір нысандан екіншісіне тасымалдау қажет болады, немесе бір нысан ішінде жылжытуға тура келеді (көбінесе бір жұмыстың бөлігі ретінде). Осы себепті, олардың көпшілігі оңай жылжу және жүк көлігінің пандустарымен жоғары-төмен жүруге ыңғайлы етіп жасалған.
Қозғалтқышы жоқ
Бұл әдетте кішірек құрылғылардың өздігінен қозғалатын механизмі болмайды және оларды жылжыту үшін сыртқы күш қажет. Олардың мөлшеріне және дөңгелекті немесе басқаша тіреуге ие болуына байланысты, оларды қолмен жылжытуға болады, немесе сүйреп немесе тасымалдауға арналған көлік қажет болуы мүмкін. Шағын, қуатсыз AWP-лар пикап көлігінің жүк бөлімінде тасымалдауға жеңіл болуы мүмкін және әдетте стандартты есіктен өте алады.
Өздігінен жүретін
Бұл құрылғылар өздігінен (дөңгелектерде немесе тізбекте) алаңда қозғала алады (әдетте оларды қауіпсіздік және экономикалық себептермен жұмыс алаңына тасымалдау қажет). Кейбір жағдайларда бұл құрылғылар жұмыс істеп тұрғанда қозғала алады, бірақ бұл қауіпсіз тіреуіштерді қажет ететін құрылғыларда мүмкін емес, сондықтан қайшылы көтергіштерде жиі кездеседі. Қуат кез келген стандартты механикалық жетек жүйесі болуы мүмкін, соның ішінде электрмен немесе бензинмен жұмыс істейтін, немесе кейбір жағдайларда гибридтік (әсіресе оны ішкі және сыртқы ортада пайдалануға болатын жағдайларда). Мұндай адам көтергіштер телескоптық манипуляторлардан (ұстағыштардан) ерекшеленеді, өйткені соңғылары – құрылыс материалдарымен толтырылған паллеттер сияқты жүктерді жеткізуге арналған нағыз крандар (адамды және бірнеше құралдарды емес).
Көлік құралына орнатылған
Кейбір құрылғылар көлікке, әдетте жүк көлігіне орнатылады. Оларды өздігінен жүретін пикапқа да орнатуға болады, бірақ басқа көліктер де мүмкін, мысалы, платформалы вагондар. Бұл көлік құрылғының жылдамдығын қамтамасыз етеді және оны тұрақтандыруға көмектеседі, алайда, әсіресе көлікке орнатылған AWP-лар өз түріндегі ең ірі құрылғылардың бірі болғандықтан, тіреуіш-тұрақтандырғыштар жиі қолданылады. Көлік жылжымалы жөндеу шеберханасы немесе қойма ретінде де пайдаланылуы мүмкін, бұл оның мүмкіндіктерін арттырады.
Қауіпсіздік
Өндірушілер мен операторлардың көпшілігі АВП-ны пайдалану үшін қатаң қауіпсіздік критерийлерін сақтайды. Кейбір елдерде АВП-ның белгілі бір түрлерін пайдалану үшін лицензия және сақтандыру талап етіледі. Көптеген нұсқаулықтар операторларды міндетті түрде оқытуды ұсынады. Көптеген операторлар әр пайдалану алдында тексеру тізімін пайдаланады. Өндірушілер жүйелі түрде техникалық қызмет көрсетуді ұсынады. Жұмыс платформалары операторлар мен жолаушыларды қорғау үшін платформаның айналасында қауіпсіздік рельстерімен жабдықталады. Көптеген модельдерде бұл қауіпсіздік белбеуін немесе құлауды тоқтату құрылғысын бекітуге арналған ұстағыш нүктемен толықтырылады. Кейбір жұмыс платформаларында құралдар мен жабдықтардың кездейсоқ түсіп қалмауы үшін платформа еденінің айналасында қоршау болады. Кейбір нұсқаулықтарда барлық жабдықты жекеленген арқандармен құрылымға бекіту талап етіледі. АВП-ны жоғары кернеулі электр желілерінің жанында пайдаланғанда, лифт электр сымдарына тиіп кетсе, пайдаланушылар тоқ соғуы мүмкін. Осы қауіпті азайту үшін шыны талшық сияқты тоқ өткізбейтін материалдар қолданылуы мүмкін. Электр қауіпті аймақтардың жанында "Қауіпті аймақтар" белгіленуі мүмкін. АВП-лер көбінесе әртүрлі еңіс сенсорларымен жабдықталады. Ең көп қолданылатын сенсор – платформаның рұқсат етілген максималды салмағын асып кеткен жағдайда платформаның көтерілуін тоқтатып тұратын салмақ сенсоры. Машинадағы сенсорлар платформадағы салмақтың теңгерімсіздігін анықтап, платформаны одан әрі көтергенде аударылу қаупін сезеді. Егер машинаның еңісі күшті болса, тағы бір сенсор платформаны кеңейтуден бас тартады. Кейбір АВП модельдерінде қосымша салмақтар бар, олар бумдар немесе көпірлер сияқты ұзартылған элементтердің салдарынан машинаның аударылу қаупін азайту үшін кеңейтіледі. Басқа да қауіпті механикалық құрылғылар сияқты, барлық АВП-лерде ақаулық немесе қауіпті жағдай туындағанда пайдаланушы қоса алатын авариялық тоқтату батырмасы орнатылған. Жақсы тәжірибе бойынша, авариялық тоқтату батырмалары платформада және оның негізінде орнатылуы тиіс. Басқа қауіпсіздік мүмкіндіктеріне АВП-ның жұмыс жасайтын бөліктерінің автоматты өзін-өзі тексеруі кіреді, соның ішінде лифттың тапсырмаларды орындау үшін жеткілікті қуаты бар екенін анықтайтын вольтметр және жеткілікті қуат болмаған жағдайда жұмысты тоқтату. Кейбір АВП-лер машинаның негізінде қолмен түсіру тетіктерін қамтамасыз етеді, бұл операторларға қуат немесе басқару жүйесі бұзылған жағдайда немесе машина рұқсатсыз пайдаланылған жағдайда платформаны жерге түсіруге мүмкіндік береді.
Жалға берілетін жабдықтар
Әдетте АВП-лерді жабдықты жалға беретін компаниялар сатып алады, олар оларды құрылыс компанияларына немесе осы мамандандырылған машиналарға мұқтаж жеке тұлғаларға жалға береді. Бұл машиналар нарығында өте күшті өсім мен құлдырау циклдары жиі кездеседі. 1990 жылдары сұраныс өте жоғары болғаннан кейін, 2001 жылы нарық құлдырап, өндірушілер арасында күрт қысқартулар болды. 2003 жылы индустрия қайтадан қарқынды өсуге көшті, нәтижесінде 2008 жылғы экономикалық дағдарысқа дейін 2007 жылы рекордтық көлемде тауар жіберілді. 2008 жылғы дағдарыс жалға беру компаниялары арасында күшті консолидацияға әкелді және индустрия 2018 жылы қайтадан жоғары бірлікте тауар жіберу деңгейіне жетті.