Кіріспе

Эстели (esteˈli), ресми түрде Сан-Антонио де Павия де Эстели қаласы – Эстели департаментіне қарасты қала және муниципалитет. Муниципалитетінің жоғары урбанизация деңгейі – 84,8% – және 2022 жылғы бағалау бойынша 111 244 халқымен Никарагуаның 8-ші ірі қаласы болып табылады. Бұл сонымен қатар 8-ші ірі муниципалитет және солтүстіктегі белсенді сауда орталығы, "Сеговияның алмазы" (Оскар Кореа Молина бұл атауды "Трамплин 43" радио бағдарламасында таныстырған) және солтүстіктің де-факто астанасы. Манагуадан солтүстікке қарай 150 км қашықтықта орналасқан Эстели – қарқынды дамып, жаңаруға ұмтылған қала. Теңіз деңгейінен орташа еңіздігі 844 м (2769 фут) болатын солтүстік-орталық таулы аймақта орналасқандықтан, жылдың көп бөлігінде ыңғайлы климатқа ие. Қаланың айналасы қарағай, емен және жаңғақ ағаштарымен жасылданған таулармен және теңіз деңгейінен 1600 метрге дейін көтерілетін жазықтармен қоршалған, олардың бір бөлігі табиғи қорықтар ретінде қорғалады.

Тарих

Эстели қаласының алғашқы қонысы 1685 жылы Вилла-Вьежада құрылды. Оны сол кезде пираттардың шабуылдарынан зардап шеккен Нуэва-Сеговиядан қашып келген испандықтардың тобы негіздеді. Вилла-Вьежаның орнына жаңа елді мекен (Сан-Антонио-де-Павия) салынды, одан Эстели қаласы өсіп дамыды. Бүгінде қаланың Вилла-Вьежа аймағында алғашқы шіркеудің іздері сақталған. 1858 жылы қала "бір-бірімен тоғысқан, сол аттас өзені бар шағын жазықтағы кішкентай қала" деп сипатталған. Онда астық шабатын диірмен болған және "жер орташа сапалы бидайға өнімді" екені айтылған. 1920 жылы Эстелиде 8000 тұрғын болған және ол бай және дамып келе жатқан орталық ретінде танымал болған. 1978-1979 жылдары Эстели Сомоза үкіметіне қарсы азаматтық соғыстағы ауыр шайқастардың ошағы болды. Қала режимінің Ұлттық гвардиясымен күшті бомбалауға ұшырады және ФСЛН партизандары тарапынан өртеліп, қаланың көптеген ғимараттары қиратылды. Адам шығыны шамамен 15 000 адамды құрады, олардың көп бөлігі Никарагуаның Тынық мұхитынан келген үкіметке қарсы партизандардың қатысуына байланысты көтеріліске қатысқан деген күдікпен таяуда қырғынға ұшыраған жастар еді. Эстели Театро Монтенегро мен Үкімет сарайы сияқты бірнеше құрылыстарды қалпына келтірді, ал кейбіреулерінде әлі де оқ тесіктері көрінуі мүмкін.

Экономика және туризм

Эстелидің айналасындағы жер темекі өсіруге өте қолайлы, ал қала 1959 жылғы Куба революциясынан кейін кубалық сигар жасаушылар үшін пана болды. Жүлделі сигарлар Эстелиді әлемдегі ең маңызды сигар өндіруші қалалардың біріне айналдырды. Эстелиде көптеген тіл үйрену мектептері бар. Жақын жердегі табиғи қорықтарға және аймақтың басқа бөліктеріне саяхаттайтын туристерге арналған мейрамханалар мен қонақүйлер қызмет көрсетеді. Аймақтағы табиғи қорықтарға Мирафлор, Тисей Эстансуэла, Лас Брисас Квиабук, Томабу, Тепесомото және Моропотенте кіреді. Дүниежүзілік банк пен Халықаралық қаржы корпорациясының 2008 жылғы муниципалдық рейтингі картасына сәйкес, жылдық «Doing Business» есебін толықтыратын Эстели муниципалитеті Латын Америкасының он еліндегі 143 муниципалитет ішінде құрылыс рұқсатын және муниципалдық жұмыс лицензиясын алу сапасы және тиімділігі бойынша 1-ші және 2-ші орындарды иеленді. Эстели 2007 жылғы муниципалдық рейтингіде 5 елдегі 65 муниципалитет арасында 5-орынды алған болатын.

Инфрақұрылым

Эстелиде елдегі ең жақсы сумен жабдықтау жүйесі бар, халықтың жақында толық қамтылуымен. Канализация жүйесі де кеңінен дамыған. Тарих бойы Эстелиде кем дегенде үш әуежай салынған, бірақ қазірдің күніне ешқайсысы жоқ. Құжатталған алғашқы әуежайлардың бірі 1930 жылдан 1934 жылға дейін TACA компаниясы Сальвадор – Тегусигальпа – Данли – Окотал – Эстели – Манагуа бағытында жолаушылар тасымалын ұйымдастырған кезде, балама әуежай рөлін атқарды. Эстелиден солтүстікке қарай үш шақырым жерде орналасқан Ла Томпсон ауданында екінші әуежай салынды және «Тонсон Корвелл» компаниясы оны Пан-Америка тас жолының бір бөлігін аяқтауға пайдаланды. Үшінші әуежай 1980 жылдары қаланың солтүстік жағында салынды, бірақ қазір сол жерде құрылыс жүргізілген. 1950 жылы Эстелиден Матагальпаға теміржол саласын құру туралы ұсыныс жасалды, бұл қаланы елдің басқа аймақтарымен, соның ішінде Кариб теңізіндегі Принцаполка портымен және Манагуамен байланыстыруға мүмкіндік беретін еді. 1940 жылы Никарагуа теміржолын Эль-Соуседен Эстели арқылы солтүстікке қарай кеңейтуге тырысты. Он үш шақырым теміржол, Рио-Гранде қаласы және теміржол көпірі Акуеспалапа немесе Вильянуэва өзені бойымен Эстелиге дейін теміржол салу мақсатымен салынды, бұл өзендер Квиабук тауларынан бастау алады; алайда, жоба тоқтатылды.

Спорт

Эстелиде елдегі ең табысты және танымал футбол клубтарының бірі – "Реал Эстели" орналасқан, оны "Эль Трен дель Норте" ("Солтүстік пойзы") деп атайды. Олар өздерінің үй ойындарын "Estadio Independencia" стадионында өткізеді, бұл атауды Оскар Кореа Молина ойлап тапқан. "Реал Эстели Балонесте" баскетбол командасы Америка баскетбол чемпиондар лигасына қатысады. Сонымен қатар, Эстелиде кәсіби бейсбол командасы да бар, бұл оны елде кәсіби футбол (футбол) және бейсбол командалары бар үш қаланың біріне айналдырады. 1970 жылдары Эстели "Роберто Клементе" бейсбол турниріне қатысып, Порфи Алтамирано және Альберт Уильямс сияқты бұрынғы кәсіби бейсболшылардың көмегімен елдегі ең жақсы бейсбол командаларының біріне ие болды. Эстелиде сондай-ақ Никарагуа велосипед федерациясының мүшесі "Real Estelí Ciclismo" чемпиондық жеңімпаз кәсіби велосипед командасы бар. 2019 жылдың мамыр айында "Реал Эстели" Сальвадордың Сан-Сальвадор қаласында өткен "Europa Tour 2019" велосипед жарысының элиталық тобында бірінші орынды жеңіп алды, бұл жарысты Сальвадор велосипед федерациясы ұйымдастырған болатын. Команда "Мастер В" санатында екінші орынды да иеленді.

Гастрономия

Биіктігіне байланысты Эстелиде түндері немесе таңертең суық болады, ал қыста тіпті аяз да болуы мүмкін. Сондықтан, Никарагуаның басқа солтүстік таулы аймақтары сияқты, Эстелидің ас мәдениеті де сиыр еті, жабайы аң, бұзау еті, қоян, қаз, шұжық және альбондига, кесо, рес сияқты қою сорпалардан тұрады. Ахумадо және пиканте сияқты ысталған немесе дәмді ірімшіктер, сондай-ақ дәмді монтукалар, ащы-қышқыл репочеталар және жартылай тәтті гуирилалар сияқты жүгеріден жасалған тағамдар кеңінен қолданылады. Таңертеңгі аста хоризо, қайта қуырылған бұршақ, қышқыл май және үйленген нан жиі дастарқанға қойылады, ал қара кофе – күнінің кез келген уақытындағы сусындардың патшасы. Заңсыз болғамен, кусуса (мөлдір спирттік сусын) да ішіледі, әсіресе қала шеткерлерінде немесе шағын кантиналарда (барларда).