Кіріспе

Француз монархиялық идеологиясы. Бонапартизм – Наполеон Бонапарт және оның ізбасарлары мен мұрагерлерінен туындаған саяси идеология. Бұл термин Бонапарт әулетін және олардың үкім ету стилін қайта жаңғыртуды үміттенген адамдарды атау үшін қолданылған. Осы мағынада, бонапартист – 19 ғасырдағы Францияда консервативті, монархиялық және императорлық саяси фракцияларға белсенді қатысқан немесе оларды қолдаған адам. Бонапартизм 1814 жылы Наполеонның алғашқы құлауымен пайда болды. Дегенмен, ол тек 1840 жылдары доктриналық айқындық пен тұжырымдылыққа ие болды. Наполеоннан кейін бұл термин 18 Брумер төңкерісінде билікті басып алған, француз консулдығында, содан кейін Бірінші және Екінші француз империяларында билік еткен француз саясаткерлеріне қатысты қолданылды. Бонапартистер Наполеон Бонапарттың (Францияның Наполеон I) және оның жүрегіндегі інісі Луи Наполеонның (Францияның Наполеон III) корсикалық Бонапарт әулетінің билігі астында империя құруға ұмтылды. Соңғы жылдары бұл термин авторитарлық, орталықтандырылған мемлекетті, күшті, харизматикалық көшбасшыны, әскерилерді қолдауды және консерватизмді жақтаған саяси қозғалыстарды сипаттау үшін жиі қолданылады.

Нанымдар

Марксизм мен ленинизм Наполеон Бонапарттың мансабын талдаудан туындаған бонапартизмді қамтитын саяси терминдердің сөздігін жасады. Якобиндік және Француз революциясын зерттеген Карл Маркс Екінші республика мен Екінші империяның замандас сыншысы болды. Ол "бонапартизм" терминін контрреволюциялық әскери шенеуніктердің революционерлерден билікті тартып алып, халықтың радикализмін бағындыру үшін іріктеп реформалар жасаған жағдайды сипаттау үшін қолданды. Маркс бонапартистер осы процесте тар үстем таптың билігін сақтап, жасырады деп мәлімдеді. Әйгілі саясаттанушылар мен тарихшылар бонапартизмнің анықтамасы мен түсіндірілуі бойынша көп дауласады. Судир Хазаресингтің "Наполеон туралы аңыз" кітабында осы терминнің көптеген интерпретациялары зерттелген. Оның сөзіне қарағанда, бұл термин "халық сайлауымен бекітілген, партиялық саясаттан жоғары тұратын, теңдік, прогресс және әлеуметтік өзгерістерді қолдайтын, дінді мемлекеттік құрылымның бір бөлігі деп санайтын, орталық биліктің қоғамды өзгерте алатынына сенетін, "ұлт" пен оның даңқына, сондай-ақ ұлттық біртүтастыққа сенетін" халықтық көшбасшыны білдіреді. Хазаресингх соңғы зерттеулер Наполеонның француз әскерін мәжбүрлеп әскери қызметке шақырғанын көрсетсе де, кейбір адамдар Наполеонның идеалдарына сене отырып шайқасқан болуы мүмкін деп санайды. Ол бонапартизмнің көпшілікті адастыру арқылы бағындыруын дәлелдеу – марксистік перспективаның көрінісі дейді: яғни, белгілі бір мақсатқа жету үшін көпшілікті аз ғана адамдар манипуляциялай алады деген идея.

Бонапартистік талапкерлер

1804 жылы император болғаннан кейін Наполеон I мұрагерлік туралы заңды қабылдады, онда бонапартистердің таққа деген құқығы алдымен Наполеонның өз заңды еркек балаларына, еркек желі арқылы берілуі керек екені көрсетілді. Ол кезде оның заңды ұлдары болмады және әйелі Жозефинаның жасы ұлғайғандықтан, ұлы болатынына күмәнданып отырды. Соңында ол Рим папасының келісімінсіз Жозефинамен жасаған некесін бұзуға қол жеткізді. Ол жас Мари Луизаға үйленді, олардан бір ұлы болды. Мұрагерлік заңында Наполеонның тікелей ұрпағының жойылуы жағдайында, құқық алдымен оның үлкен ағасы Жозефке және оның заңды еркек балаларына, содан кейін кіші ағасы Луиге және оның заңды еркек балаларына берілуі керек екені айтылды. Оның басқа ағалары Люсьен мен Жером және олардың ұрпақтары (Люсьен Луиден үлкен болса да) императордың мұрагерлігінен шеттетілді, себебі олар императорға саяси қарсылық көрсеткен немесе оның мақұлдамаған некелерін жасаған еді. 1815 жылы жеңіліске ұшырағаннан кейін Наполеон ұлының пайдасына тақтан бас тартты. Бонапарттар биліктен қуылды және ескі Бурбон монархиясы қайта орнатылса да, бонапартистер Наполеонның ұлын Наполеон II деп мойындады. Денсаулығы нашар болған ол Австрияда дерлік түрмеде ұсталды және жас күнінде, үйленбеген күйінде, баласыз қайтыс болды. 1852 жылы Франция империясы қайта жанданып, император Луи Бонапарттың жалғыз заңды ұлы Наполеон III болды (олардың ағасы Жозеф 1844 жылы ұлсыз, тек қыздарымен қайтыс болды). 1852 жылы Наполеон III мұрагерлік туралы жаңа жарлық шығарды. Құқық оның өз заңды еркек балаларына, еркек желі арқылы берілді (сол кезде оның ұлы болмаса да, кейіннен Луидің заңды ұлы Эжен туды, ол бонапартистер тарапынан «Наполеон IV» деп танылды, бірақ жас күнінде, үйленбеген күйінде қайтыс болды). Егер Наполеон III-нің ұрпағы жойылып кетсе, ол құқықты Наполеонның ең кіші ағасы Жеромге (бұрын шеттетілген) және Вюртемберг принцессасы Катаринадан туған оның еркек балаларына, еркек желі арқылы беруді жарғылады (оның бірінші некесінен туған балалары шеттетілді, өйткені Наполеон I американдық қарапайым Элизабет Паттерсонмен жасаған некесін ұнатпаған). 1879 жылдан бері бонапартистік талапкерлер Жером мен Катаринаның еркек желісіндегі ұрпақтары болып табылады. Бонапарттардың мұрагерлік заңдары дәстүрлі емес болды. Олар тұңғыштықты елемеді (Лусьен Бонапарт пен оның ұрпақтарын шеттету арқылы); өз мақсаттарына жету үшін некелерін бұзуға тырысты; және некелердің жарамдылығы бойынша соңғы шешімді шығаруға Папаның құқығын мойындамады. Бонапарт отбасының Францияны билеуге деген құқығы да дәстүрлі емес еді.

Марксизм

Луи Наполеон Бонапарттың мансабы негізінде марксизм мен ленинизм бонапартизмді саяси құбылыс ретінде анықтады. Карл Маркс якобиндік және Француз революциясын зерттеген, сонымен қатар Екінші республика мен Екінші империяның замандас сыншысы болды. Ол бонапартизм терминін контрреволюциялық әскери шенеуніктердің революционерлерден билікті тартып алып, халықтың радикализмін басу үшін іріктеп реформалар жасау жағдайын сипаттау үшін қолданды. Маркс пікірінше, бонапартистер осы процесте тар топтың билігін сақтап, жасырады. Ол Наполеон I мен Наполеон III Франциядағы революцияларды осылай бұзған деп есептеді. Маркс бонапартизмнің осы анықтамасы мен талдауын 1852 жылы жазылған «Луи Бонапарттың он сегізінші брумары» еңбегінде ұсынды. Бұл еңбекте ол құбылыстың қайталанатын тарихы деп атаған нәрсеге ең көп цитаталанатын сөйлемдерінің бірі арқылы назар салды, бұл сөйлем көбінесе афоризм түрінде былай қорытылады: «Тарих қайталанады, бірінші рет трагедия ретінде, екінші рет – фарс ретінде».

Басқа бонапартистер

1976 жылы Наполеонды зор құрметтеген Жан Бедель Бокасса өзін Орталық Африка императоры Бокасса I деп жариялағанда, ол өзінің үкіметінің идеологиясы бонапартизм екенін мәлімдеді және императорлық туына алтын араларды қосты.