Кіріспе

Австрия-Мажарстанның валютасы, 1892–1918

Крона (немесе тәж; Krone, Korona, Korona, Coroană, Корона) 1892 жылдан бастап (алтын стандартты қабылдау кезінде гульденді алмастырғаннан кейін) 1918 жылы империя тарағанға дейін Австрия-Мажарстанның ресми валютасы болды. Кіші бірлік негізгі бірліктің жүзден бір бөлігін құрады және Австрия бөлігінде [[хеллер (ақша)]], ал Мажарстан бөлігінде fillér деп аталды.

Атауы

Валютаның ресми атауы Австрияда крона (көпше түрі – кронен), ал Венгрияда корона болған. Латынша атауы Corona (көпше түрі – Coronæ), кішігірім монеталарда Cor. деп қысқартылып жазылған, және негізінен неміс тілінде сөйлейтін империяның Сислейтания деп аталатын бөлігінде қолданылған. Басқа этностық тілдердегі валюта атаулары да мойындалып, банкноттарда көрсетілген: чех тілінде коруна (көпше түрі – korun), поляк тілінде korona (көпше түрі – korony), украин тілінде корона (көпше түрі – корон, koron), итальян тілінде corona (көпше түрі – corone), словен тілінде krona (көпше түрі – krone), серб-хорват тілінде kruna/круна (жекеше және көпше түрі бірдей), словак тілінде koruna (көпше түрі – korún) және румын тілінде coroană (көпше түрі – coroane). Бұл терминдердің бәрі ағылшын тіліндегі "crown" сөзімен мағынасы бірдей. Валютаның символы К. немесе кейде Кр. болған.

Кіріспе

Бірнеше алдыңғы тырысқаннан кейін, 1892 жылы Австро-Мажарстан империясы Мажарстанның қаржы министрі Сандор Векерле жасаған жоспар бойынша алтын стандартын қабылдады. Бұл жоспарға жаңа валюта – кронаны енгізу кірді. Ол 100 Хеллер (Австрия) немесе Филлир (Мажарстан) құрады. Кронаның құны 2 крона = 1 гульден деп белгіленді. 1900 жылдан бастап крона банкноттары империяның жалғыз заңды ақша бірлігі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан валютаның құны күрт төмендеді, оның қаржыландырылуы негізінен салық емес, соғыс облигациялары арқылы жүзеге асты. Соғыс кезеңінде тұтыну бағалары он алты есеге өсті, себебі үкімет еш ойланбастан Австро-Венгрия банкінің баспа машиналарын іске қосып, қарыздарын төледі: бұл басқа соғысқан елдерге қарағанда инфляция деңгейінің артуына әкеп соқты.

Австрия

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін корона империяның мұрагер мемлекеттерінің ортақ валютасы болып қала береді деп үміттенген, бірақ 1919 жылдың қаңтарында Сербтер, хорваттар және словендер патшалығы (кейін Югославия) австро-венгерлік банкноттарға мөр басып, олардың жарамдылығын өз аумағына шектейтін алғашқы мұрагер мемлекетке айналды. Чехословакия 1919 жылдың ақпан айында соған еліктеді, ал 1919 жылдың 12 наурызында жаңа Австрия Республикасы өз аумағында айналыста жүрген банкноттарға "DEUTSCHÖSTERREICH" деген мөрмен таңбалады. Австрия экономикасы соғыстан кейін тұрақтанбады, содан кейін гиперинфляция кезеңі болды: ақша массасы 1920 жылы 12 миллиардтан 30 миллиардқа дейін өсті, ал 1921 жылдың соңында шамамен 147 миллиардқа дейін өсті. 1922 жылдың тамызында тұтыну бағасы сегіз жыл бұрын соғыс басталғанға қарағанда 14 000 есе жоғары болды. 1922 жылы шығарылған ең жоғары номиналды банкнота – 500 000 кроналық банкнота. Валютаға деген сенім жоғалып, адамдар ақшаны алған кезде оны тез жұмсап кетті. 1922 жылдың қазан айында Австрия Ұлттар Лигасынан 650 миллион алтын крона қарыз алды, ал елдің қаржысын Ұлттар Лигасының комиссары бақылады. Бұл валютаны 14 400 қағаз кронадан 1 алтын кронаға дейін тұрақтандырды. 1923 жылдың 2 қаңтарында Австрия Ұлттық банкі (Österreichische Nationalbank) жұмысын бастады, ол валютаны таратуға кеткен Австро-Венгрия банкінен басқаруды қабылдады. 1923 жылдың желтоқсанында Австрия Парламенті үкіметті күміс 5 000, 10 000 және 20 000 кроналық монеталарды шығаруға уәкілеттік берді, олар жарты шиллинг, шиллинг және қос шиллинг деп белгіленді. Шиллинг 1924 жылдың 20 желтоқсанында Австрияның ресми валютасы болды, бағамы 1 шиллингке 10 000 крона.

Хорватия, Словения және Босния мен Герцеговина

1918 жылы Австрия-Венгрияның, Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (кейін Югославия) құрамына өткен осы аумақтарында жаңа билік органдары крон банкноттарына мөр басып, оларды серб, хорват және словен кронасы ретінде қолдануға енгізді. 1920 жылы бұл 1 динар = 4 крон есебімен динарға алмастырылды.

Чехословакия

Чехословакияда валюта тең құнмен коронаға алмастырылды. Қазіргі коруна мен халер (Чехияда) және еуроға дейінгі коруна мен халер (Словакияда) атаулары австро-венгриялық крона мен геллерден шыққан.

Фиум

Фиуме кронасы (Corona Fiumana) (Cor., FiuK) 1919 жылдың 18 сәуірінде қала билігінде болған Италия Ұлттық Кеңесінің өкілеттігімен, бар болған австро-венгриялық крона банкноттарына басып шығару арқылы енгізілді. Екі түрлі шығарылым болды: 1919/21 жылғы шығарылым (1 және 2 крона) және 1920 жылғы шығарылым (2, 10, 20, 50, 100 және 1000 крона). Басылып шығарылған банкноттар 1919 жылдың сәуірінен 1921 жылдың ақпанына дейін айналымда болды. 1920 жылдың қыркүйегінде итальян лирасы ресми валюта ретінде таныстырылды. Лираға шаққандағы бейресми айырбас бағамы 2,5 FiuK-қа 1 лира болды.

Венгрия

Венгрияда австро-венгрлік валюта мөрмен басылды, содан кейін оның орнына венгр коронасы тең құнмен енгізілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Трианон шартының салдарынан туған гиперинфляция венгр коронасының құнсыздануына әкелді. 1927 жылдың 21 қаңтарында ол 1 пенгеге 12 500 корона есебімен ауыстырылды.

Румыния

Румынияда екі түрлі қайта басылған банкноттар шықты: 1919 жылғы бірінші уақытша шығарылым (банкноттың австриялық жағына қойылған мөр) және 1919 жылғы екінші уақытша шығарылым (мажар жағына қойылған мөр). Екі шығарылымда да 10, 20, 50, 100, 1000 және 10000 корона номиналындағы банкноттар болды. Негізгі австро-венгерлік крона банкноттарының шығарылған мерзімі 1902 жылдан 1918 жылға дейін болды.

Тарихи бағамдар мен бағалар

Жылдық бағасы1892 1 кг алтын = 3280 крон. 1 крон = 1,05 швейцар франкі, 0,8505 неміс маркасы. 1896 1 фунт стерлинг = 24 крон.1899 1 крон = 0,7937 неміс маркасы.1900 1 фунт стерлинг = 23,97 крон. Kronenzeitung (газет) = 4 геллер.1907 1 крон = 0,8471 неміс маркасы (26 наурыз).1909 1 крон = 0,8479 неміс маркасы. 1 крон = 1,05 швейцар франкі = 1,05 француз франкі = 1,05 итальян лирасы = 1,05 румыния лейі (Латын валюталық одағы). 1913 1 АҚШ доллары = 4,96 крон. 1 крон = 0,8481 неміс маркасы. 1,5 кг қант = 1 крон. 1 трамвай билеті (Вена) = 19 геллер.1914 1 АҚШ доллары = 5,08 крон.1915 1 АҚШ доллары = 6,50 крон. 1 крон = 0,7143 неміс маркасы.1916 1 АҚШ доллары = 7,95 крон. 1 крон = 0,6896 неміс маркасы.1917 1 крон = 0,6493 неміс маркасы.1918 1 трамвай билеті (Вена) = 40 геллер. Salzburger Volksbote (газет) қаңтар = 14 геллер. Illustrierte Kronenzeitung (газет) қараша = 8 геллер. 1 крон = 0,5 неміс маркасы (қараша). Telegraf (газет) желтоқсан = 10 геллер.1919 1 АҚШ доллары = 16,1 крон (қаңтар). Illustrierte Kronenzeitung қаңтар маусым = 10 геллер. Illustrierte Kronenzeitung шілде желтоқсан = 12 геллер. 100 крон = 11,60 швейцар франкі (тамыз). 1 крон = 0,3125 неміс маркасы (қазан). 4 крон = 1 югослав динары = 2 румыния лейі (қараша). 100 крон = 2,75 швейцар франкі (желтоқсан).1921 2000 крон = 1 швейцар франкі (наурыз).

Банкноттар

Крон банкноттары 1900 жылдан бастап Венада жобаланып, басылып шығарылды. Бұл банкноттар монархияның барлық аймақтарында қолданылды. Австро-Венгрия банкі шығарған барлық банкноттар неміс және венгр тілдерінде екі тілді болды: банкноттың номиналы монархияның басқа тілдерінде де көрсетілді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін барлық банкноттардың бір жағы неміс, екінші жағы венгр тілінде болды; соғыс кезінде кейбір банкноттар екі жағында да екі тілде мәтінмен шығарылды. Дизайнерлер қатарында Коломан Мозер, Рудольф Росслер, Йозеф Пфайффер және Ласло Хегедус болды. Ал, гравюрамен ойып жасаған – Фердинанд Ширнбёк.